Akut Psikiyatri Müdahale Rehberi (APMüRe)
1. SUİSİDALİTE (İNTİHAR RİSKİ) YÖNETİMİ
Değerlendirme her zaman sübjektiftir ve sürekli yeniden sorgulama gerektirir.
Suisid Gelişim Evreleri
- Yaşamdan Bıkkınlık: Hayatın yük gelmesi.
- Ölüm Arzusu: Ölümün bir seçenek olarak görülmesi.
- İntiharın Düşünülmesi: “Acaba yapsam mı?” aşaması.
- Yöntem Belirleme: Nasıl yapacağını planlama.
- Hazırlıklar: Vedalar, eşyaları dağıtma, araç temini.
- Karar: Eyleme geçme kararlılığı.
Klinik Müdahale
- Hedef: Hastanın sözleşme yapabilme yetisi, öz sorumluluk alması ve eylemden uzaklaşması.
- İmpulsif Suisidalite: Tetikleyicileri sorgulayın, dikkati başka yöne çekme yolları arayın, olumlu konulara odaklanın.
- Müdahale Seçenekleri: Destekleyici görüşme, ek ilaç tedavisi (Benzodiazepinler, Atarax, Truxal/Nozinan, Trittico vb.), isteklerin değerlendirilmesi (çocuklarla görüşme, çıkış izni) veya kapalı servise zorunlu yatış.
- Acil Tanı/Tetkik: Kan şekeri, EKG, beyin tomografisi (cCT), idrarda uyuşturucu taraması, tam kan laboratuvarı.
2. AJİTASYON VE AGRESYON
Temel Kural: Öz-korunma her şeyden önce gelir. Ajite hastaya asla tek başına gitmeyin. Eşyalara yönelik şiddet, fiziksel saldırının öncü işaretidir.
Tanıya Göre İlaç Seçim Tablosu
| Şüpheli Tanı | Parenteral (i.m./i.v.) Önerilenler | Oral/İnhalatif Önerilenler |
| Kişilik Bozukluğu | Benzodiazepin, Valproat, Olanzapin | Quetiapin, Olanzapin, Melperon, Dipiperon, Valproat, Benzo, Amisulprid, Risperidon |
| Mani | Benzo, Valproat, Zuclopenthixol, Aripiprazol, Olanzapin | Benzo, Valproat, Quetiapin, Olanzapin, Aripiprazol, Loxapin, Amisulprid, Risperidon |
| Şizofreni | Benzo, Haloperidol, Zuclopenthixol, Olanzapin, Aripiprazol, Ziprasidon | Benzo, Quetiapin, Olanzapin, Haloperidol, Aripiprazol, Loxapin, Ziprasidon, Amisulprid, Risperidon |
| Deliryum / İntoks. | Haloperidol, Benzodiazepin, Olanzapin | Haloperidol, Benzodiazepin |
| Demans | Düşük doz Haloperidol (veya ilaçsız) | Risperidon, Haloperidol (veya ilaçsız) |
Parenteral İlaç Detayları
- Benzodiazepinler: Lorazepam 2mg / Diazepam 10mg (i.v./i.m.). Not: i.v.’de solunum depresyonu riski.
- Valproat: 20mg/kg i.v. (3 dozda). Not: Antipsikotik değil; hamilelik şüphesinde yasak.
- Haloperidol: 5mg i.v./i.m. Not: EPMS riski nedeniyle yanında Akineton (2-4mg) hazır tutulmalı; i.v.’de EKG takibi.
- Zuclopenthixol: 75-100mg i.m. Not: Etki 2-3 gün sürer; i.v. yapılmaz.
- Olanzapin: 2.5-10mg i.m. Not: Benzodiazepinlerle aynı anda uygulanmaz (hipotoni riski).
- Ziprasidon: 10mg i.m. Not: QTc uzaması yapabilir.
- Aripiprazol: 9.75mg i.m.
3. DELİRYUM YÖNETİMİ
Akut başlangıç, bilinç dalgalanması ve dezoryantasyon ile karakterizedir.
Etiyolojik Tarama (ACHTE DIESE)
- Alkol, Uyuşturucu, İlaç yoksunluğu/etkisi.
- Cardiovasküler / Serebrovasküler nedenler.
- Hipoksi (Oksijen azlığı), Akciğer hastalıkları.
- Travma (Kafa travması), Beyin lezyonları.
- Endokrin ve Metabolik bozukluklar.
- Dejeneratif süreçler (Demans zemininde deliryum).
- Infeksiyon (Sepsis, idrar yolu enfeksiyonu, zatürre).
- Ernährung (Beslenme eksikliği), Dehidratasyon (Susuzluk).
- Schwermetalle (Ağır metaller), Toksik maddeler.
- Epilepsi (Nöbet sonrası durum).
Delirde İlaç Tedavisi
- Haloperidol (İlk Tercih): Oral: 0.5-1mg (4-12 saatte bir); i.m.: 0.5-1mg.
- Risperidon: 0.5mg (Günde 2 kez).
- Olanzapin: 2.5-5mg/gün (Kardiyovasküler ölüm riski uyarısı – Off-label).
- Lorazepam: 0.5-1mg (4 saatte bir tekrarlanabilir). Yalnızca alkol/benzo yoksunluğunda önceliklidir.
Deliryumu Tetikleyen İlaçlar (Dikkat!)
- Antikolinerjik Etki: Amitriptilin, Klozapin, Olanzapin, Antiparkinson ilaçları (Akineton, L-Dopa), Antihistaminikler.
- Dahili İlaçlar: H2-Blokerler (Ranitidin), Kortizon, Teofilin, Furosemid, Dijitaller, Beta blokerler, Codein.
- Diğer: Opioidler, Antibiyotikler, İnterferon.
4. STUPOR VE AKUT YAN ETKİLER
- Stupor: Hasta tamamen hareketsiz ve konuşmaz haldedir.
- ÖNEMLİ: Eğer kas sertliği (rigor), yüksek ateş ve nabız yüksekliği varsa Malign Nöroleptik Sendrom (MNS) olabilir -> Acil Yoğun Bakım!
- Müdahale: Psikojenik ise Temesta 2.5mg; İlaç kaynaklı ise Akineton.
- Akut Distoni (Erken Yan Etki): Nöroleptik sonrası oluşan ağrılı kas krampları (boyun eğilmesi, gözlerin kayması vb.).
- Tedavi: 1 Ampul Akineton i.m. veya yavaş i.v. uygulama.