Etimoloji
Bilimsel adı Hippophae rhamnoides, yaygın olarak deniz iğdesi olarak bilinen bitkiye atıfta bulunur.
Hippophae:
- Yunanca hippos (ἵππος) kelimesinden türemiştir ve “at” anlamına gelir ve phaos (φαός) kelimesinden türemiştir ve “ışık” veya “parlayan” anlamına gelir.
- Birlikte, isim kabaca “parlayan at” anlamına gelir. Bu muhtemelen atlara deniz iğdesi vermenin tüy kalitesini iyileştirdiği, daha parlak ve sağlıklı hale getirdiği yönündeki tarihi inanca atıfta bulunur.
Rhamnoides:
- Bu terim, deniz iğdesi bitkilerini ifade eden Yunanca rhamnos (ῥάμνος) kelimesinden türemiştir. – -oides eki “benzeyen” veya “benzer” anlamına gelir ve Hippophae rhamnoides‘in karaçalı ailesindeki bitkilere benzediğini gösterir.
Elaeagnaceae familyasından dirençli bir çalı olan deniz topalaklarının (Hippophae rhamnoides) anavatanı Avrupa ve Asya’dır. Tipik olarak 4 metreye kadar büyür ve gümüşi gri, mızrak şeklinde yaprakları ve parlak sarı ila turuncu-kırmızı meyveleri ile karakterize edilir. Bitki, besin açısından fakir, erozyona uğramış ve tuzlu topraklar da dahil olmak üzere zorlu ortamlarda büyür, bu da onu arazi ıslahı ve erozyon kontrolü için değerli kılar.
Fitokimyasal Bileşim
H. rhamnoides* meyveleri ve tohumları biyoaktif bileşikler bakımından zengindir:
- Lipidler: Tohumlar yaklaşık %7-11 yağ içerirken, meyve özü taze ağırlık olarak yaklaşık %1,5-3 yağ içerir. Tohum yağı, özellikle linoleik ve α-linolenik asitler olmak üzere çoklu doymamış yağ asitleri bakımından bol miktarda bulunurken, posa yağı palmitoleik asit gibi tekli doymamış yağ asitleri ve palmitik asit gibi doymuş yağ asitleri bakımından zengindir.
- Karotenoidler: Meyve özü, β-karoten, likopen, lutein ve zeaksantin dahil olmak üzere önemli bir karotenoid kaynağıdır ve canlı rengine ve antioksidan özelliklerine katkıda bulunur.
- Vitaminler: Deniz topalak meyveleri C vitamini açısından son derece yüksektir, 100 gramda 114 ila 1.550 mg arasında değişen konsantrasyonları ile yaygın turunçgilleri geride bırakır. Ayrıca A (β-karoten olarak) ve E (tokoferoller) vitaminleri de sağlarlar.
- Flavonoidler: Hem meyvelerde hem de yapraklarda bulunan bu bileşikler antioksidan ve antienflamatuar aktiviteler sergiler.
- Fitosteroller: Özellikle β-sitosterol, bunlar hem tohum hem de posa yağlarında bulunur ve kardiyovasküler sağlık yararlarına katkıda bulunur.
Sağlık Faydaları
Deniz topalaklarının çeşitli fitokimyasal profili, sağlığı teşvik eden çeşitli özellikler kazandırır:
- Antioksidan Aktivite: Yüksek seviyedeki C ve E vitaminleri, karotenoidler ve flavonoidler, serbest radikallerin nötralize edilmesine yardımcı olarak oksidatif stresi azaltır.
- İmmünomodülatör Etkiler: Deniz topalaklarındaki bileşikler bağışıklık tepkilerini modüle ederek vücudun savunma mekanizmalarını güçlendirebilir.
- Antitümör Potansiyeli: Ön çalışmalar, deniz topalak özlerinin belirli kanser hücrelerinin büyümesini engelleyebileceğini göstermektedir, ancak bu etkileri doğrulamak için daha fazla araştırmaya ihtiyaç vardır.
- Cilt ve Mukozal Sağlık: Deniz topalak yağının topikal uygulaması cildin yenilenmesine ve onarılmasına yardımcı olur, egzama, yanıklar ve yaralar gibi durumlar için faydalıdır. Ağız yoluyla tüketimi mukoza zarının sağlığını destekler, menopoz döneminde göz kuruluğu ve vajinal kuruluk gibi sorunları giderir.
Uygulamalar
Deniz topalakı çeşitli şekillerde kullanılır:
- Diyet Takviyeleri: Besinsel faydalar sağlayan ve genel sağlığı destekleyen tozlar, kapsüller, şuruplar, meyve suları ve reçeller olarak mevcuttur.
- Kozmetik: Kremler, şampuanlar ve masaj yağları gibi ürünlere katılan deniz topalak yağı cildin nemlenmesini, esnekliğini ve onarımını destekler.
- Gıda Endüstrisi: Meyveleri meyve suyu, reçel ve doğal renklendirici olarak işlenir, yüksek C vitamini içeriği ve eşsiz lezzeti için değerlidir.
- Hayvan Yemi: Yapraklar ve meyve artıkları, özellikle geviş getiren hayvanlar olmak üzere çiftlik hayvanları için besleyici yem görevi görür.
- Çevrenin Korunması: Sertliği ve geniş kök sistemi nedeniyle, deniz topalak ağaçlandırma, toprak stabilizasyonu ve erozyonla mücadele ve toprak kalitesini artırmak için bir barınak kuşağı olarak kullanılır.
İleri Okuma
References
- Kallio, H., Yang, B., Peippo, P., Tahvonen, R., & Pan, R. (2002). Triacylglycerols, glycerophospholipids, tocopherols, and tocotrienols in berries and seeds of two subspecies (ssp. sinensis and mongolica) of sea buckthorn (Hippophae rhamnoides).
- Guliyev, V. B., Gul, M., & Yildirim, A. (2004). Hippophae rhamnoides L.: chromatographic methods to determine chemical composition, use in traditional medicine and pharmacological effects. Journal of Chromatography B, 812(1–2), 291–307.
- Hussain, I., Khan, L., Gul, A., Ahmed, N., & Saleem, M. (2008). Comparative study of vitamin C contents in fruits and medicinal plants. Journal of the Chemical Society of Pakistan, 30(3), 406–409.
- Andersson, S. C., Olsson, M. E., Johansson, E., & Rumpunen, K. (2009). Carotenoids in sea buckthorn (Hippophae rhamnoides L.) berries during ripening and use of pheophytin a as a maturity marker. Journal of Agricultural and Food Chemistry, 57(1), 250–258.
- Biswas, A., Bharti, V. K., Acharya, S., Pawar, D. D., & Singh, S. B. (2010). Sea buckthorn: new feed opportunity for poultry in cold arid Ladakh region of India. World’s Poultry Science Journal, 66(4), 707–714.
- Bal, L. M., Meda, V., Naik, S. N., & Satya, S. (2011). Sea buckthorn berries: a potential source of valuable nutrients for nutraceuticals and cosmoceuticals. Food Research International, 44(7), 1718–1727.