Yayım tarihi (arztchen)

Gabapentin

Gabapentin: Etimoloji

Gabapentin ismi, molekülün kimyasal ve farmakolojik özelliklerinden türetilmiş yapay bir isimdir. Etimolojik olarak şu bileşenlerden oluşur:

  • GABA: “Gamma-Amino Butyric Acid” ifadesinin kısaltmasıdır. GABA, merkezi sinir sisteminde inhibitör bir nörotransmiterdir. Gabapentin, yapısal olarak bu doğal nörotransmitere benzediğinden, adı bu temel bileşenden başlamaktadır.
  • -pent-: Kimyasal yapısındaki beş karbonlu (pentan) yan zinciri ifade eder. Bu, molekülün alifatik kısmına atıf yapar.
  • -in (veya -ine): Farmasötik ve kimyasal adlandırmalarda sıklıkla kullanılan, kimyasal bir bileşiği veya ilacı belirtmek için kullanılan son eklerden biridir.

Dolayısıyla gabapentin ismi şu şekilde çözümlenebilir:

GABA + pent(an yapı) + in (bileşik son eki) → Gabapentin

Bu adlandırma IUPAC sisteminden ziyade ticari ve farmasötik kimlik açısından oluşturulmuş sistematik bir adlandırma biçimidir. İlacın tam kimyasal adı ise:
1-(aminomethyl)cyclohexaneacetic acid’dir.

1. Farmakolojik Sınıf ve Genel Tanım

  • Gabapentin, antiepileptik ilaçlar grubuna ait bir etken maddedir.
  • Antikonvülsan ve analjezik (özellikle nöropatik ağrıya yönelik) özellikler gösterir.
  • Voltaj bağımlı kalsiyum kanallarının α2-δ-alt birimine bağlanarak etki gösterir.
  • Yapısal olarak γ-aminobütirik asit (GABA) analoğudur, ancak GABA reseptörlerine doğrudan etki etmez.

2. Farmasötik Formlar ve Ticari Ürünler

  • Formlar: Kapsüller ve film kaplı tabletler
  • Ticari isimler: Neurontin® ve jenerikleri
  • İlk ruhsat yılı: 1994
  • Halefi ürün: Pfizer, 2004 yılında pregabalin (Lyrica®) adlı daha selektif bir ilaç geliştirmiştir.

3. Kimyasal Özellikleri

  • Moleküler formül: C₉H₁₇NO₂
  • Molekül ağırlığı: 171.2 g/mol
  • Fiziksel özellikler: Suda az çözünen beyaz, kristal toz
  • Yapısal benzerlik: GABA ve baklofen ile benzerlik taşır
  • İlaç formülasyonları: Huzursuz bacak sendromu için gabapentin enkarbil (gabapentin prodrug) formu da mevcuttur.

4. Farmakodinamik Etki Mekanizması

  • Etki yeri: Voltaj kapılı kalsiyum kanallarının α2-δ alt birimi
  • Etkileri:
    • Antiepileptik (nöronal aşırı uyarılmayı azaltır)
    • Analjezik (özellikle nöropatik ağrılarda)
    • Sedatif (hafif yatıştırıcı etki)
  • GABA ile ilişkisi:
    • GABAA veya GABAB reseptörlerine bağlanmaz
    • GABA’ya dönüşmez
    • GABA geri alımını inhibe etmez

5. Endikasyonlar

  • Onaylı endikasyonlar:
    • Parsiyel epilepsi (tek başına veya ek tedavi olarak)
    • Nöropatik ağrı (diyabetik nöropati, postherpetik nevralji)
  • Off-label kullanım:
    • Huzursuz bacak sendromu
    • Kızarma (flushing), kaşıntı
    • Nosiseptif ağrı
    • Anksiyete bozuklukları, uykusuzluk, sıcak basmaları

6. Dozaj ve Uygulama

  • Uygulama yolu: Oral (ağız yoluyla), yemekle birlikte veya ayrı alınabilir
  • Başlangıç ve kesme:
    • Başlangıç: Dozaj tedrici şekilde artırılır (tolerans geliştirilmesi için)
    • Kesilme: Yavaşça azaltılarak kesilmelidir (nöbet riski nedeniyle)
  • Doz kişiselleştirilir: Ürün bilgisine göre bireysel renal fonksiyonlar dikkate alınarak ayarlanır

7. Yan Etkiler

  • Çok yaygın:
    • Uyuşukluk (somnolans)
    • Baş dönmesi
    • Ataksi (denge bozukluğu)
    • Viral enfeksiyonlar
  • Yaygın:
    • Yorgunluk
    • Bulantı
    • Konfüzyon
    • Periferal ödem

8. Kontrendikasyonlar

  • Ana kontrendikasyon:
    • Gabapentin veya yardımcı maddelerine karşı aşırı duyarlılık
  • İlaç bilgi formu: Tüm güvenlik uyarıları ve sınırlamalar için başvurulmalıdır.

9. İlaç Etkileşimleri

  • Atılım: Gabapentin renal (böbrekler) yolla değişmeden atılır
  • Metabolizma: CYP enzimleriyle anlamlı metabolizması yoktur
  • Bilinen etkileşimler:
    • Naproksen: Emilimi etkileyebilir
    • Hidrokodon ve morfin: Analjezik etkinlikte artış
    • Simetidin: Hafif renal klirens azalması
    • Antiasitler: Emilimi azaltabilir (uygulama aralığı önerilir)
  • Enzim inhibisyonu: Yüksek dozlarda CYP2A6’yı hafifçe inhibe edebilir

10. Kötüye Kullanım Potansiyeli

  • Psikoaktif etki: Gabapentin merkezi sinir sistemi depresanı gibi etki gösterebilir
  • Kötüye kullanım: Özellikle yüksek dozlarda, sedasyon ve öfori arayışı ile kötüye kullanım bildirilmiştir
  • Risk grubu: Madde bağımlılığı öyküsü olan bireylerde dikkatli kullanılmalıdır

11. Özel Uyarılar

  • Böbrek yetmezliği: Doz ayarlaması gerektirir
  • Yaşlı hastalar: Düşme riski ve sedasyon nedeniyle yakın izlem gerekir
  • Gebelik ve emzirme: Fetal risk göz önünde bulundurularak dikkatli kullanılmalıdır
  • Araç ve makine kullanımı: Baş dönmesi ve uyuşukluk nedeniyle dikkat önerilir

Keşif

Gabapentin, 1970’li yılların sonlarında Almanya merkezli Gödecke AG adlı ilaç firmasında geliştirilmiştir. Bu firma daha sonra Pfizer tarafından satın alınmıştır. Gabapentin’in geliştirilme süreci, esasen merkezi sinir sistemine geçebilen bir GABA analoğu elde etme amacına dayanıyordu. Araştırmacılar, GABA’nın doğrudan verilmesinin beyin bariyerini aşamaması nedeniyle, lipofilik bir taşıyıcı yapı ile GABA’ya benzer etkiye sahip, ancak beyin bariyerini geçebilecek yeni bileşikler geliştirmek istemişlerdir.

Gabapentin bu amaçla sentetik olarak üretilmiş ve deneysel çalışmalarda antikonvülsan özellikler göstermiştir. Özellikle voltaj kapılı kalsiyum kanallarına bağlanarak nöronal eksitabiliteyi azalttığı anlaşıldıktan sonra, epilepsi tedavisine yönelik potansiyeli nedeniyle dikkat çekmiştir.

Kilit Gelişim Aşamaları

  • 1975–1977: Gabapentin ilk kez Gödecke AG laboratuvarlarında sentezlendi.
  • 1987: Klinik öncesi çalışmalar tamamlandı ve insan deneylerine geçildi.
  • 1993: Avrupa’da ilk ruhsat başvurusu yapıldı.
  • 1994: ABD Gıda ve İlaç Dairesi (FDA), gabapentini epilepside ek tedavi (adjunctive therapy) olarak onayladı.
  • 2002–2004: Nöropatik ağrılar için endikasyon onayı alındı (örneğin, postherpetik nevralji).
  • 2004: Pfizer, pregabalin (Lyrica®) adlı gabapentin türevi ilacını piyasaya sürdü.

Gabapentin, zamanla epilepsiden çok nöropatik ağrılar ve bazı psikiyatrik rahatsızlıklarda (off-label olarak) yaygın biçimde kullanılmaya başlamıştır.

İleri Okuma
  1. Meldrum, B. S. (1989). Amino acids as dietary precursors of neurotransmitters. British Journal of Clinical Pharmacology, 27(S1), 7S–16S.
  2. Taylor, C. P., & Meldrum, B. (1995). Na+ channel blockers and glutamate release inhibitors: antiepileptic mechanisms of action. Epilepsia, 36(S2), S13–S22.
  3. Taylor, C. P., et al. (1998). Mechanisms of action of gabapentin. Epilepsia, 39(S5), S3–S9.
  4. Gajraj, N. M. (2000). Gabapentin and its use in pain management. Anesthesia & Analgesia, 90(6), 1469–1475.
  5. Rose, M. A., & Kam, P. C. A. (2002). Gabapentin: pharmacology and its use in pain management. Anaesthesia, 57(5), 451–462.
  6. Rogawski, M. A., & Löscher, W. (2004). The neurobiology of antiepileptic drugs. Nature Reviews Neuroscience, 5(7), 553–564.
  7. Backonja, M., et al. (2004). Gabapentin for the symptomatic treatment of painful neuropathy in patients with diabetes mellitus: a randomized controlled trial. JAMA, 280(21), 1831–1836.
  8. Sills, G. J. (2006). The mechanisms of action of gabapentin and pregabalin. Current Opinion in Pharmacology, 6(1), 108–113.
  9. Zaccara, G., et al. (2011). Gabapentin misuse, abuse and withdrawal: a systematic review. CNS Drugs, 25(8), 683–692.
  10. Rhee, Y. H., et al. (2014). Pharmacokinetics and pharmacodynamics of gabapentin. Archives of Pharmacal Research, 37(8), 993–1000.
  11. Smith, R. V., et al. (2016). Gabapentin misuse, abuse, and diversion: a systematic review. Addiction, 111(7), 1160–1174.
  12. Bonnet, U., & Scherbaum, N. (2017). How addictive are gabapentin and pregabalin? A systematic review. European Neuropsychopharmacology, 27(12), 1185–1215.
  13. Goodman, C. W., & Brett, A. S. (2017). Gabapentin and Pregabalin for Pain — Is Increased Prescribing a Cause for Concern? New England Journal of Medicine, 377(5), 411–414.
WordPress gururla sunar