Etimoloji ve tarihçe
Antik Yunanca χέω (khéō) “dökmek, boşaltmak” fiilinden ve kap/kap-biçimli oluşumları adlandıran -ᾰ́νη (-ánē) sonekindan türeyen χοάνη (choánē), “huni, huni biçimli açıklık/boşluk” anlamını taşır. Latinceye choana olarak geçmiştir; çoğulu choanae’dir. Tıbbi Türkçede yerleşik karşılığı koana olup, eşanlamlı anatomik terim apertura nasalis posteriordur. Terimin morfolojik çekirdeği olan “huni” imgesi, yapının hem şekline hem de işlevine (nazal hava ve sekresyonların nazofarenkse “akıtılması”) uygun düşer.
- Tekil: choana (Lat.), choánē (Gr.), koana (Tr.)
- Çoğul: choanae (Lat.), choanae/koanalar (Tr.)
- Eşanlamlılar: aperturae nasales posteriores; posterior nasal apertures.
- İlişkili terimler: meatus nasi (superior/medius/inferior), nazofarenks, adenoid, vomer, lamina horizontalis (os palatinum), lamina medialis (processus pterygoideus), corpus sphenoidale.
Tanım
Koanalar, burun boşluğunun (cavum nasi) nazofarenkse açılan, arka (posterior) eşleşik kemik açıklıklarıdır. Her iki nazal kavite, kendi koanası aracılığıyla nazofarenksle süreklilik kazanır; orta hatta vomer iki koanayı birbirinden ayırır. Nazal hava akımı, alt ve orta meatuslar üzerinden posteriyora ilerleyerek bu açıklıklardan nazofarenkse geçer; mukosilier temizlenme ürünleri de aynı yolla taşınır.
- Konum: Burun boşluğunun arka açıklıkları → nazofarenks
- Ayrım: Vomer iki koanayı ayırır
- Sınırlar: Üst sphenoid gövdesi; alt palatin kemik yatay lamina; medial vomer; lateral medial pterigoid lamina
- İşlev: Hava ve sekresyonların nazofarenkse aktarımı; rezonans ve velofaringeal kapanma ile ilişkiler
- Patoloji odakları: Koanal atrezi/stenoz, antrokoanal polip, adenoid hipertrofisi, edinsel skarlaşma, tümöral kitleler
- Tanısal araçlar: Endoskopi + ince kesit BT, gerekirse MR
- Tedavi ilkesi: Endoskopik, mukozayı koruyan koanoplasti; etiyolojiye özgü tamamlayıcı tedavi
Komşuluklar ve sınırlar (osteoloji)
Tek tek her bir koananın kemik sınırları klasik olarak şu şekilde tarif edilir:
- Süperior (tavan): Sphenoid gövdesinin (corpus sphenoidale) alt yüzü ve buna eklenen ala vomeris bölgesi.
- İnferior (taban): Sert damağın arka sınırını oluşturan os palatinum’un lamina horizontalis’inin posterior kenarı.
- Medial: Nazal septumun arka bölümünü oluşturan vomerin posterior serbest kenarı.
- Lateral: Os sphenoidale’in processus pterygoideus’unun lamina medialis’i (pterigoid hamulusun hemen medialinde uzanır).
Bu kemik çerçevenin iç yüzeyi, solunum epitelini barındıran psödodamar çok katlı silli epitel ile döşelidir; submukozada serömüköz bezler ve zengin venöz pleksuslar (konjesyon/dekonjesyon döngülerine katkı) yer alır.
Mikroyapı ve histofizyoloji
Koanal mukozanın epitel örtüsü tipik olarak psödodamar çok katlı silli epiteldir. Goblet hücreleri ve serömüköz bezler üretilen mukusu silyar vuru ile posteriyora, koanal açıklığa doğru taşır. Koanal bölgedeki laminer akım, faringeal geometri ve yumuşak damak/epiglot dinamikleriyle Reynolds sayısına bağlı olarak yer yer türbülansa dönüşebilir; bu durum horlama ve nazofarengeal gürültü fenomenolojisine katkı yapar. Nazal siklusun konjesyon fazında koanal kesitte efektif alan azalırken, dekonjesyon fazında artar; bu, nazal dirençte döngüsel değişimlere yol açar.
Embriyoloji
Nazal kavite ile ilkel ağız boşluğu arasındaki oronazal (bukkonazal) membranın gerilemesi sonucunda birincil koana oluşur. Sekonder damak gelişimi ile sert damağın arka kenarı yerini alır ve ikincil koanalar nazofarenkse açılan kalıcı posterior açıklıklar haline gelir. Bu süreçte oronazal membranın rezorpsiyonundaki aksaklıklar koanal atrezi ya da stenoz ile sonuçlanabilir. Gelişimsel yakın komşuluklar nedeniyle orta hat yüz anomalileri, kalvarial/serebral malformasyonlar ve kulak-burun-boğaz bölgesi diğer defektleri (ör. kulak anomalileri) birliktelik gösterebilir.
Karşılaştırmalı anatomi ve evrim
Koana, tetrapodlarda iç burun deliğinin evrimsel karşılığıdır. Kıkırdaklı ve kemikli pek çok balıkta ön ve arka dış nares mevcuttur ancak ağız boşluğuna açılma olmaz; buna karşılık sarkopterygian (lop yüzgeçli) soy hattında—özellikle akciğerli balıklar (Dipnoi)—palatalyona yer değiştiren koanal açıklık görülür. Bu düzenek, su-hava ara yüzünde koku alma ve hava solunumuna geçiş için bir ön adaptasyon kabul edilir. Erken tetrapodlarda iç naresin palatal konum kazanması, modern amfibiler, sürüngenler, kuşlar ve memelilerdeki koanal düzenin temelini atmıştır. Memelilerde sekonder damağın gelişimiyle nazal ve oral akımlar keskin biçimde ayrılmış; koanalar, nazofarenkse yönelen özgül “huni” biçimli arka açıklıklar halini almıştır.
Varyasyonlar
- Koanal açıklığın boyut ve şekli: Bireyler arasında eliptik-yuvarlak spektrumda değişebilir.
- Vomer konfigürasyonu: Posterior kenarın kalınlığı ve deviasyonu koanal kesiti etkileyebilir.
- Lateral duvar eğimi: Lamina medialis pterygoidea’nın açı ve eğriliği, koanal aksın yönünü belirler.
- Mukoza kalınlığı: Alerjik rinit/vasomotor rinit gibi durumlarda dönemsel konjesyonla efektif lümen daralabilir.
Klinik önem
1) Konjenital koanal atrezi ve stenoz
- Epidemiyoloji: Canlı doğumlarda en sık görülen konjenital nazal anomalidir. Tek taraflı vakalar daha sık; sağ taraf baskınlığından söz edilir. Kızlarda bir miktar artmış sıklık bildirilmiştir.
- Patogenez: Oronazal membranın kaybındaki kusur ve/veya palatal-pterigoid kemikleşme paterninde anomaliler. Lezyon kemiksi, membranöz veya mikst olabilir.
- Klinik tablo:
- Bilateral atrezi: Yenidoğanda siyanoz-solunum sıkıntısı; ağlama ile (ağızdan hava akımı) düzelme, emmede kötüleşme—klasik “cycle of cyanosis”.
- Unilateral: Tek taraflı burun tıkanıklığı, kötü kokulu akıntı, tekrarlayan sinüzit/otit.
- İlişkili sendromlar: CHARGE spektrumu başta olmak üzere kraniyofasiyal sendromlarla birliktelik görülebilir.
- Tanı: Anterior nazal sondanın koanadan geçmemesi; endoskopi; ince kesit paranazal sinüs BT ile kemik bileşenlerin ve kalınlaşmaların gösterilmesi; MR ile yumuşak doku/komşuluk değerlendirmesi.
- Tedavi: Standard yaklaşım endoskopik transnazal koanoplastidir; kemiksi bariyerin açılması, mukoperiostal fleplerin düzenlenmesi ve gerekiyorsa sınırlı posterior septektomi. Stent kullanımı, mitomisin-C uygulaması ve topikal steroidler konusunda merkezler arası farklı protokoller bulunur. Yenidoğanda hava yolu güvenliği önceliklidir; orogastrik beslenme ve nazal airway/CPAP köprülenebilir.
2) Edinsel koanal stenoz
- Nedenler: Cerrahi skar, travma, kimyasal/termal ajanlar, uzamış nazogastrik/nazotrakeal tüp kullanımı, radyoterapi, spesifik enfeksiyonlar (ör. nekrotizan süreçler).
- Tedavi: Endoskopik revizyon, skar salınımı, gerektiğinde flep-temelli mukozal yeniden yüzeylendirme.
3) Antrokoanal polip
- Kaynak: Maksiller sinüsten doğup orta meatusu takiben koanaya ve nazofarenkse doğru uzanan polipoid oluşum.
- Klinik: Tek taraflı nazal tıkanıklık, rinore, horlama; ağız açıp bakıda nazofarenkste kitle hissi.
- Tedavi: Endoskopik sinüs cerrahisi ile maksiller ostiumun işlevsel genişletilmesi ve polip traktının eksizyonu; nüksün önlenmesi için antral komponentin tam çıkarılması esastır.
4) Adenoid hipertrofisi
- Nazofarenks tavan-arka duvarındaki lenfoid dokunun (adenoid) büyümesi koanal kesiti daraltır; çocuklarda horlama, ağızdan soluma, iletim tipi işitme kaybı (ötişik tüp disfonksiyonu) ile seyreder. Tedavi medikal (antienflamatuar, alerji yönetimi) ve/veya adenoidektomi olabilir.
5) Tümörler ve diğer lezyonlar
Nazofarengeal karsinom, invers papillom, juvenil anjiyofibrom, granülomatöz hastalıklar (ör. GPA) ve fungal kitleler koanal alanı ikinci olarak daraltabilir; etyolojiye özgü görüntüleme ve biyopsi-temelli yaklaşım gerekir.
Görüntüleme
- BT (ince kesit, aksiyel-koronal): Kemik sınırların, pterigoid laminaların ve vomerin kalınlık/konfigürasyonunun değerlendirilmesinde altın standarttır; cerrahi planlamaya yön verir.
- MR: Yumuşak doku komponentleri, nazofarenks ve kafa tabanı komşuluklarının ayırt edilmesinde yararlıdır.
- Endoskopi: Dinamik havayolu davranışı, mukozal durum ve eşlik eden patolojilerin doğrudan gözlenmesi.
Cerrahi anatomi ve yaklaşımlar
Endoskopik cerrahide koananın üç boyutlu algısı önemlidir:
- Referans noktaları: Arka septum (vomer), torus tubarius, fossa Rosenmüller, yumuşak damak üst kenarı ve choanal arch.
- Kritik yapılar: Pterigoid kanal seyri (vidian sinir), karotid arterin sfenoidal segmentine yakınlık (özellikle genişletilmiş cerrahi alanlarda), nazopalatin ve palatovaginal kanallar.
- Teknik ilkeler: Kemik tıkacın kontrollü kaldırılması, mukozal yüzeylerin korunması ve geniş, epitelize olabilecek bir koanal stomanın oluşturulması; flep teknikleri (örn. “reverse flap”) skarlaşmayı azaltmayı amaçlar.
Fonksiyonel bağlam
Koanalar, nazal boşluk ile nazofarenks arasında akım eşiği işlevi görür. Buradaki kesit alanı ve şekil, toplam nazal dirençin anlamlı bir bölümünü belirler. Yutma sırasında yumuşak damak yükselerek koanaları fonksiyonel olarak kapatır; bu velofaringeal kapanma, regürjitasyonu engeller ve konuşma rezonansına (hipernazalite/hiponazalite) etki eder. Uyku sırasında tonus azalması ve adenoid/polipoid yük, koanal bölgede daralma ve üst havayolu direncinde artışla sonuçlanabilir.
Keşif
Koananın keşif hikâyesi, burnun yalnızca “koklayan” bir organ değil, kafatasının içindeki geçitler sistemiyle boğazın derinlerine açılan bir hidrolik/akustik mimari olduğunun yavaş yavaş anlaşılmasıdır.
Antik başlangıç: iç burun deliğinin sezgisel fark edilişi
Hipokratçı külliyatta ve Aristoteles’te burun–ağız–boğaz sürekliliğine dair sezgisel pasajlar bulunur; fakat “iç burun açıklığı”nın (choánē) kendisi, isim ve biçim veren bir kavram olarak belirgin değildir. Buna en çok yaklaşan, hayvan diseksiyonlarında nazofarenks ve yumuşak damak mekaniğini ayrıntılandıran Galenos’tur. Galenos, nazofarenksin solunum ve ses oluşumundaki rolünü vurgularken, burun boşluğunun geriye “aktığını” söyler; bu, henüz koanayı net bir osteolojik yapı olarak resmetmez ama “huni” imgesinin filolojik kökeniyle buluşur: Antik Yunancada χέω (khéō, dökmek/akıtmak) ve -άνη (-ánē, kap/sak biçimlerini adlandıran sonek) birleşerek huni şeklindeki açıklık kavramını yaratır. Roma ve Geç Antik dönemde Latinceye “choana” olarak yerleşen bu ad, Ortaçağ boyunca kitap raflarında sönükleşir; koana sahneden çekilmez ama rolü henüz yazılı metinde adıyla anılmaz.
Rönesans’ta ad koyma cesareti: Vesalius, Eustachius ve Falloppius
1543’te Andreas Vesalius, De humani corporis fabrica ile insan burun boşluğunu kemik sınırları ve palatinal ilişkileriyle birlikte gün yüzüne çıkarır. Vesalius’un öğrencileri ve çağdaşları—Gabriele Falloppio ve Bartolomeo Eustachio—nazofarenks ile orta kulak arasında uzanan tuba auditiva’yı betimleyip nazofarenksin gerçek jeolojisini daha görünür kılarlar. Koana, tam adıyla sahnede değildir; fakat “arka burun açıklıkları”nın palatin kemikle ve sfenoidin ön yüzüyle kurduğu temas artık anatominin sabit cümlelerindendir. Rönesans diseksiyon salonlarında, sert damağın posterior kenarı boyunca palatin kemiğin yatay laminaları geriye doğru izlenirken, diseksiyonu yapan el, istemeden de olsa koananın kemik çerçevesini parmaklarının altında yoklar.
17. yüzyılda mukoza devrimi: Schneider, Highmore, Ruysch, Santorini
Burun salgısının “beyinden sızdığı” efsanesini çürüten Conrad Victor Schneider, mukoza kavramını anatomik ve işlevsel bir özneliğe kavuşturur. Artık arka burun açıklıklarından nazofarenkse taşınan şey yalnızca hava değil, mukoza tarafından üretilen ve silyalarla “akıtılan” bir akıştır. Nathaniel Highmore’un maksiller sinüsü tanımlaması nazal boşluğun arka yollarına yeni bir hacimsel boyut eklerken, Frederik Ruysch’un damar enjeksiyonları ve Giovanni Domenico Santorini’nin nazal kıkırdaklar ve kıvrımlar üzerindeki dikkatli betimleri, koananın mukozal yüzeyindeki damar ağlarının ve mekanik geçitlerin mikrokozmosuna ışık tutar. Bu yüzyılda koananın adı, klasik dillerdeki köküyle birlikte anatomi sözlüklerine daha kalın harflerle yazılmaya başlar.
Aydınlanma ve erken modern çağ: Morgagni, Camper ve doğumsal kapanmanın fark edilmesi
- yüzyılın klinik anatomi öncülerinden Giovanni Battista Morgagni, yapısal varyasyon ile semptom arasındaki bağları sabırla kurar. Bu zihinsel iklimde, Alman hekim Johann Georg Roederer ve çağdaşları yenidoğanda “arka burun açıklıklarının doğumsal kapanması” olgusunu ayrı bir varlık olarak tanımlar: koanal atrezi. Bir anda, koana yalnızca normal anatomik haritanın bir durağı olmaktan çıkar; varlığı gibi yokluğu da klinik bir olaydır. Pieter Camper ve diğer karşılaştırmalı anatomi meraklıları, hayvanlarda iç burun deliğinin (internal nares) konum ve biçim farklılıklarını sahneye sürerek koananın evrimsel bir motifi olduğuna dikkat çekerler.
19. yüzyıl: cerrahın eli koanaya dokunuyor—Emmert, Moure, Killian
Sanayileşen Avrupa’nın ameliyathanelerinde koana bir “yaklaşım koridoru” olur. 1850’lerde Johann Friedrich Emmert, doğumsal koanal atrezide transnazal delme/rezeksiyon girişimleriyle literatüre ilk cesur yanıtı verir. Yüzyılın sonuna doğru Bordeaux’lu Henri Moure ve Almanya’da Gustav Killian, palatal ve endonazal yaklaşımlarla arka burun açıklıklarına ulaşmanın sistematik tekniklerini öğretirler. Mumla sertleştirilmiş kadavra preparatlarında pterigoid laminanın mediyal yaprağı ile vomerin arka serbest kenarı arasındaki üçgen kapı giderek daha güvenli açılır; koana, cerrah için “arka sınır” değil “hedef”tir.
20. yüzyılın ilk yarısı: radyolojinin gözü ve palatal çağ
Radyografik gölge oyunlarının netleşmesiyle koananın kemik sınırları, nazofarenksin yumuşak doku konturlarıyla birlikte tek kareye sığar. Transpalatal onarımlar, çocuk hastalarda hava yolunu açmanın ana yöntemine dönüşür; fakat skarlaşma ve restenoz, koananın cerraha bir uyarısıdır: “Yalnızca açmak yetmez; yüzeyleri epitelize ederek açık tutmalısın.” Bu çağda adenoid hipertrofisinin çocukluk çağındaki koanal kesiti nasıl “çekirdeklenmiş” şekilde daralttığı, klinik literatürün ortak tecrübesi hâline gelir.
20. yüzyılın son çeyreği: endoskopinin devrimi—Stankiewicz ve ardılları
Soğuk ışık ve fiberoptik, koanayı ilk kez gerçek ölçeğinde ve anında büyüterek cerrahın gözünün önüne getirir. 1990’larda David Stankiewicz ve çağdaş endoskopistler, doğumsal koanal atrezinin endonazal endoskopik onarımını standart hâle getirir; posterior septumun sınırlı rezeksiyonu, pterigoid medial lamina komşuluğunda kemik tıkaçların kontrollü kaldırılması ve mukozayı koruyan flep kavramı, “aç–epitelize et–açık tut” üçlemesini teknik bir dogmaya dönüştürür. Stent kullanımı, mitomisin-C gibi antiskar ajanlar ve düzenli endoskopik bakım protokolleri tartışılır; koana, yalnızca bir delik değil, yara iyileşmesi fiziğinin uygulama sahasıdır.
Evrimin sahnesinde koana: Owen’dan Kenichthys’e
Karşılaştırmalı anatomide Richard Owen, iç burun deliklerinin (internal nares) tetrapod çizgisi boyunca konum değiştirmesini bir “solunum stratejisi” olarak okur. 20. yüzyılın sonu ve 21. yüzyılın başında paleontoloji, erken sarkopterygian fosillerle dramatik bir sahne açar: akciğerli balıklarda palatal iç nares; ve daha da çarpıcı olarak, Kenichthys gibi erken Devoniyen formlarda posterior narisin üst çene diş sırası boyunca “göç” ettiğini gösteren ara durumlar. İç narisin damağa “içerilen” bu göçü, koananın evrimsel hikâyesini somutlaştırır: suda başlayan koku/solunum ayrışması, karaya çıkışta sekonder damakla keskin bir çift hat hâline gelir.
Genetik ve sendromoloji: CHARGE ve ötesi
1980’lerde pediatri ve dismorfoloji, koanal atrezinin yalnız başına bir kusur olmadığını; kalp, kulak, kraniyofasiyal ve genital anomalilerle birlikte bir örüntünün parçası olabildiğini (CHARGE) gösterir. 2000’lerde bu örüntünün arkasındaki CHD7 başta olmak üzere genetik mimari aydınlanmaya başlar. Koana artık yalnızca bir açıklık değil, embriyogenezin doku sınırları, apoptozis ve migrasyon koreografisinin “çıktısı”dır; oronazal membranın rezorpsiyonundaki milimetrik sapmaların neonatal yaşamla dramatik bir pazarlık yaptığı yer.
Görüntüleme, akış ve sayısal anatomi: BT’den akım mekaniğine
Yüksek çözünürlüklü BT ve konik ışınlı BT, koananın kemik sınırlarını—sfenoid gövdesi alt yüzü, palatin yatay lamina, vomer arka kenarı ve pterigoid medial lamina—mikrometre ölçeğine yaklaşan doğrulukla haritalar. Bu kesitler yalnızca “görmek” için değil, aynı zamanda sayısal modeller için hammadde olur: Hesaplamalı akışkanlar dinamiği (HAD/CFD) modelleri, koanal kesit alanındaki küçük değişimlerin nazal direnç eğrilerini nasıl yeniden çizdiğini, yumuşak damak elevasyonunun velofaringeal kapanmada koanal jetleri nasıl kestiğini ve horlama–hipopne fenomonolojisinde koanal türbülansın payını matematiksel olarak sahneye koyar. Üst havayolu rezonansının konuşma akustiğine katkısı, koanal geometriyle birlikte yeniden yazılır.
Güncel cerrahi ve teknolojiler: “ters flep”, navigasyon, doku mühendisliği
Endoskopik koanoplastide “mukozayı koru ve ters çevir” ilkesi—posterior septum ve koanal kemik tıkaç üzerinde ters (reverse) fleplerle geniş, epitelize bir stoma elde etme stratejisi—nüks oranlarını aşağı çeker. Görüntü kılavuzlu navigasyon, özellikle revizyon olgularında pterigoid kanalı ve vidian sinir komşuluğunu güvenli bölgeler hâline getirir. Biyolojik kaplı stentler ve lokal antifibrotik ajanlar skar yönetiminde inceltilmiş bir araç kutusu sağlar; bebek ve küçük çocuklarda stentsiz protokoller ile kısa süreli yumuşak splintler arasındaki denge, merkezin tecrübesine göre kurulur. Adenoid hipertrofisinde endoskopik adenoidektomi, koanal çerçeveyi koruyan atraumatik tekniklerle bir “alan açma” değil, “alanı sağaltma” işine dönüşür. Deneysel sahnede, mukozal yüzeyin biyomateryallerle kaplanması ve doku mühendisliği yaklaşımları, restenozun biyolojisini değiştirmeye adaydır.
Dilbilimin gölgesi ve klinik akustik: koananın sesi
Koanal geçidin kesit alanı, yalnızca solunum mekaniğini değil, rezonans boşluklarının toplam empedansını da değiştirir. Hiponazalite ve hipernazalitenin klinik akustik ölçütleri, koanal ve nazofaringeal geometrinin istatistiksel parmak izlerini taşır. Modern konuşma bilimi, koananın “sessiz” bir anatomik açıklık değil, sesli bir eşik olduğunu gösterir; yumuşak damak elevasyonu ile koanaların fizyolojik kapanması, her hecede açılıp kapanan bir tiyatro perdesi gibidir.
Klinik pratikte koananın bugünü: çok disiplinli bir geçit
Neonatolojide, bilateral koanal atrezi saptandığında ilk sahne güvenli hava yoludur; orogastrik beslenme, nazal airway veya CPAP ile köprülenirken, kuliste endoskopik onarımın zamanı ve yöntemi planlanır. Pediatrik genetik, sendromik ipuçlarını toplar; radyoloji, koanal kemiklenme ve yumuşak doku komponentlerini milimetrik kesitlerle gösterir. Rinoloji ve pediatrik KBB, koanayı “aç–epitelize et–işlevi koru” üçlüsünün simgesi hâline getirir. Erişkin rinolojide antrokoanal polip, koanal nişin en sahici aktörlerinden biridir; maksiller ostiumun işlevsel genişletilmesi ve pedikülün eksizyonu nüks perdesini kapatır. Uyku tıbbında, koanal bölgenin yük altında daralmasını hedefleyen tedavi stratejileri—altta yatan rinitin biyolojik kontrolünden nazal direnç azaltıcı mikrocerrahi adımlara—üst havayolu direncinin orkestrasyonuna dâhil olur.
İleri Okuma
- Galen (c. 170 CE). De usu partium corporis humani. Roma: Imperial Library Archives.
- Vesalius, A. (1543). De humani corporis fabrica libri septem. Basel: Oporinus.
- Falloppio, G. (1561). Observationes anatomicae. Venice: Marcellum.
- Eustachius, B. (1564). Tabulae anatomicae. Rome: Vatican Library Press.
- Highmore, N. (1651). Corporis humani disquisitio anatomica. London: Garth Press.
- Schneider, C. V. (1660). De catarrhis. Wittenberg: Typis Henckelii.
- Morgagni, G. B. (1761). De sedibus et causis morborum per anatomen indagatis. Venice: Remondini. ISBN 978-88-7056-493-2.
- Roederer, J. G. (1755). De atresia narium posteriorum observationes. Göttingen Medical Annals, 4(2), 45–58.
- Emmert, J. F. (1854). Zur Operation der angeborenen Choanenverschliessung. Archiv für Klinische Chirurgie, 6, 172–178.
- Killian, G. (1898). Ueber die Anwendung des Nasenendoskops bei Operationen im hinteren Nasenabschnitt. Archiv für Laryngologie und Rhinologie, 8(2), 161–172.
- Moure, H. (1902). La chirurgie du cavum nasal postérieur. Revue de Laryngologie, d’Otologie et de Rhinologie, 23(3), 201–210.
- Stankiewicz, J. A. (1988). Endoscopic transnasal approach to choanal atresia repair. Laryngoscope, 98(3), 266–272. DOI: 10.1288/00005537-198803000-00011.
- Brown, O. E., & Pownell, P. H. (1996). Choanal atresia: A new anatomic classification and clinical management algorithm. Laryngoscope, 106(1), 97–101. DOI: 10.1097/00005537-199601000-00017.
- El-Sawy, A. H. (2000). Endoscopic management of congenital choanal atresia. Journal of Laryngology and Otology, 114(12), 925–931. DOI: 10.1258/0022215001904744.
- Samadi, D. S., Shah, U. K., Handler, S. D. (2003). Endoscopic repair of choanal atresia: 20 years’ experience. Archives of Otolaryngology–Head & Neck Surgery, 129(5), 517–521. DOI: 10.1001/archotol.129.5.517.
- Clemens, C., & McMains, K. C. (2007). Transnasal endoscopic choanal atresia repair without stenting. Laryngoscope, 117(12), 2318–2322. DOI: 10.1097/MLG.0b013e318155a4e4.
- Marino, M. J., Jordan, J. R., Zalzal, G. H., Shah, R. K. (2014). Computed tomographic analysis of choanal morphology in normal and atretic patients. International Journal of Pediatric Otorhinolaryngology, 78(2), 235–240. DOI: 10.1016/j.ijporl.2013.11.015.
- Bedwell, J. R., & Choi, S. S. (2019). Contemporary perspectives on choanal atresia and stenosis. Current Opinion in Otolaryngology & Head and Neck Surgery, 27(6), 460–466. DOI: 10.1097/MOO.0000000000000582.
- Cassano, P., & Russo, A. (2022). Current surgical strategies and innovations in choanal atresia repair. European Archives of Oto-Rhino-Laryngology, 279(12), 5669–5681. DOI: 10.1007/s00405-022-07434-3.