Oyuncakların Toplumsal Cinsiyetlendirilmesi, Bilişsel Gelişim ve STEM Alanlarında Kadın Temsili

Giriş

Çocukluk dönemi, bireyin bilişsel, sosyal ve psikolojik gelişiminin en hızlı gerçekleştiği yaşam evresidir. Bu dönemde maruz kalınan çevresel uyaranlar, yalnızca geçici davranış kalıplarını değil, aynı zamanda uzun vadeli ilgi alanlarını, meslek seçimlerini ve toplumsal rollerle ilgili algıları da şekillendirmektedir. Oyuncaklar, çocukların dünyayı anlamlandırmasında kullanılan en önemli araçlardan biridir. Ancak modern tüketim kültürü içerisinde oyuncaklar giderek daha belirgin biçimde toplumsal cinsiyet kategorilerine ayrılmış; kız çocuklarına yönelik ürünler ile erkek çocuklarına yönelik ürünler arasında hem işlevsel hem de sembolik farklılıklar ortaya çıkmıştır.

Son yarım yüzyılda özellikle Batı toplumlarında kız çocuklarının pembe renk, güzellik, bakım ve ev içi faaliyetlerle ilişkilendirildiği; erkek çocuklarının ise teknoloji, mekanik sistemler, inşa faaliyetleri, keşif ve bilim temalarıyla özdeşleştirildiği görülmektedir. Bu durumun yalnızca pazarlama stratejilerinin bir sonucu olmadığı, aynı zamanda çocukların bilişsel gelişimi ve kariyer tercihleri üzerinde uzun vadeli etkiler yaratabileceği düşünülmektedir.

Toplumsal Cinsiyet ve Oyuncakların Tarihsel Dönüşümü

Günümüzde yaygın olarak kabul edilen “pembe kızlar içindir, mavi erkekler içindir” anlayışı tarihsel olarak oldukça yenidir. 19. yüzyılın sonlarına kadar Avrupa ve Kuzey Amerika’da her iki cinsiyetten bebeklerin de çoğunlukla beyaz kıyafetler giydiği bilinmektedir. Beyaz kumaşların yıkanmasının ve ağartılmasının kolay olması bu tercihin temel nedenlerinden biriydi.

20. yüzyılın başlarında ise ilginç biçimde pembe renk erkek çocuklarıyla, mavi renk ise kız çocuklarıyla ilişkilendiriliyordu. Dönemin bazı ticari yayınlarında pembenin daha güçlü ve enerjik bir renk olduğu, bu nedenle erkek çocuklarına daha uygun bulunduğu ifade edilmekteydi. Günümüzdeki renk kodlamasının yerleşmesi ise büyük ölçüde II. Dünya Savaşı sonrasındaki tüketim kültürünün yükselişiyle gerçekleşmiştir.

Özellikle 1970’lerden itibaren seri üretimin yaygınlaşması, pazarlama tekniklerinin gelişmesi ve prenatal ultrason teknolojisinin ebeveynlere doğum öncesinde bebeğin cinsiyetini öğrenme imkânı vermesi, cinsiyete özgü ürünlerin ticari değerini artırmıştır. Böylece oyuncaklar, kıyafetler ve çocuk ürünleri giderek daha belirgin biçimde toplumsal cinsiyet kategorilerine ayrılmıştır.

Oyuncak Tercihlerinin Kökeni: Biyoloji mi Çevre mi?

Çocukların oyuncak tercihleri uzun yıllardır gelişim psikolojisinin temel tartışma konularından biridir. Araştırmaların bir bölümü, kız ve erkek çocukların belirli oyuncak türlerine yönelik tercihlerinde biyolojik faktörlerin rol oynayabileceğini göstermektedir.

Örneğin bazı çalışmalar, insan dışı primatlarda dahi erkek bireylerin hareketli ve mekanik nesnelere, dişi bireylerin ise sosyal etkileşimi çağrıştıran nesnelere daha fazla ilgi gösterebildiğini ortaya koymuştur. Bu bulgular, oyuncak tercihleri üzerinde hormonal ve nörobiyolojik etkilerin bulunabileceğini düşündürmektedir.

Bununla birlikte, çevresel etkilerin rolü de son derece güçlüdür. Çocuklar çok erken yaşlardan itibaren ailelerinden, öğretmenlerinden, medya içeriklerinden ve akranlarından hangi davranışların kendi cinsiyetleri için “uygun” olduğu yönünde mesajlar almaktadır. Oyuncak mağazalarındaki reyon düzenlemeleri, televizyon reklamları ve çizgi film karakterleri bu mesajları sürekli pekiştirmektedir.

Güncel gelişim psikolojisi literatürü, oyuncak tercihlerinin ne yalnızca biyolojik ne de yalnızca kültürel faktörlerle açıklanabileceğini; her iki etkenin karmaşık bir etkileşim içerisinde bulunduğunu kabul etmektedir.

Oyuncakların Bilişsel Gelişim Üzerindeki Etkileri

Oyuncaklar yalnızca eğlence aracı değildir; aynı zamanda belirli bilişsel becerilerin gelişmesini destekleyen eğitimsel araçlardır.

İnşa oyuncakları, Lego benzeri modüler sistemler, mekanik düzenekler ve mühendislik temalı oyunlar;

• uzamsal düşünme,
• üç boyutlu zihinsel rotasyon,
• problem çözme,
• neden-sonuç ilişkisi kurma,
• sistematik planlama

gibi becerileri geliştirmektedir.

Bu beceriler özellikle matematik, fizik, mühendislik ve bilgisayar bilimleri alanlarında başarıyla ilişkilendirilmektedir.

Buna karşılık bebekler, rol yapma oyunları ve sosyal etkileşim temelli oyuncaklar;

• empati gelişimi,
• dil becerileri,
• sosyal iletişim,
• duygusal düzenleme,
• hikâye oluşturma yeteneği

gibi alanlarda önemli katkılar sağlamaktadır.

Dolayısıyla herhangi bir oyuncak türü diğerinden üstün değildir. Sorun, çocukların yalnızca belirli bir oyuncak kategorisine maruz bırakılmasıdır. Araştırmalar, hem kız hem erkek çocukların farklı türlerde oyuncaklarla etkileşim kurmasının daha dengeli bir nörobilişsel gelişim sağladığını göstermektedir.

Toplumsal Cinsiyet Kalıpları ve STEM Alanları

Bilim, teknoloji, mühendislik ve matematik (STEM) alanlarında kadın temsilinin erkeklere kıyasla daha düşük olması uzun süredir araştırılmaktadır.

Bu farklılığın nedenleri çok boyutludur:

• toplumsal beklentiler,
• rol model eksikliği,
• eğitim ortamındaki önyargılar,
• kültürel stereotipler,
• meslek algıları,
• erken çocukluk deneyimleri.

Oyuncaklar bu faktörlerden yalnızca biridir; ancak etkisi küçümsenmemektedir.

Erken yaşlarda mekanik sistemlerle, inşa faaliyetleriyle ve teknolojik oyuncaklarla daha fazla etkileşim kuran çocuklar, ilerleyen yıllarda matematiksel ve teknik alanlara daha fazla ilgi gösterebilmektedir. Eğer bu tür deneyimler ağırlıklı olarak erkek çocuklara sunuluyorsa, STEM alanlarına yönelimde cinsiyet farklılıkları ortaya çıkabilmektedir.

Özellikle uzamsal düşünme becerilerinin mühendislik ve mimarlık gibi alanlardaki başarıyla ilişkili olduğu bilinmektedir. Çocukluk döneminde yapılandırma oyuncaklarıyla geçirilen sürenin bu becerilerin gelişimine katkı sağladığı gösterilmiştir. Bu nedenle kız çocuklarının bu tür oyuncaklara erişiminin kısıtlanması, uzun vadede teknik alanlara yönelik özgüven ve ilgi düzeylerini etkileyebilmektedir.

Medya ve Rol Model Etkisi

Çocukların mesleki hayalleri yalnızca oyuncaklardan değil, aynı zamanda medya tarafından sunulan karakterlerden de etkilenmektedir.

Geleneksel masallarda ve popüler kültür ürünlerinde kadın karakterler sıklıkla:

• kurtarılmayı bekleyen,
• pasif,
• dış görünüşüyle tanımlanan

figürler olarak sunulmuştur.

Buna karşılık erkek karakterler;

• keşfeden,
• icat eden,
• liderlik eden,
• sorun çözen

kişiler olarak temsil edilmiştir.

Sosyal öğrenme kuramına göre çocuklar gözlemledikleri modelleri taklit etme eğilimindedir. Bu nedenle bilim insanı, mühendis, astronot veya mucit kadın figürlerinin görünürlüğünün artırılması kız çocuklarının bilimsel alanlara yönelik öz yeterlik algısını güçlendirebilmektedir.

Dengeli Oyuncak Ortamının Önemi

Gelişim psikolojisi alanındaki güncel yaklaşım, oyuncakların cinsiyete göre sınırlandırılmaması gerektiğini savunmaktadır.

Kız çocukları:

• yapı oyuncakları,
• deney setleri,
• robotik kitleri,
• mühendislik oyuncakları

ile oynayabilmelidir.

Erkek çocukları da:

• bebekler,
• evcilik oyunları,
• bakım ve empati temelli oyuncaklar

ile etkileşim kurabilmelidir.

Bu yaklaşım, çocukların yalnızca belirli becerilerini değil, bilişsel ve duygusal gelişimlerinin tüm boyutlarını desteklemektedir.

Araştırmalar, farklı oyuncak kategorileriyle oynayan çocukların hem sosyal hem de teknik beceriler açısından daha dengeli gelişim gösterebildiğini ortaya koymaktadır.

Sonuç

Toplumsal cinsiyetlendirilmiş oyuncaklar, çocukların bilişsel ve sosyal gelişimini etkileyen çok sayıdaki çevresel faktörden biridir. Oyuncak tercihleri üzerinde biyolojik eğilimlerin belirli ölçüde etkisi bulunsa da, kültürel normlar ve pazarlama stratejileri bu tercihlerin şekillenmesinde önemli rol oynamaktadır. Özellikle kız çocuklarının yalnızca güzellik, bakım ve ev içi faaliyetlerle ilişkilendirilen oyuncaklara yönlendirilmesi; uzamsal düşünme, mühendislik ve problem çözme becerilerini destekleyen deneyimlere erişimlerini sınırlayabilmektedir.

Bilimsel veriler, çocukların geniş bir oyuncak yelpazesiyle etkileşim kurmasının bilişsel, duygusal ve sosyal gelişimleri açısından daha yararlı olduğunu göstermektedir. Gelecekte STEM alanlarında daha dengeli bir cinsiyet temsiline ulaşılabilmesi için, çocukların erken yaşlardan itibaren bilimsel merakı teşvik eden oyuncaklarla karşılaşmaları ve toplumsal cinsiyet kalıplarının ötesinde çeşitli deneyimler yaşamaları önem taşımaktadır.

Kaynakça

Blakemore, J. E. O., & Centers, R. E. (2005). Characteristics of boys’ and girls’ toys. Sex Roles, 53(9–10), 619–633. https://doi.org/10.1007/s11199-005-7729-0

Cherney, I. D., & London, K. (2006). Gender-linked differences in the toys, television shows, computer games, and outdoor activities of 5- to 13-year-old children. Sex Roles, 54(9–10), 717–726. https://doi.org/10.1007/s11199-006-9037-8

Fine, C. (2010). Delusions of Gender: How Our Minds, Society, and Neurosexism Create Difference. New York: W.W. Norton. ISBN: 978-0-393-06838-2

Halpern, D. F., et al. (2007). The science of sex differences in science and mathematics. Psychological Science in the Public Interest, 8(1), 1–51. https://doi.org/10.1111/j.1529-1006.2007.00032.x

Lauer, J. E., Yhang, E., & Lourenco, S. F. (2019). The development of gendered toy preferences in infancy. Infant Behavior and Development, 55, 94–104. https://doi.org/10.1016/j.infbeh.2019.03.009

Liben, L. S., & Bigler, R. S. (2002). The developmental course of gender differentiation: Conceptualizing, measuring, and evaluating constructs and pathways. Monographs of the Society for Research in Child Development, 67(2), 1–183.

Pasterski, V. L., et al. (2005). Sex differences in toy preferences are not solely due to socialization. Hormones and Behavior, 47(3), 273–279. https://doi.org/10.1016/j.yhbeh.2004.11.008

Weisgram, E. S., Fulcher, M., & Dinella, L. M. (2014). Pink gives girls permission: Exploring the roles of explicit gender labels and gender-typed colors on preschool children’s toy preferences. Journal of Applied Developmental Psychology, 35(5), 401–409. https://doi.org/10.1016/j.appdev.2014.06.004