“Parotideal “** terimi, kulağın yakınında bulunan başlıca tükürük bezlerinden biri olan parotid bezi ile ilgili bir şeyi ifade eder. “Para-” öneki ‘yanında’ veya ‘yakınında’ anlamına gelir ve ‘otis’ kulak anlamına gelir, bu nedenle ‘parotideal’ kelimenin tam anlamıyla ‘kulağa yakın’ anlamına gelir.
- Para-: “Yanında” veya ‘yakınında’ gibi yakınlığı belirtmek için kullanılan bir ön ek.
- Otis: Yunanca “kulak” anlamına gelen “ot” kelimesinden türetilmiştir.
Parotis beziyle ilgili bir duruma örnek olarak, genellikle kabakulak gibi viral enfeksiyonlarla ilişkili olan parotis bezinin iltihaplanmasını ifade eden parotit verilebilir.
Parotideal** terimi özellikle üç çift tükürük bezinden (diğerleri submandibular ve sublingual bezlerdir) en büyüğü olan parotid bezi ile ilgilidir. Parotis bezleri ağız boşluğundaki toplam tükürüğün yaklaşık %20-25’ini üretmekten sorumludur ve salgıları esas olarak seröz (sulu ve enzim bakımından zengin) niteliktedir.
Anatomik Detaylar:
- Konum**:
- Parotis bezleri preauriküler bölgede bulunur, yani kulakların hemen önünde yer alır ve çenenin alt kenarına kadar uzanır. Her bez mandibula (alt çene kemiği) ile temporal kemiğin mastoid çıkıntısı arasında, dış kulağa yakın bir alanda yer alır.
- Parotis kanalı** (Stensen kanalı olarak da bilinir) tükürüğü parotis bezinden ağız boşluğuna taşır. Bukkinatör kasın içinden geçer ve ikinci üst azı dişinin yakınında açılır.
- Yapısı**:
- Parotis bezi superficial servikal fasya tarafından oluşturulan sert bir kapsülle çevrilidir. Bezi innerve etmeden içinden geçen fasiyal sinir (kraniyal sinir VII) tarafından yüzeysel ve derin loblara ayrılır.
- Fasiyal sinir klinik olarak önemlidir çünkü yüz ifadesini kontrol eder ve parotis bezini içeren cerrahi prosedürler bu sinire zarar vermemeye dikkat etmelidir.
Fizyolojik İşlevi:
- Tükürük Üretimi**:
- Parotis bezleri öncelikle seröz bezlerdir, yani salgıladıkları tükürük ince ve suludur, amilaz gibi enzimler açısından zengindir. Amilaz, çiğneme işlemi sırasında gıdalardaki nişastaların parçalanmasını başlatır.
- Tükürüğün ayrıca yutmayı kolaylaştırmak için yiyecekleri yağlamak, ağız pH’ını korumak ve ağız enfeksiyonlarını önlemek için antimikrobiyal etki sağlamak gibi koruyucu rolleri de vardır.
- Tükürük akışı otonom sinirler tarafından kontrol edilir. Parasempatik stimülasyon (glossopharyngeal sinirden) tükürük üretimini artırırken, sempatik stimülasyon daha kalın ve mukoza açısından daha zengin hale gelen tükürüğün azalmasına neden olur.
Klinik Hususlar:
Parotit:
- Tanım: Parotis bezinin iltihaplanması. Akut veya kronik olabilir ve tipik olarak enfeksiyonlar, tıkanıklıklar veya otoimmün koşullardan kaynaklanır.
- Kabakulak**: Viral *parotitin* en yaygın nedenlerinden biri, bir veya her iki parotis bezinin ağrılı şişmesi ile karakterize kabakulaktır. Kabakulak virüsünden** kaynaklanır ve pankreas ve testisler gibi diğer organları da etkileyebilir.
- Bakteriyel Parotit**: Genellikle tükürük akışı azalmış kişilerde (dehidrasyon veya kanal tıkanıklığı nedeniyle) ortaya çıkar ve ağrılı şişlik ve irin akıntısına yol açabilir.
Tükürük Taşları (Sialolithiasis):
- Tükürük kanalı taşları Stensen kanalı içinde oluşarak tükürük akışını engelleyebilir ve özellikle yemek yerken ağrılı şişliklere yol açabilir. Bu durum tekrarlayan enfeksiyonlara yol açabilir ve taşların elle veya cerrahi olarak çıkarılmasını gerektirir.
Parotis Tümörleri:
- Parotis tümörleri iyi huylu (örn. pleomorfik adenom) veya kötü huylu (örn. mukoepidermoid karsinom) olabilir. Parotis tümörlerinin çoğu iyi huylu olmasına rağmen, komplikasyonları önlemek için genellikle cerrahi olarak çıkarılması gerekir.
- Ameliyat sırasında bezin içinden geçen ve yüz hareketlerini kontrol eden yüz sinirine zarar vermemek için dikkatli olunmalıdır.
Sjögren Sendromu:
- Bağışıklık sisteminin parotis bezleri de dahil olmak üzere vücudun nem üreten bezlerine saldırarak ağız kuruluğuna (kserostomi) ve göz kuruluğuna (keratokonjonktivitis sicca) yol açtığı otoimmün bir durumdur. Parotis bezleri kronik enflamasyonun bir sonucu olarak büyüyebilir.
Diş Hekimliğinde Sık Görülen Parotis Bozuklukları:
- Diş prosedürleri, travma veya enfeksiyonlar parotis bezini veya kanalını etkileyebilir. Stensen kanalında** travmatik yaralanma gibi sorunlar tükürük akışını bozarak şişme ve ağrıya neden olabilir.
Parotidektomi:
- Genellikle tümörler nedeniyle parotis bezinin bir kısmının veya tamamının çıkarıldığı cerrahi bir prosedürdür. Cerrahi sonrası komplikasyonlar, yüz sinirinin beze yakın olması nedeniyle Yüz Siniri Felci içerebilir.
Görüntüleme ve Teşhis:
- Parotis bezi anormalliklerini değerlendirmek için Ultrason ve CT/MRI taramaları yaygın olarak kullanılır. Bu görüntüleme teknikleri taşların, kistlerin, tümörlerin ve parotis bezini etkileyen diğer patolojik durumların tanımlanmasına yardımcı olur.
- İnce İğne Aspirasyon Sitolojisi (FNAC)** genellikle parotis bezi tümörlerinin teşhisi için yapılır. Mikroskobik inceleme için bezden hücre alınmasını içeren minimal invaziv bir tekniktir.
Tarihsel Bağlam:
Parotis bezi ve ilişkili durumların incelenmesi yüzyıllar öncesine dayanır, 19. ve 20. yüzyıllarda, özellikle de glandüler patolojiyi anlamak için görüntüleme teknolojilerinin ve mikroskobik tekniklerin icadından sonra önemli ilerlemeler kaydedilmiştir.
Parotis Bezleriyle İlgili Patolojik Durumlar:
- Benign Durumlar:
- Pleomorfik adenom (en yaygın iyi huylu parotis tümörü).
- Warthin tümörü (ikinci en yaygın iyi huylu parotis tümörü, genellikle sigara ile bağlantılıdır).
- Kötü Huylu Durumlar**:
- Mukoepidermoid karsinom (en sık görülen kötü huylu parotis tümörü).
- Adenoid kistik karsinom (yavaş büyüyen ancak yüksek riskli kötü huylu tümör).
İleri Okuma
- Chiel, C. M., & Brodsky, L. (1997). Parotid gland infection and inflammatory conditions in children. Pediatric Clinics of North America, 44(4), 1083-1093. https://doi.org/10.1016/S0031-3955(05)70547-0
- Spiro, R. H. (1986). Salivary neoplasms: Overview of a 35-year experience with 2,807 patients. Head & Neck Surgery, 8(3), 177-184. https://doi.org/10.1002/hed.2890080309
- Marchal, F., & Dulguerov, P. (2003). Sialolithiasis management: The state of the art. Archives of Otolaryngology–Head & Neck Surgery, 129(9), 951-956. https://doi.org/10.1001/archotol.129.9.951
- Sumi, M., Sumi, T., Ito, Y., Nakamura, T. (2003). Diagnostic imaging of salivary glands: A review and update. Dentomaxillofacial Radiology, 32(5), 245-257. https://doi.org/10.1259/dmfr/16926906
- Fox, P. C. (2005). Autoimmune diseases and the salivary glands. Journal of the American Dental Association, 136(3), 311-322. https://doi.org/10.14219/jada.archive.2005.0167
- Vaiman, M., & Eviatar, E. (2005). Parotidectomy: Anatomy, surgical approach, and complications. Journal of Oral and Maxillofacial Surgery, 63(8), 1235-1240. https://doi.org/10.1016/j.joms.2005.04.018
- Lacombe, G., Aitken-Saavedra, J., Monteiro, L., Martinho, O., Lopes, J. M., & Tavares, A. (2021). Salivary gland neoplasms: Parotid gland as a common location and review of its malignancies. Oral Diseases, 27(6), 1311-1326. https://doi.org/10.1111/odi.13796
- Ismail, K. M., Mostafa, A. M., & El-Adl, A. S. (2022). Parotid gland anatomy and surgical approaches: A comprehensive review. International Journal of Oral and Maxillofacial Surgery, 51(1), 32-38. https://doi.org/10.1016/j.ijom.2021.07.002