Etiket: katapleksi

Yayım tarihi

Katapleksi

Etimolojik Köken: Antik Yunancada katáplēxis (κάταπληξις) terimi “aşağıya doğru darbe” anlamına gelir (kata = aşağı, plēssō = vurmak). Bu kökenden Almanca Kataplexie (1878’de Preyer tarafından tanımlanmış) sözcüğü oluşmuş, sonrasında çeşitli dillere geçmiştir. Türkçeye ise doğrudan katapleksi olarak girmiştir.

Tıbbi Tanım ve Semptomlar: Katapleksi, güçlü duygusal uyarılarla (örneğin kahkaha, sevinç, utanç, öfke) tetiklenen ani kas tonusu kaybıdır; bilinç kaybı yaşanmaz. Epizod sırasında kaslar gevşer, yüz veya boyun kaslarından başlayıp vücudun tamamına yayılan zayıflık görülebilir. Epizod süresi genellikle saniyeler ile birkaç dakika arasındadır. Hasta uyanık kalır; saldırı boyunca konuşma bozulabilir ve refleksler geçici olarak kaybolabilir. Katapleksi, narkolepsinin başlıca belirtisi olarak kabul edilir.

ICD-10 Kodlaması ve Klinik Sınıflandırma: Uluslararası Hastalık Sınıflandırması’nın 10. revizyonunda katapleksi, narkolepsi ile birlikte ele alınır. Örneğin ICD-10-GM’da “G47.4 Narkolepsi ve Katapleksi” koduyla sınıflandırılmıştır. Dolayısıyla katapleksi tek başına ayrı bir kodda değil, “narkolepsi ve katapleksi” başlığı altında kaydedilir. Klinik olarak narcolepsy type 1 tanısı katapleksi varlığı ile ilişkilendirilir.

Duygusal Tetikleyiciler: Katapleksiyi en sık pozitif duygular tetikler. Yüksek sesle kahkaha atma, neşe verici şakalaşmalar, beklenmedik sürprizler gibi durumlar tipiktir. Bununla birlikte negatif duygular da atak tetikleyebilir; öfke, korku, utanç veya anksiyete anlarında da kas zayıflaması görülebilir. Örneğin stresli, kızgın bir durum veya heyecan uyandıran bir müzik dinlemek dahi katapleksiye yol açabilir.

Narkolepsi ile İlişkisi: Katapleksi genellikle narkolepsi tip 1 (NT1) sendromuyla birlikte görülür. Narkolepsi-­katapleksi sendromunda aşırı gündüz uykululuğu yanında, katapleksi epizodları, uyku paralizisi ve hipnagogik/hipnopompik halüsinasyonlar bulunur. NT1’in patofizyolojisi büyük ölçüde hipokretin/oreksin eksikliğine bağlıdır; hipokretin üreten hipotalamik nöronların kaybı, muhtemelen otoimmün bir süreçle gerçekleşir. Bu hastaların çoğunda HLA-DQB1*06:02 genotipi pozitif bulunur.

Tanı ve Tedavi Yöntemleri: Tanı öncelikle hasta öyküsü ile konulur; duygu tetikleyicilerle tekrar eden kas zayıflaması bildiren olgularda katapleksi düşünülür. Kesin tanı için narkolepsi şüphesinde gece PSG (polisomnografi) sonrası MSLT (çoklu uyku latans testi) yapılır. Uluslararası tanı kriterlerine göre, gündüz uykululuğu ile birlikte 2 veya daha fazla uyku başlangıcında REM (SOREMP) veya PSG’de anormal REM bulgusu aranır; bunlara ek olarak lomber ponksiyon ile ölçülen hipokretin-1 düzeyinin <110 pg/ml olması tanıyı destekler. Tedavi semptomatiktir. Yaşam tarzı düzenlemeleri (düzenli uyku, aşırı uyarıcılardan kaçınma) ilk basamaktır. İlaç olarak genellikle trisiklik antidepresanlar veya SSRI/SNRI grubu (ör. imipramin, fluoksetin, venlafaksin) ve atomoksetin kullanılır; ayrıca sodyum oksibat (GHB) ve H3-reseptör antagonisti pitolisant etkili ilaçlardır. Aşırı gündüz uykululuğu için modafinil veya amfetamin türevli uyarıcılar verilebilir; ancak bunlar asıl olarak uykusuzluk üzerine etkili olup katapleksiyi doğrudan önlemez.

Keşif
  • Antik Köken (Etimoloji)
    • katáplēxis (κατάπληξις) Antik Yunancada “aşağıya vurma/sersemletme” anlamındadır; 19. yy’da Almanca Kataplexie (1878) üzerinden modern tıbba girmiştir. (Online Etymology Dictionary)
  • 1877 — Carl Friedrich Otto Westphal
    • Berlin Tıp-Psikiyatri Derneği’nde sunduğu ve aynı yıl Archiv für Psychiatrie und Nervenkrankheiten’de yayımladığı olgu raporunda, duygusal uyarıyla tetiklenen ani kas zayıflığı ve gündüz uykululuğunu birlikte tanımlayarak katapleksi-nar­kolepsi tablosunun ilk klinik betimini yaptı. (PubMed, Life in the Fast Lane • LITFL)
  • 1880 — Jean-Baptiste Édouard Gélineau
    • Paris’te Gazette des Hôpitaux’da yayımladığı makalesiyle sendromu “narcolepsie” olarak adlandırdı; kas tonusu kaybını ayrı bir fenomen olarak ayırmadıysa da klinik entiteyi belirginleştirdi. (PubMed)
  • 1902 — Ludwig Löwenfeld
    • Münchener Medizinische Wochenschrift’te yayımladığı “Über Narkolepsie” makalesinde, duyguyla tetiklenen ani atoni ataklarını ilk kez sistematik biçimde tanımlayıp bunları sendromun ayırt edici öğesi ilan etti; birçok kaynak Löwenfeld’i “katapleksi” terimini literatüre sokan kişi olarak kabul eder. (PubMed, MyNarcolepsyTeam)

  • 1916 — Rudolf Henneberg
    • “Über genuine Narkolepsie” başlıklı çalışmasında kas tonusu kaybı ataklarını kesin olarak ayırt ederek “Kataplexie” adını kullanıp terimi standardize etti; bazı tarihçiler terimin resmî doğumu olarak bu yılı temel alır. (PubMed)
  • 1926-1934 — Adie ve Daniels’in Klinik Derinleştirmeleri
    • W. J. Adie (1926) nar­kolepsi-katapleksi sendromunu bağımsız bir hastalık olarak savundu; L. E. Daniels’in kapsamlı 1934 derlemesi tanı ölçütlerinin yerleşmesinde belirleyiciydi. (NCBI)
İleri Okuma
  • Westphal, C. (1877). Eigentümliche mit Einschlafen verbundene Anfälle. Archiv für Psychiatrie und Nervenkrankheiten, 7, 631–635.
  • Gélineau, J. B. E. (1880). De la narcolepsie. Gazette des Hôpitaux, 53, 626–628; 54, 635–637.
  • Löwenfeld, L. (1902). Über Narkolepsie. Münchener Medizinische Wochenschrift, 49, 1041–1045.
  • Henneberg, R. (1916). Über genuine Narkolepsie. Neurologisches Zentralblatt, 30, 282–290.
  • Adie, W. J. (1926). “A Case of True Narcolepsy.” Proceedings of the Royal Society of Medicine, 19, 22–26.
  • Daniels, L. E. (1934). Narcolepsy. Medicine, 13, 1–122.
  • N. Turgut (2003). Narkolepsi-katapleksi sendromu. Trakya Üniversitesi Tıp Fakültesi Dergisi, 20(1-3): 47-53.
  • Fromherz, S., & Mignot, E. (2004). “Narcolepsy research: past, present, and future perspectives.” Archivio Italiano di Biologia, 142(4), 479–486.
  • Schenck, C. H., Bassetti, C. L., Arnulf, I., & Mignot, E. (2007). “English translations of the first clinical reports on narcolepsy and cataplexy by Westphal and Gélineau.” Journal of Clinical Sleep Medicine, 3(3), 301–311.
  • C.M. Ruoff, D.B. Rye (2016). The ICSD-3 and DSM-5 guidelines for diagnosing narcolepsy: clinical relevance and practicality. Current Medical Research and Opinion, 32(10): 1611–1622.
  • A. Heidbreder, C. Dirks, M. Ramm (2020). Therapy for Cataplexy. Current Treatment Options in Neurology, 22:13.
  • J.M. Slowik, J.F. Collen, A.G. Yow (2023). Narcolepsy. StatPearls [Internet], StatPearls Publishing.
  • Harper, D. (2025). “Cataplexy.” Online Etymology Dictionary (accessed 8 May 2025).
WordPress gururla sunar