Tıp terimleri sözlüğü
Sinonim: vesica, vesik-, vesiko.
Ana Hint-Avrupa dilindeki wend-tri- kelimesinden türemiştir.
Latincedeki vēsīca kelimesinden türemiştir. Anlamı; torba, kese, idrar torbası.
| Hal | Tekil | Çoğul |
|---|---|---|
| nominatif | vēsīca | vēsīcae |
| genitif | vēsīcae | vēsīcārum |
| datif | vēsīcae | vēsīcīs |
| akusatif | vēsīcam | vēsīcās |
| ablatif | vēsīcā | vēsīcīs |
| vokatif | vēsīca | vēsīcae |
yunancada; uyarmak, dürtmek.
Sinonim: fiz, fizis, physis, physe, φύσις (phýsis).
Antik Yunancada φύω (phýō, “büyümek”) + –σις (-sis) ‘ın birleşmesinden türemiştir. Anlamları:
Böbrek üstü bezleri, böbrek üstü bezleri olarak da bilinir, retroperitoneal boşlukta her böbreğin tepesinde bulunan eşleşmiş endokrin organlardır. Böbreklerle birlikte kapsüllenmişlerdir ve ortak bir lifli kapsülle sarılmışlardır. Anatomik olarak, Glandula suprarenalis dextra olarak adlandırılan sağ böbrek üstü bezi tipik olarak üçgen bir şekil sergilerken, sol böbrek üstü bezi veya Glandula suprarenalis sinistra daha hilal veya yarım ay şeklindedir. Her bez yaklaşık 5 cm uzunluğunda ve 3 cm genişliğindedir ve ortalama ağırlığı 7 ila 10 gram arasındadır.
Vasküler Besleme:
Böbrek üstü bezleri üç ana arteriyel kaynaktan zengin bir kan beslemesi alır:
Venöz drenaj, suprarenal venler aracılığıyla sağlanır:
Yapısal Kompozisyon:
Böbrek üstü bezi iki ayrı bölgeye ayrılmıştır:
Adrenal Korteks (Cortex glandulae suprarenalis):
Adrenal Medulla (Medulla glandulae suprarenalis):
Bu karmaşık yapı, adrenal bezlerinin endokrin sisteminde çeşitli hormonların salgılanması yoluyla hayati fizyolojik süreçleri düzenleyerek önemli bir rol oynamasını sağlar.
Böbrek üstü bezleri veya böbrek üstü bezleri yüzyıllardır bilimsel araştırmaların konusu olmuştur ve anatomik, fizyolojik ve klinik anlayışlarındaki ilerlemeleri belirleyen önemli kilometre taşları vardır.
Türkçede kalça, kimi kaynaklarda Eski Anadolu Türkçesindeki “kaluça” biçiminden (taban, altlık anlam alanıyla ilişkili olduğu ileri sürülen) bir evrimle açıklanır. Anatomi terminolojisinde kalça kemiği os coxae (Lat. coxa; okunuş: “koksa”) olarak adlandırılır ve çoğul biçimi ossa coxae’dir. Klinik ve anatomik yazında “pelvis ossea” ya da kemik pelvis, iki os coxae ile sakrumun birlikte oluşturduğu halka biçimli yapıyı ifade eder.
Os coxae, gelişimsel olarak üç ayrı kemik unsurunun kaynaşmasından oluşur:
Bu üç parça asetabulumun merkezindeki Y-biçimli triradial kıkırdak düzleminde birleşir.
Pelvis, yük aktarımı ve hareketin koordinasyonu için bir halka şeklinde organize olmuştur. Posterior sağlanım sakrum ile, anteroinferior kapanım pubik simfiz ile gerçekleştirilir. Bu halka mantığı nedeniyle pelvis travmalarında bir noktadaki kopma/ayrılma sıklıkla karşı tarafta ikinci bir bozulma ile birliktedir (halka prensibi).
Pelvis, gövde ağırlığını sakroiliak kompleks üzerinden iki tarafa dağıtır; asetabulum–femur başı temas yüzeyi ile labrum ve eklem kıkırdağı enerji sönümleyici görevi görür. Normal yürümede tek destek fazında kalça üzerine vücut ağırlığının 2–3 katına varan kuvvetler biner; abduktor kaslar (m. gluteus medius/minimus) pelvisin karşı tarafa düşmesini engelleyerek Trendelenburg mekaniğini dengeler. Iliolumbal ve sakrotuberal/sakrospinal bağlar, bükülme ve makaslama yüklerine karşı halka stabilitesini sürdürür.
Üç kemik parçası, çocukluk boyunca triradial kıkırdakla ayrıdır; bu kıkırdak asetabulumun merkezinde Y-şekilli bir sınır oluşturur.
Ergenlikte, özellikle 13–15 yaş aralığında sekonder çekirdekler görünür ve geç adölesan–erken 20’lerde kaynaşır:
Antikçağ hekimleri pelvisin—yani iki os coxae ile sakrumun—doğum ve cinsiyet ayrımıyla ilgili kritik rolünü sezinlediler; ancak ayrıntılı biçim–işlev ilişkileri, yüzyıllar içinde, metinlerden çok bedenlerin kendisine bakmayı öğrenen bir tıbbın elinde açığa çıktı. Antik Yunan–Roma metinleri kadın bedenine ve doğuma ilişkin ilk sistematik çerçeveyi kurdu; bu birikim, Ortaçağ ve Rönesans’ta yeniden yorumlanarak “kalça”yı modern anatominin merkez kavşaklarından biri hâline getirdi.
Rönesans’ta sahne ışıkları Padova’daki anatomi tiyatrosuna çevrildi. Vesalius, 1543’te yayımladığı De humani corporis fabrica ile yalnızca kemiklerin adlarını değil, aralarındaki uyumu, eklem yüzlerini, bağların çekişini ve kasların vektörlerini gösteren görsel bir dil kurdu. Bu dil, pelvisin halka mantığını ve os coxae’nin üç parçalı (ilium–ischium–pubis) doğasını çizgilerle, gölgelerle, boşlukla anlattı; otopsi masasındaki görgü, kütüphane otoritesinin önüne geçti. Vesalius’un levhaları, daha sonra doğum mekanizmasını ve pelvik ölçümleri tartışacak kuşakların başvuru atlası oldu.
Bu sırada, Akdeniz’in öte yakasında, cerrahinin alet çantası genişliyordu. Endülüs’te Ebu’l-Kasım ez-Zehrâvî (Albucasis), et-Tasrîf’te cerrahi aletleri çizip sınıflandırarak obstetrik müdahalelerin teknik ufkunu genişletti; doğum eyleminde pelvik daralmanın yol açtığı zorluklar için alet ve yaklaşım tasvirleri, sonraki yüzyıllarda Avrupa obstetriğinin düşünce ve pratiğine dolaylı bir omurga sağladı. Antik miras–İslam tıbbı–Latin Avrupa hattındaki bu enstrümantasyon zinciri, pelvisin salt bir “iskelet parçası” değil, bir “cerrahi problem uzayı” olarak görülmesinde belirleyici oldu.
Erken modern Avrupa’da bir aile sırrı, doğum salonlarının gidişatını değiştirdi: Chamberlenler’in 17. yüzyılda geliştirdiği obstetrik forseps, pelvik darlıkla seyreden zorlu doğumlara yeni bir müdahale penceresi açtı. Yüzyıllar boyunca saklanan bu icat, nihayet gün yüzüne çıktığında, pelvisin ölçülebilir bir “kanal” olarak ele alınmasını da hızlandırdı. Böylece “os coxae” yalnızca anatominin değil, doğum biliminin de nesnesi olarak yeniden tanımlandı.
18. yüzyıl, “pelvimetri yüzyılı” oldu. William Smellie, pelvik ölçüleri ve doğum mekanizmasını sistematikleştirirken; Levret ve Baudelocque dış pelvimetrinin sınırlarını ve olanaklarını tartıştı. Bu dönem, doğum eylemini “baş–pelvis ilişkisi” üzerinden modellemeye yönelik ilk ısrarlı girişimlerin de zamanıdır. Pelvisin anatomik hatları—conjugata, transversa, interspinöz çaplar—ebe ve hekimlerin günlük diline girdi.
19. yüzyılda Gustav Adolf Michaelis, sırtın alt kısmındaki romboid konturu obstetrik değerlendirmeye soktu; “Michaelis romboidi” doğum kanalının dinamik anatomisine bir arka kapı açtı. Bu, os coxae çevresindeki kemik–bağ–eklem kompleksinin doğum anında nasıl “hareketli bir mimariye” dönüştüğünü klinik gözlemin diliyle kayda geçiren dönüm noktalarındandı.
20. yüzyılın ikinci yarısında, savaş tıbbı ve travmatoloji, pelvis halkasının “yapısal” doğasını ön plana çıkardı. Letournel ve Judet, asetabulum kırıklarını iki kolonlu destek anlayışıyla sınıflandırıp cerrahi yaklaşımı sistemleştirdiler; Matta ve ardılları bu mirası sonuç verileriyle pekiştirdi. Pelvik halka yaralanmalarında Pennal–Tile ekseni, daha sonra Tile ve Young–Burgess sınıflamalarıyla olgunlaşarak, os coxae’nin sakroiliak kompleksle birlikte nasıl çözüldüğünü ya da ayakta tutulduğunu anlatan ortak bir dil yarattı. Bugün travma ekipleri, tek bir röntgen serisinden “A–B–C” stabilite kodunu okuyup yaşam kurtarıcı kararları hızla alabiliyor.
Aynı yüzyılda pediatrik ortopedi ve radyoloji, asetabulumun gelişimsel dramaturjisini aydınlattı: ilium–ischium–pubis arasında uzanan triradial kıkırdak (Y-şekilli epifiz plağı) kızlarda kabaca erken ergenlikte, erkeklerde biraz daha geç kapanır; bu zamanlama, asetabular örtünmenin ve kalça eklem biyomekaniğinin kaderini belirler. TRC’nin yaralanması, ileride os coxae’nin “yuvayı” nasıl sunacağını bozabilir; modern BT/MRG çalışmaları, bu kapanmanın yaş–cinsiyete göre beklenen pencerelerini artık milimetrik doğrulukla rapor edebiliyor.
21. yüzyılın başında kalça eklemi koruyucu cerrahide yeni bir paradigma doğdu: Bern ekolü, femoroasetabular sıkışmayı (FAI) erken koksartrozun itici mekanizması olarak ortaya koydu; cerrahi dislokasyon tekniği ve görüntüleme ile desteklenen bu kavrayış, “asetabulum–femur boyun” etkileşiminin mikrotravmatik mantığını gösterdi. Aynı grubun periasetabular osteotomisi (PAO), triradial kıkırdağı kapanmış genç erişkinde asetabular örtünmeyi yeniden yönlendirerek os coxae’nin “geometriyle tedavisi”nin mümkün olduğunu kanıtladı. Bugün labrum biyomekaniği, “sızdırmazlık halkası” işlevi ve onarım–rekonstrüksiyon stratejileri üzerine ardışık çalışmalar, asetabulum kenarındaki milimetrik ayrıntıların bile eklem stabilitesi için ne ifade ettiğini sayılarla konuşuyor.
Görüntüleme cephesinde os coxae, yalnızca kemik değil, aynı zamanda “yangının izini” taşıyan bir haritadır. Sakroiliit için ASAS MRG ölçütlerinin 2009’da tanımlanıp 2016’da güncellenmesi, sakroiliak eklemin minimal hareketli bir amfiartroz olarak, yük aktarımındaki arızalarını erken saptamayı mümkün kıldı. Bugün BME (kemik iliği ödemi) desenleri, erozyonlar ve kronik yapısal lezyonlar; omurga–pelvis–kalça üçgeninde ağrının biyolojisini çözerken os coxae’yi pasif bir iskeletten aktif bir işaretçiye dönüştürüyor.
Mühendislik ve yapay zekâ, os coxae hikâyesine yeni sahneler ekledi. Asetabular kırıklar için 3B yazıcıdan alınan bireysel modeller, cerrahi yaklaşımın prova sahnesi hâline geldi; kimi çalışmalarda ameliyat süresi ve kan kaybını azaltırken, kimi derlemelerde fonksiyonel sonuçlara etkisi daha nötr bulundu—yani teknoloji, kararın kendisini değil, karar anının görünürlüğünü keskinleştirdi. Derin öğrenme, radyogram ve BT’den pelvis segmentasyonu ve kırık haritalamayı otomatikleştirerek, travma anında bilgi akışını hızlandırıyor; asetabular versiyon gibi nüanslı ölçümleri bile 2B görüntüden kestirmeye başlayan modeller, os coxae ölçümlerini “pikselden geometriye” taşımayı vaad ediyor.
Antropoloji ve evrim biyolojisi ise pelvisin kadim bilmecesiyle meşgul: iki ayaklı yürüyüş, büyük beyin ve dar doğum kanalı arasındaki gerilim, “obstetrik ikilem” başlığı altında tartışılırken, yeni çalışmalar bu ilişkinin tek boyutlu bir uzlaşmadan ibaret olmadığını; omurga postürü, pelvik taban, omuz genişliği, yaşam öyküsü stratejileri ve hatta enerji bütçesi gibi değişkenlerle örülü bir çoklu kısıtlar problemi olduğunu gösteriyor. Bu perspektif, os coxae’nin “neden böyle göründüğü”ne dair anlatıyı, tek bir seçilim ekseninden çoklu uyarlanımlar ağına doğru genişletiyor.
Ve hikâye burada bitmiyor. Asetabular kenardaki küçük bir kemikçik—os acetabuli—bazen geç kalmış bir sekonder çekirdek, bazen FAI’ye eşlik eden stres kırığı, bazen de displazinin yorgun izidir; MR ve artroskopi bu nüansı yakalarken, tedavi stratejileri “kaldır–düzelt–rekonstrükte et” spektrumu boyunca kişiselleşiyor. Çocukta triradial kıkırdağın saatini doğru okumak—kapanma yaşları, cinsiyet farkları—gelecekteki eklem mekaniğini korumakla eşdeğer hâle geliyor. Os coxae, böylece hem ontogenide hem klinikte “zamanla şekil alan bir yapı” olarak yeniden ve yeniden keşfediliyor.
Bugünün klinisyeni; Letournel’in kolonlarını, Tile’ın stabilite kodlarını, ASAS’ın MRG imlerini ve Bern okulunun kalça koruyucu kavrayışını aynı zihinsel sahnede birleştiriyor. Araçlar değişse de temel aynı: Pelvis bir halkadır; os coxae ise bu halkanın sözcüsü. Onun dili, kimi zaman doğumhanede genişleyen bir alt açıklık, kimi zaman travma odasında kapanan bir kırık çizgisi, kimi zaman da MR’da titreşen bir ödem bulutu olarak karşımıza çıkar. Her defasında, onu “yeniden görmek” gerekir—çünkü kalça kemiğinin keşfi, aslında her kuşakta yeniden yapılan bir gözlem sözleşmesidir.
(bkz: nephros)