Antikçağ hekimleri, omzun olağanüstü hareket açıklığını tarif ederken onu bir “yuva–top” sistemi olarak düşünmüşlerdi; “yuva” için kullandıkları mecaz ise günlük hayatın en görünür oyuklarından biriydi: göz çukuru. Yunancadaki glēnē (γλήνη) “oyuk, göz çukuru” kökünden türeyen glēnoeidḗs (γληνοειδής, “oyuk/göz küresi gibi”) sıfatı; önce dilde, sonra resimli anatomi kitaplarında bir kemiğin üzerinde giderek belirginleşen bir çukura—skapulanın lateral açısındaki sığ, armut biçimli kaviteye—yerleşti. Bugün “glenoid” dediğimiz yapı, hekim–anatomist–cerrah üçgeninde iki bin yılı aşkın bir tartışmanın, sayfalara düşen çizimlerin ve ameliyathanede kazanılan sezgilerin birikimidir.
Antik Dünyanın Pratiğinde Glenoid: “Yuvayı” Hissetmek
Klasik dönemde Hippokrates omuz çıkıklarını anlatırken, humerus başının “yuvadan” (günümüz terminolojisiyle glenoidden) ayrılışını ve yerine oturtuluşunu betimledi. Çeşitli çekiş–karşı çekiş manevralarında sezgisel bir gerçek vardı: Humerus başı, sığ ama işlevsel bir kavisin içinde istikrar buluyordu; kuvvet doğru eksende verildiğinde baş tekrar bu sığ kavise “oturuyordu”. Galenos ise (MS 2. yy) omuz eklemini sistematikleştirirken, yüzeylerin geometrisini ve kıkırdak–labrum dokularının katkısını teorik bir dilde bir araya getirdi. Erken İslam tıbbında İbn Sînâ, Hippokrates’in omuz redüksiyon tekniklerini yeniden sınıflandırıp açıklarken aynı “yuva” sezgisini metinlerinde korudu; böylece glenoid, pratik hekimliğin gündelik fiziğiyle felsefi anatominin dili arasında sabit bir referans noktası olarak yaşamaya devam etti.
Rönesans’ta Çizginin Keskinleşmesi: Fabrica’nın Sayfalarında
Andreas Vesalius (1543), De Humani Corporis Fabrica’da omuz kuşağını kaslarıyla, bağlarıyla ve eklem yüzeyleriyle bir “mekanik” olarak resmetti. Skapulanın lateral ucundaki sığ kavitenin—bugünün glenoidi—çizgisel anatomide aldığı yer, “oyuk–top” ilişkisini gözle görünür kıldı. Terminoloji henüz yeknesak değildi; Latince metinlerde cavitas glenoidalis, fossa glenoidea gibi ifadeler yüzyıllarca yan yana dolaştı. Ama Rönesans’tan itibaren görsel anatomi, glenoidin biçimini (pyriform/armutî) ve yönlenmesini (lateral–bir miktar anterior) standart bir görselle ifade eder oldu.
Adın Sabitleşmesi: Anatomik Terminolojinin Uzun Yürüyüşü
- yüzyılın sonunda uluslararası terminolojiyi düzenleme çabaları, 20. yüzyılda Nomina Anatomica ve ardından Terminologia Anatomica ile olgunlaştı. Güncel Terminologia Anatomica (2019/2020 onaylı) sürümleri, skapulanın “glenoid” bölgesini fossa glenoidea / cavitas glenoidea ekseninde, baş–boyun ilişkilerini ve komşuluklarını vurgulayan bir dilde normladı. Bu, tek başına bir sözcük düzeltmesi değil; cerrahi planlamada, radyolojik raporlamada ve eğitimde birlikte konuşmayı mümkün kılan bir “alfabe” oldu.
20. Yüzyılda Bir Biyomekanik Aydınlanma: “Sığ Çukur” Nasıl Stabil Olur?
Omuz gibi “hiper-mobil” bir eklemin nasıl stabil kaldığı sorusu, 1940’lardan itibaren deneysel biyomekaniğin merkezine yerleşti. Inman–Saunders–Abbott ekibi (1944), skapulohumeral ritmi nicelledi; omuz elevasyonunda glenohumeral ve skapulotorasik katkının yaklaşık 2:1 oranla paylaşıldığını göstererek glenoidin “nereye baktığı” kadar “ne kadar döndüğü”nün de eklem mekaniği için belirleyici olduğunu öğretti. 1990’larda Lippitt & Matsen glenoidin “sığlığına” rağmen bir concavity–compression (oyuk–kompresyon) mekanizmasıyla stabilite üretebildiğini kanıtladılar: Humerus başı, kasların oluşturduğu kompresyon vektörü glenoidin “etkin yayı” içinde kaldıkça—özellikle labrum sağlamken—şaşırtıcı ölçüde direnç kazanıyordu. Sığ oyuk, uygun kuvvet yönetişimiyle “derinleşiyordu”.
“Yuvanın” Aşınması ve Cerrahinin Dili: Latarjet’ten Eden–Hybinette’e
Travma ve tekrarlayan çıkıklarla anterior glenoid kenarının madde kaybı ortaya çıktığında, biyomekaniğin bu kırılgan dengesi bozulur. Ortopedi bununla bir yüzyıldır konuşuyor: Latarjet (1954) korakoid sürecin blok transferiyle öne kemik seti ekleyerek hem kemik temas yüzeyini genişletti hem de dinamik bir “sapan” etkisi yarattı. Daha önceki Eden (1918) ve Hybinette (1932) çizgisi ise iliak greft bloklarıyla glenoid kenarı restore etmenin alternatifini sundu; modern çağda bu fikirler artroskopik tekniklerle “inlay/double-inlay” biçimlerinde yeniden doğdu. Bu bölüm, glenoidin sadece isimlendirme değil, biçim–işlev–tamir üçgeninde nasıl bir mühendislik problemi olduğunu netleştirdi.
Dejeneratif Glenoid ve Sınıflandırmanın Gücü: Walch (1999) ve Sonrası
Primer glenohumeral osteoartritte glenoid erozyonu ve retroversiyon paternleri, hem ağrının hem de protez tasarımının kaderini belirliyor. Walch sınıflaması (1999), özellikle B2 tipindeki biconcave glenoidin arka erozyon–retroversiyon–humeral posterior subluksasyon üçlüsünü sahneye çıkardı. Bu tipoloji, “ekzantrik reaming mi, augmentli komponent mi, kemik grefti mi?” sorularını sistematikleştirdi; bugün planlama yazılımlarında gördüğümüz sanal “kızıl bayrakların” çoğu, bu sınıflama dilinden türemiştir.
Eklemi “Ölçmek”: Versiyon, İnklinasyon ve “Vault” Çağı
Bilgisayarlı tomografinin omuza girişiyle glenoidin versiyon ve inklinasyon ölçümü standartlaştı; Friedman hattı temelli yöntemler, daha sonra glenoid vault (iç boşluk) geometrisini referans alan 3B modellerle düzeltildi. Matsumura ve izleyen çalışmalar, “gerçek” glenoid versiyonunu skapula gövde şeklinin yanlılığından arındırarak hesaplamayı öğretti. Bu, yalnızca bir ölçüm meselesi değildi: Glenoid iç boşluğunun hacim ve eksenleri, merkez peg ve kilitli vidaların uzunluğunu–yönünü belirledi; implant stabilitesi ve mikromobilite, geometriyle doğrudan konuşur hâle geldi.
Instabilitede Yeni Paradigma: “Glenoid Track” (2007 → 2014 → 2024)
Omuz instabilitesinde asıl sorunun tek başına “ne kadar glenoid kemiği eksik?” değil, Hill–Sachs defektinin glenoidle nasıl etkileştiği olduğu fikri, Yamamoto & Itoi’nin (2007) glenoid track kavramıyla formüle edildi. Di Giacomo (2014), 3B–BT ölçümleriyle “on-track/off-track” karar algoritmasını klinik karara bağladı: Off-track lezyonlar yüksek nüks riski taşır; on-track grubun da “near/peripheral track” alt kümelerinde risk artabilir. 2023–2024’te gelen “revisited” yayınlar ve “glenoid track tek başına yeterli öngörü sağlamaz” diyen uyarılar, klinik kararın çok değişkenli kaldığını; kapsül yetmezliği, yumuşak doku kalitesi ve hastanın spor talepleriyle birlikte okunması gerektiğini vurguladı. Kısacası, track bir pusula, ama tek harita değil.
Protez Tasarımında Glenoidin Bugünü: Artırılmış (Augmented) Tabanlıklar, Kişiye Özel Rehberler ve Navigasyon
Reverse ve anatomik omuz artroplastisinde eşlik eden B2/B3 deformiteler, kemik kaybı ve retroversiyon cerrahın en zor denklemleri. Güncel veriler:
- Augmentli glenoid tabanlıklar, erken–orta dönemde graft stratejilerine benzer klinik sonuçlarla, bazı serilerde daha düşük scapular notching veya revizyon riski sunabiliyor; özellikle ağır deformitelerde “ekzantrik oyma”ya göre kemik koruyucu bir avantaj sağlıyor.
- 3B planlama, hasta-özgül (PSI) matkap kılavuzları ve navigasyon, versiyon/in klinasyon sapmalarını küçülterek implant yerleşimini hedefe yaklaştırıyor; randomize çalışmalar ve meta-analizler, doğruluğun belirgin arttığını bildiriyor.
- Glenoid vault temelli modeller, normal versiyonu “patolojiden geriye” tahmin etmeyi, vida trajeleri ve screw length optimizasyonunu mümkün kılıyor; endosteal hacmi tüketmeden stabilite üretmek—özellikle revizyon ve kemik kaybında—ana amaç.
- Kişiye özgü (custom) glenoid tabanlıkları, kısa–orta dönemde düşük erken mekanik başarısızlık oranlarıyla umut verici; ancak uzun dönem veri hâlâ birikmekte.
Görüntülemeden Yapay Zekâya: Glenoidin Sayısal İkizleri
Klinik kararların “görüntü–ölçüm–simülasyon” hattında tutarlılığı için, otomatik segmentasyon artık kilit bir teknoloji. U-Net ve çağdaş derin öğrenme mimarileri, BT veya ZTE-MR üzerinde skapula/glenoid segmentasyonu ve versiyon–inklinasyon–kemik defekti ölçümlerini yüksek doğrulukla tekrarlanabilir kılıyor. Bu sayede yalnızca planlama hızlanmıyor; augment seçimi, vida yönlendirmesi ve kırılgan kemik stokunun en verimli kullanımı için de yeni ölçülebilirlik düzeyleri doğuyor.
Bir İsim, İki Eklemin Hikâyesi: Glenoid Skapulada, “Glenoid Fossa” Çenede
Tıpta “glenoid fossa” yalnızca skapulada değil, temporal kemikteki mandibular fossa (TMJ) için de tarihsel olarak kullanılagelen bir addır. Modern terminoloji çoğu kaynakta fossa mandibularis demeyi tercih etse de, diş hekimliği ve baş-boyun literatüründe “glenoid fossa” kullanımının sürmesi, terimin oyuk–eklem yüzü anlam alanının ne kadar eski ve yaygın olduğuna işaret eder.
