Gün: 16 Nisan 2015

Nörofibromatozis (NF), sinir sistemi boyunca tümörlerin (genellikle iyi huylu tümörler) oluşmasıyla karakterize, genetik geçişli üç ayrı bozukluğu tanımlayan bir terimdir. Bu kapsamda nörofibromatozis tip 1 (NF1), nörofibromatozis tip 2 (NF2) ve schwannomatozis olmak üzere üç farklı hastalık tipi bulunur. Her bir alt tip kendine özgü klinik belirtilere ve genetik nedenlere sahiptir. NF1 en yaygın görülen tip olup yaklaşık 3.000 doğumda bir ortaya çıkar ve tüm nörofibromatozis vakalarının büyük çoğunluğunu oluşturur. NF2 ve özellikle schwannomatozis ise oldukça nadir görülür. Bu hastalıkların seyri genellikle yavaştır ve belirtiler çoğu zaman çocukluk veya erken yetişkinlik döneminde ortaya çıkar. Nörofibromatozis için bilinen kesin bir tedavi olmamakla birlikte, tümörlerin ve ortaya çıkardıkları semptomların yönetimine yönelik çeşitli yaklaşımlar mevcuttur.

Terminoloji ve Tarihçe: Nörofibromatozis terimi, kökenini Yunanca “neuron” (sinir) ve “fibroma” (lifli tümör) sözcüklerinden alır. Sinir dokusunda çok sayıda tümör oluşumunu ifade eden bu terim ilk kez 1882 yılında Alman patolog Friedrich Daniel von Recklinghausen tarafından, günümüzde NF1 olarak bilinen hastalığı tanımlamak amacıyla kullanılmıştır. Bu nedenle literatürde NF1, uzun yıllar von Recklinghausen hastalığı olarak da anılmıştır. Tarihsel kayıtlarda nörofibromatozis benzeri vakaların izine antik dönemlerden beri rastlansa da, tıbbi literatürde detaylı tanımlaması 19. yüzyıl sonlarında gerçekleştirilmiştir.

Nörofibromatozis Tip 1 (NF1)

NF1 hastasının karnında ve sırtında, cilt altında gelişen birçok küçük nörofibrom (sinir kılıfından köken alan iyi huylu tümörler) ve bir adet “café-au-lait” (sütlü kahve rengi) leke görülmektedir. Bu tür cilt bulguları NF1 için tipiktir ve hastalığın tanısında önemli yer tutar.

Nörofibromatozis tip 1, von Recklinghausen hastalığı olarak da bilinir ve nörofibromatozis vakalarının en yaygın formudur. NF1’in başlıca belirtileri arasında ciltte çıkan çok sayıda nörofibrom (küçük, yumuşak dokulu tümörler) ve café-au-lait lekeleri adı verilen açık kahverengi düz benekler bulunur. Bu lekeler genellikle çocukluk çağında fark edilir ve ergenlik ile birlikte sayıca artabilir. Nörofibromlar vücudun herhangi bir yerinde, özellikle de deri üzerinde veya deri altında gelişebilir; çoğunlukla ergenlikten itibaren belirgin hale gelirler ve sayıları yaşla birlikte artış gösterebilir. NF1’li bireylerde ayrıca koltuk altı veya kasık bölgesinde çillenme (freckling) görülmesi de karakteristik bir bulgudur. Göz muayenesinde, iris üzerinde Lisch nodülleri denilen küçük pigmentli hamartomlar saptanabilir; bu nodüller görmeyi etkilemez ancak NF1 için ayırt edici bir işarettir.

NF1 sadece cilt bulgularıyla sınırlı değildir. Bu hastalarda sinir sistemi ve diğer organları etkileyebilen çeşitli sorunlar ortaya çıkabilir. Örneğin, optik sinirde optik gliom (iyi huylu bir beyin tümörü) gelişimi çocukluk yaşlarında görülebilir ve görme sorunlarına yol açabilir. İskelet sistemi ile ilgili olarak, kemik anormallikleri (örneğin uzun kemiklerde eğrilikler veya psödoartroz, ayrıca skolyoz gibi omurga eğrilikleri) NF1’de ortaya çıkabilen komplikasyonlardandır. NF1’li çocuklarda baş çevresinin büyük (makrosefali) olması veya boy kısalığı gibi gelişimsel farklılıklar da bildirilmektedir. Ayrıca, NF1 hastalarının bir kısmında öğrenme güçlüğü, dikkat eksikliği veya hafif dereceli zihinsel etkilenme görülebilir; bu nedenle erken dönemde eğitim desteği almak gerekebilir. NF1’de tümörler genellikle iyi huyludur ve yavaş büyür, ancak nadiren bazı tümörler malign periferik sinir kılıfı tümörü (MPNST) denilen habis bir şekle dönüşebilir. Bu nedenle NF1 hastalarının yaşam boyu düzenli takibi, özellikle hızlı büyüyen veya ağrı yapan nörofibromlar açısından önem taşır. Uygun takip ve destek ile NF1’li bireylerin büyük çoğunluğu normal bir yaşam süresi ve kalitesine sahip olabilir, ancak komplikasyon gelişmesi halinde tıbbi müdahaleler gerekebilmektedir.

Nörofibromatozis Tip 2 (NF2)

Nörofibromatozis tip 2, NF1’den çok daha nadir görülen bir diğer nörofibromatozis türüdür. NF2’nin en ayırt edici özelliği, her iki kulakta işitmeyi sağlayan denge ve işitme sinirlerinin (8. kraniyal sinir, vestibülokoklear sinir) üzerinde gelişen bilateral vestibüler schwannoma (akustik nöroma olarak da adlandırılır) tümörleridir. Bu tümörler genellikle ergenlik sonu ile erken yetişkinlik döneminde belirti vermeye başlar. İki taraflı vestibüler schwannomlar büyüdükçe, iç kulaktan beyne iletilen işitme ve denge sinyallerini taşıyan sinire baskı yapar ve bunun sonucunda işitme kaybı en sık görülen semptomlardan biri olarak ortaya çıkar. İşitme kaybına ek olarak kulak çınlaması (tinnitus) ve denge problemleri (sık sık denge kaybı veya baş dönmesi atakları) NF2’nin tipik belirtilerindendir. Tümörlerin büyümesi çevre beyin dokusuna ve sinir yapılarına da basınç uygulayarak baş ağrısı ve yüz sinirinde zayıflık veya yüz kaslarında felç gibi nörolojik sorunlara yol açabilir.

NF2 sadece vestibüler sinirleri etkilemez; aynı zamanda merkezi sinir sisteminin diğer kısımlarında da tümörler gelişebilir. NF2’li hastalarda menenjiyomlar (beyni saran zarların iyi huylu tümörleri) ve ependimomlar (omurilik veya beyin içinde gelişebilen tümörler) gibi ek tümör tipleri de sıkça görülür. Bu çeşitlilik nedeniyle NF2, bir nörocutaneous (sinir ve cilt belirtisi olan) sendrom olarak sınıflandırılır ve vücudun birden fazla sistemini etkileyebilir. Bazı NF2 hastalarının göz merceklerinde çocukluk ya da gençlik döneminde ortaya çıkan katarakt (lens bulanıklığı) bile rapor edilmiştir; bu, NF2’nin sistemik etkisinin bir örneğidir. NF2’nin genetik nedeni, 22. kromozom üzerindeki NF2 genindeki (Merlin olarak da bilinen protein) mutasyonlardır. Merlin proteini normalde hücre çoğalmasını düzenleyen bir tümör baskılayıcıdır; bu gendeki hatalar Schwann hücrelerinin kontrolsüz büyümesine yol açarak schwannoma oluşumuna neden olur. NF2 kalıtsal olabileceği gibi, birçok vaka aile öyküsü olmadan yeni ortaya çıkan (spontan) mutasyonlardan kaynaklanır. NF2’nin seyri hastadan hastaya değişmekle birlikte, birden fazla hayati yapıyı etkileyebilen beyin tümörleri nedeniyle yaşam süresini kısaltabilecek ciddi bir hastalık olarak kabul edilir. Erken tanı ve tedavi ile işitme kaybı gibi etkiler geciktirilebilir veya azaltılabilir, ancak NF2’li bireylerin düzenli nörolojik kontroller ve görüntüleme yöntemleriyle izlenmesi hayati önemdedir.

Schwannomatozis

Schwannomatozis, nörofibromatozis ailesinin en nadir görülen ve en son tanımlanan tipidir. Bu bozukluk, adını Schwann hücrelerinden alan schwannoma adı verilen tümörlerin yaygınlığı ile karakterizedir. Schwannomatozisli bireylerde kraniyal (kafatası sinirleri), spinal (omurilik sinirleri) ve periferik sinirler boyunca çok sayıda schwannoma gelişebilir. Bu tümörler genellikle yaşamın daha geç dönemlerinde (çoğunlukla yetişkinlikte) belirti vermeye başlar. Schwannomatozis’in en belirgin semptomu kronik ağrıdır; tümörlerin sinir dokusuna baskı yapması sonucu etkilenen bölgelerde şiddetli ve inatçı ağrılar meydana gelebilir. Ağrıya ek olarak, tümörün konumuna göre ilgili sinirin işlevine dair belirtiler ortaya çıkabilir: Örneğin omurilik sinirleri etkilendiğinde uyuşma, karıncalanma veya güç kaybı gibi nörolojik bulgular görülebilir. Schwannomatozis, NF2’ye benzemekle birlikte önemli bir farkı vardır: Bu hastalıkta vestibüler schwannoma gelişmez, yani işitme sinirleri tipik olarak tutulmaz. Bu nedenle schwannomatozis, NF2’de sık rastlanan erken işitme kaybına yol açmaz ve klinik olarak bu yönüyle ayrılır.

Schwannomatozis’in genetik temeli NF1 ve NF2’den farklıdır. Pek çok vakada sorumlu mutasyonlar 22. kromozom üzerinde bulunan SMARCB1 veya LZTR1 genlerinde saptanmıştır. Bu genler tümör baskılayıcı genlerdir ve mutasyonları Schwann hücrelerinin kontrolsüz büyümesine izin vererek birden fazla schwannoma oluşumuna yol açar. Schwannomatozis genetik olarak geçiş gösterebilse de (otozomal dominant aile öyküleri bildirilmiştir), birçok olgu sporadik olarak ortaya çıkar ya da mozaik mutasyon denilen, vücudun belirli hücrelerini etkileyen gen değişimleri sonucu gelişir. Hastalığın nadirliği ve klinik çeşitliliği nedeniyle tanı genellikle diğer nedenlerin dışlanması ve genetik testlerle konulur. Schwannomatozisli hastaların yaşam kalitesi, tümörlerin konumuna ve sayısına bağlı olarak değişir; kronik ağrı yönetimi bu hastaların tedavisinin en zorlayıcı yönlerinden biridir.

Genetik ve Kalıtım

Nörofibromatozis tip 1, tip 2 ve schwannomatozis farklı gen mutasyonlarından kaynaklanmalarına rağmen, üçü de otozomal dominant kalıtım modeli gösterir. Bu, hatalı genin ebeveynlerden birinden geçmesi durumunda çocukta hastalığın ortaya çıkabileceği anlamına gelir. Bununla birlikte, nörofibromatozis vakalarının yaklaşık yarısı yeni (de novo) mutasyonlardan kaynaklanır; yani ailede daha önce hastalık öyküsü olmadan, genlerde kendiliğinden meydana gelen bir değişim sonucu birey hasta olabilir. NF1, NF2 ve schwannomatozis genleri normalde tümör oluşumunu engelleyen tümör baskılayıcı genler sınıfındadır. Örneğin NF1 geni 17. kromozomda yer alır ve nörofibromin adlı proteini kodlar; bu proteinin eksikliği veya hatalı olması durumunda hücre büyümesi kontrolsüz hale gelerek NF1’de görülen tümörlere yol açar. Benzer şekilde NF2 geni 22. kromozomda bulunur ve merlin proteinini kodlar; bu gendeki mutasyonlar NF2’deki schwannoma ve diğer tümörlerin gelişimine neden olur. Schwannomatozis ise genetik olarak daha heterojendir; SMARCB1 veya LZTR1 gibi genlerdeki mutasyonlar tanımlanmıştır ve bu genler de hücre büyümesini kontrol eden yolaklarda rol alır. Genetik danışmanlık, nörofibromatozisli bireyler ve aileleri için önemlidir, çünkü her üç tip de çocuklara %50 olasılıkla geçebilir. Ayrıca, özellikle NF1 ve NF2’de yeni mutasyon oranı yüksek olduğundan, spontane vakalara da sıklıkla rastlanır.

Tedavi ve Yönetim

Nörofibromatozis için günümüzde tam anlamıyla hastalığı ortadan kaldıran bir kür (kesin tedavi) bulunmamaktadır. Tedavinin temel amacı, tümörlerin yaratmış olduğu semptomları kontrol altına almak, komplikasyonları önlemek ve hastanın yaşam kalitesini yükseltmektir. Bu yaklaşım, her bir nörofibromatozis tipine ve hastanın klinik durumuna göre değişkenlik gösterir.

Cerrahi tedavi, büyüyerek baskı yapan veya hayati tehlike oluşturan tümörlerin çıkarılması için en yaygın başvurulan yöntemdir. Örneğin, NF1’de ciltteki rahatsızlık veren nörofibromlar veya omurilik kanalını daraltan bir tümör cerrahi olarak alınabilir. NF2’de işitme sinirindeki vestibüler schwannomlar belirli bir boyutu aştığında veya ciddi işitme kaybına yol açtığında mikrocerrahi ile çıkarılmaları gerekebilir. Ayrıca NF2 hastalarında beyin içinde gelişen menenjiyom veya ependimom gibi tümörler de cerrahiyle tedavi edilebilir. Schwannomatozis’de ise ağrıya neden olan periferik sinir schwannomlarının cerrahi olarak çıkarılması, ağrının azaltılmasında etkili olabilir. Ancak çok sayıda tümörü olan hastalarda tüm tümörleri ameliyatla almak mümkün olmayabileceğinden, öncelik en sorunlu lezyonlara verilir.

İlaç tedavileri ve diğer yaklaşımlar, semptomların yönetiminde önemli rol oynar. Ağrı kesiciler ve gerektiğinde sinir blokajı gibi yöntemler, özellikle schwannomatozis’deki kronik ağrıyı kontrol altına almak için kullanılır. NF1’li hastalarda tümörlerin neden olduğu ağrılar veya nörolojik semptomlar için de ağrı yönetimi uygulanır. Bazı NF1 olgularında, tümörlerin büyümesini yavaşlatmak amacıyla hedefe yönelik tedaviler geliştirilmiştir. Örneğin, son yıllarda NF1’e bağlı inatçı pleksiform nörofibromların tedavisi için MEK inhibitörleri adı verilen bir grup ilaç (örn. selumetinib veya mirdametinib gibi) kullanım onayı almıştır. Bu tür ilaçlar, tümör boyutlarını küçülterek veya büyümesini durdurarak özellikle cerrahi olarak çıkarılması zor olan tümörlerde belirti hafifletici etki gösterebilir. NF2’de de benzer şekilde araştırma aşamasında olan hedefe yönelik tedaviler bulunmakla birlikte, henüz standartlaşmış bir ilaç tedavisi yoktur. İşitme kaybı gelişen NF2 hastalarında koklear implant veya işitsel beyin sapı implantı gibi cihazlar işitmeyi bir parça olsun geri kazanmada yardımcı olabilir. Ayrıca fizik tedavi ve denge terapileri, denge sorunları yaşayan hastalara destek sağlar.

Düzenli izlem ve erken müdahale, nörofibromatozis yönetiminin kilit noktalarından biridir. NF1, NF2 veya schwannomatozis tanısı alan bireylerin belli aralıklarla doktor kontrolünden geçmesi önerilir. Bu kontroller sırasında yeni tümör oluşumu, mevcut tümörlerin büyüme durumu ve olası komplikasyonlar (örneğin NF1’de yüksek tansiyon riski için böbrek üstü bezi tümörü feokromositoma taraması veya NF2’de katarakt kontrolü gibi) değerlendirilir. Erken tanı konan ve yakından izlenen hastalarda, komplikasyonlar ortaya çıkmadan önleyici tedbirler alınabilir ya da sorunlar başlangıç aşamasındayken müdahale edilerek daha ciddi tablo oluşması engellenebilir.