Tıp terimleri sözlüğü
Sinonim: Elektrolyt, electrolyte
Sinonim: basil dizanterisi, Bakterienruhr, Shigellose, Shigellendysenterie, Shigellenruhr, Bazillenruhr, Shigellosis, bacillary dysentery, Marlow Syndrome
Shigella cinsine ait bakteri türlerinin neden olduğu enfeksiyonunun sonucudur
Sinonim: Reaktive Arthritis, Reactive arthritis
Bugün “reaktif artrit” olarak adlandırılan tablo, uzun yıllar boyunca “Morbus Reiter” ya da “Reiter sendromu” adıyla anılmıştır. “Morbus” Latince’de “hastalık” anlamına gelir; “Reiter” ise Berlinli hekim Hans Conrad Julius Reiter’ın (1881–1969) soyadıdır. Reiter, 1916 yılında bir asker olgusunda konjonktivit, üretrit ve artritin birlikteliğini tanımlayarak bu klinik üçlüyü literatüre taşımış; daha sonra bu tablo uzun süre onun adıyla anılmıştır.
Etimolojik olarak:
“Reaktif artrit” terimi ise, eklem iltihabının doğrudan eklem içinde çoğalan bir patojenle değil, uzakta (genellikle mukozal yüzeyde) geçirilmiş bir enfeksiyona bağışıklık aracılı bir yanıt olarak ortaya çıktığını vurgular. Buradaki reactivus (Latince re- “yeniden, karşılık olarak” + agere “etmek, yapmak”) kökü, organizmanın önceki bir enfeksiyona “tepki” olarak verdiği ikinci basamak immün yanıtı ima eder.
Günümüzde, Reiter’in Nazi rejimi ile yakın ilişkisi ve insanlık dışı uygulamalara karışmış olması nedeniyle, hastalığın eponimi olan “Morbus Reiter” ifadesi etik gerekçelerle büyük ölçüde terk edilmiş; yerini patofizyolojik temeli daha iyi yansıtan “reaktif artrit” (reactive arthritis) terimi almıştır.
1916’da Reiter, I. Dünya Savaşı sırasında bir askerde görülen;
üçlüsünü bir sendrom olarak tanımladı. Daha sonraki yıllarda benzer olguların aynı üçlüyle ve bazı ek bulgularla ortaya çıktığı görüldükçe, bu tablo “Reiter sendromu” olarak yerleşti.
sonucu, daha geniş bir kavramsallaştırma olan “reaktif artrit” çerçevesi benimsendi. Triadın tamamının bulunması bugün nispeten nadirdir; birçok olgu yalnızca asimetrik oligoartrit ve tipik enfeksiyon öyküsü ile karşımıza çıkar.
Reaktif artrit, genellikle gastrointestinal ya da ürogenital sistemde geçirilmiş bir enfeksiyonu takip eden, çoğunlukla seronegatif, asimetrik oligoartrit ile karakterize, sıklıkla göz ve ürogenital bulguların eşlik ettiği bir spondiloartrit formudur.
Klasik “Reiter triadı”:
Bu triadın tamamı her hastada bulunmaz; güncel klinik uygulamada tek başına artrit + tipik enfeksiyon öyküsü ve karakteristik laboratuvar/immünolojik profil tanı için daha önemlidir.
Etyolojiye göre sıklıkla iki ana alt tipe ayrılır:
Toplum prevalansı net bir şekilde saptanması zor bir hastalıktır; çünkü hafif olgular çoğu zaman tanı almadan kendiliğinden geriler.
Reaktif artritte dikkat çekici nokta, eklemlerde canlı mikroorganizmanın çoğu zaman saptanamamasına rağmen, öncesinde geçirilen enfeksiyonun immün sistemi “priming” etmesi ve ikinci basamak bir inflamatuvar yanıtın tetiklenmesidir.
Başlıca tetikleyiciler:
Enfeksiyon çoğu zaman tablonun başlangıcından birkaç hafta önce geçirilir ve hastanın öyküsünde:
şeklinde ipuçları bulunur.
Reaktif artrit, klasik anlamda “steril artrit”tir; yani eklem sıvısında canlı bakteri üremesi beklenmez. Mekanizma, birkaç ana eksen üzerinden açıklanır:
Evrimsel açıdan bakıldığında, HLA-B27 ve benzeri allellerin insan popülasyonunda belirli bir sıklıkta korunuyor olması, bu genlerin tarihsel olarak bazı enfeksiyonlara karşı koruyucu avantaj sağlamış olabileceğini düşündürür. Örneğin:
Bu, evrimsel tıbbın sık vurguladığı bir tema olan “trade-off” (fayda–maliyet dengesi) yaklaşımına güzel bir örnek oluşturur: Tarihsel olarak enfeksiyondan koruyan bir bağışıklık profili, günümüz koşullarında inflamatuvar eklem hastalıklarına zemin hazırlayabilir.
Tipik özellikler:
Bu bulgular reaktif artriti, diğer spondiloartritlerle ortak bir spektrum içine yerleştirir.
Göz bulguları bazen eklem yakınmalarından önce ortaya çıkabilir ve tekrar edebilir.
Erkeklerde:
Kadınlarda:
Bu bulgular çoğu zaman enfeksiyonun akut dönemine aittir; eklem bulguları ortaya çıktığında ürogenital semptomlar gerilemiş veya sönmüş olabilir.
Kullanıcı metninde de vurguladığınız noktaları genişleterek:
Reaktif artrit için tek bir altın standart tanı testi yoktur; tanı genellikle klinik, laboratuvar ve öykünün birlikte değerlendirilmesi ile konur. Tanısal yaklaşımda:
Klinik pratikte çeşitli sınıflandırma kriterleri (spondiloartrit için geliştirilmiş) kullanılsa da, günlük uygulamada klinisyenin bütüncül değerlendirmesi esas belirleyicidir.
Reaktif artritin ayırıcı tanısında göz önünde bulundurulması gereken başlıca durumlar:
Ayırıcı tanı, özellikle septik artrit olasılığında kritik önemdedir; çünkü septik artritte hızlı tedavi edilmezse eklemde irreversibl hasar ve sepsis gelişebilir.
Reaktif artrit tedavisi, birkaç temel hedef içerir:
Antibiyotiklerin kronik reaktif artriti modifiye edip etmediği konusu tartışmalı olmakla birlikte, aktif enfeksiyon şüphesi varsa tedavi edilmesi genel kabul gören yaklaşımdır.
Kronikleşen veya sık nüks eden reaktif artrit olgularında:
Erken tanı, enfeksiyon odağının zamanında tedavisi, inflamasyonun etkin kontrolü ve uygun rehabilitasyon, uzun dönem sonuçlar üzerinde belirgin olumlu etki sağlayabilir.
Hans Conrad Julius Reiter’ın tıbbi literatüre katkısı yanında, Nazi rejimi döneminde insanlık dışı uygulamalara fiilen katıldığı ve savaş suçları kapsamında değerlendirilebilecek deneylerle ilişkili olduğu yönündeki tarihsel veriler, tıp camiasında geniş bir etik tartışma doğurmuştur.
Bu nedenle günümüzde:
Bu değişim, yalnızca bir terminoloji düzeltmesi değil, tıbbın tarihsel sorumluluklarıyla yüzleşmesinin ve etik hassasiyetlerin tıbbi dilde de yansımasını bulmasının bir parçası olarak görülebilir.
1776’da Avusturyalı hekim Stoll, böyle olguları tarif etti; 1818’de İngiliz cerrah Sir Benjamin Collins Brodie, yalnız eklemle değil, üretrit ile artrit arasındaki ilişkiyle de ilgilenerek bu birlikteliği bir kitap bölümünde daha sistematik anlatmaya başladı. Daha sonra başka hekimler de benzer gözlemler yaptı; fakat bu vaka notları, başka birçok sendrom taslağı gibi, literatürün içinde dağınık izler halinde kaldı.
Göz bulgusunun – konjonktivit – bu tabloya eklenmesiyle ortaya çıkacak olan “üçlü” henüz tam formuna kavuşmamıştı; ama klinik sahnede taşlar yavaş yavaş yerine oturuyordu. O dönemin hekimleri, gördükleri şeyin bugün “reaktif artrit” diye anacağımız olaylar zincirinin parçaları olduğunun farkında değildi; yine de tarihsel olarak, üretrit ile artrit ilişkisini ilk fark edenler bu erken klinisyenlerdi.
Yıl 1916. I. Dünya Savaşı bütün Avrupa’yı ateşe vermiş; cephelerde yalnız silahlar değil, enfeksiyonlar da ölüm saçıyordu. İşte tam bu dönemde, birbirinden bağımsız en az üç klinik gözlem, bugün “Reiter sendromu” ile özdeşleştirilen tablonun tarih sahnesine çıkmasını sağladı.
Fransa’da, iç hastalıkları uzmanı Noël Fiessinger ve meslektaşı Edgar Leroy, 1916’da aynı üçlü tabloya sahip dört hasta bildirir:
Onlar bu tabloyu, “okülo-üretro-sinovyal sendrom” çerçevesinde tartışır. Fransız literatüründe uzun süre bu nedenle Fiessinger–Leroy sendromu adı yaygın kalır; Almanca etkisinin daha zayıf olduğu coğrafyalarda “Reiter” adı hiçbir zaman o kadar baskın olmayacaktır.
Aynı yıl, Almanya’da, Leipzig ve Berlin’de eğitim görmüş, hijyen ve enfeksiyon hastalıkları alanında çalışan Hans Conrad Julius Reiter genç bir subayı inceler. Subay:
Reiter, hastanın dışkısında spiroketlere benzeyen bir mikroorganizma görür ve dönemin sifiliz merkezli mikrobiyolojik paradigmasıyla uyumlu biçimde bu tabloyu “Spirochaetosis arthritica” olarak adlandırır. Onun için bu, yeni bir spiroket enfeksiyonunun yol açtığı ilginç bir sendromdur.
1916’da Deutsche Medizinische Wochenschrift’te yayınlanan bu olgu, Almanca konuşulan dünyada büyük yankı bulur ve zamanla üçlüyü bir arada tanımlayan en bilinen rapor haline gelir.
Fransız ve Alman literatürü, I. Dünya Savaşı sonunda bu sendromu iki farklı eponimle anmaya başlar:
Anglo-Amerikan literatüre 1940’lı yıllarda giren ilk büyük İngilizce derlemeler, büyük ölçüde Reiter’in makalesini referans aldıkları için, uluslararası dilde baskın olan eponim “Reiter’s syndrome” olur. Böylece tarihsel açıdan aslında birden fazla “kaşif” varken, adlandırma giderek tek bir isme indirgenir.
İki dünya savaşı arasındaki dönemde ve II. Dünya Savaşı sonrasında, klinisyenler bu sendromu daha sık fark etmeye başlar. Özellikle genç erkeklerde:
Bu olguların artmasıyla:
Antibiyotiklerin yaygınlaşması, gonokokal ve nongonokokal üretritler konusundaki bilgi birikimini artırırken, eklem tutulumunun doğrudan bakterinin eklemde bulunmasıyla açıklanamadığı giderek netleşir. Eklem sıvısında canlı mikrop çoğu kez yoktur; buna rağmen inflamasyon çok belirgindir. Böylece, ileride “reaktif artrit” kavramına evrilecek olan fikir – yani enfeksiyondan “uzakta” gelişen, immün aracılı bir artrit – zihinde şekillenmeye başlar.
1970’ler romatolojide bir dönüm noktasıdır. Bir yandan HLA sisteminin keşfi ve doku antijenlerinin sınıflandırılması, diğer yandan spondiloartritlerin aile olarak tanımlanması, Reiter sendromu hakkındaki düşünceyi kökten değiştirir.
1973 ve sonrasında, önce ankilozan spondilit için, ardından:
için HLA-B27 ile çarpıcı bir ilişki gösterilir. Finlandiya’da Aho, Ahvonen ve arkadaşları, Yersinia artriti ve Reiter hastalığında HLA-B27 pozitifliğinin çok yüksek oranlarda olduğunu bildirirler. Böylece, uzun süredir klinik benzerlikleriyle bir arada düşünülen bu hastalık grubunun, ortak bir genetik zemini olduğu fikri güçlenir.
Bu bulgular, Reiter sendromunun aslında:
post-enfeksiyöz bir artrit formu olduğunu açıkça ortaya koyar.
1973 civarında Kalle Aho ve çalışma arkadaşları, terminolojide bir adım daha ileri gider. Onlar, bu tabloyu – yalnız Reiter triadını değil, enterik ve ürogenital pek çok tetikleyiciyi de kapsayacak şekilde – “reaktif artrit” başlığı altında tarif ederler:
Böylece “reaktif artrit” kavramı, hem Reiter sendromunu hem de Fiessinger–Leroy sendromunu içine alan daha geniş bir şemsiye terime dönüşür; Morbus Reiter artık bu daha geniş çerçeve içinde özel bir fenotip haline gelir.
Bu yıllarda, daha hassas kültür ve seroloji teknikleriyle, sonra da PCR gibi moleküler yöntemlerle, reaktif artritin başlıca tetikleyicileri netleşir:
Bu sırada, eklem sıvısında canlı bakteri çoğu kez saptanamaz; fakat patojen DNA’sı veya bakteriyel antijenlerin izleri bulunabilir. İmmünopatogenez fikri berraklaşır:
Reiter sendromu artık yalnız klinik bir üçlü değil, belirli bir immünolojik yanıt tipinin örneği olarak görülmektedir.
Tam da bu bilimsel netleşme döneminde, Hans Conrad Julius Reiter’ın biyografisinin karanlık tarafları daha geniş tıp camiasının dikkatine gelir:
1970’lerin sonlarından itibaren, özellikle romatologlar arasında “Bir savaş suçlusunun adı bir hastalığa verilmeli mi?” sorusu yüksek sesle tartışılmaya başlar. 1980’ler ve 1990’lar boyunca artan sayıda makale, “Reiter’s syndrome” adının terk edilmesi gerektiğini savunur.
Bu etik tartışma, tarihin ironik bir ayrıntısını da öne çıkarır: Zaten Reiter, bu sendromu ilk tanımlayan kişi değildir; Fiessinger, Leroy, Brodie ve daha önceki hekimlerin katkıları çoğu zaman gölgede kalmıştır. Yani söz konusu eponim hem etik hem de tarihsel açıdan sorunludur.
Sonuç olarak birçok ulusal ve uluslararası romatoloji derneği ve dergi:
Günümüzde Morbus Reiter adı, daha çok tarihsel bir iz, literatürün eski sayfalarında kalan bir kelime gibi kullanılıyor. Klinik pratikte:
Bugünkü araştırmaların birkaç ana ekseni var:
Tüm bu çalışmaların ortak noktası, reaktif artriti basit bir “post-enfeksiyöz eklem iltihabı” olmaktan çıkarıp, genetik, çevresel ve mikrobiyal faktörlerin kesiştiği karmaşık bir immünolojik sendrom olarak kavramsallaştırmalarıdır.
Morbus Reiter / reaktif artrit hikâyesi, aslında tek bir kahramanın değil, pek çok hekim ve araştırmacının birikimiyle oluşmuş bir anlatı:
Tenesmus, dışkılama (tenesmus ani veya alvi) veya idrar yapma (tenesmus vesicae) ihtiyacının ağrılı ve acil bir hissini ifade eder ve genellikle çok az veya hiç gerçek çıktıyla sonuçlanmaz. Gastrointestinal veya idrar sistemlerinde tahriş, iltihaplanma veya tıkanıklık nedeniyle ortaya çıkar.
Tenesmus terimi şundan türetilmiştir:
Sistematik bir yaklaşım, tenesmusun altta yatan nedenini belirlemeye yardımcı olur:
Adım 1: Klinik Geçmiş
Adım 2: Fiziksel Muayene
Adım 3: Laboratuvar Testleri
Adım 4: Görüntüleme
Adım 5: İleri Tanı (Gerekirse)
Tenesmus Ani veya Alvi:
Tenesmus Vesicae:
Tenesmus (hem ani/alvi hem de vesicae) çalışmaları, özellikle gastrointestinal ve üriner sistemlerin anlaşılmasında tıp alanındaki ilerlemelerle birlikte gelişmiştir. Aşağıda önemli dönüm noktalarının kronolojik bir özeti verilmiştir:
Sinonim: kalıtım bilimi, Genetics, Genetik, Vererbungslehre
Sinonim: filo
Antik yunancada ; φῦλον (phûlon, “boy”)’dan gelmektedir.
