Sinonim: enzootic, Enzootic, Enzootie, enzootisch
İnsan olmayan havyanlarda belirli bir iklim, sezon veya bölgede istikrarlı, yaygın hastalıktır.
Veba
Sinonim: kara ölüm, Plague, Pest
Yersinia pestis adındaki bakteri tarafından oluşturulan enfeksiyon hastalıklarına verilen genel isimdir.
- Arapçadaki wabāˀ وباء bulaşıcı hastalık, salgın kelimesinden dilimize geçmiştir.
Epidemiyoloji
- Bir çok kemiricide enzootik olarak vardır.
- Avustrulya harici tüm kıtalarda görülür.
- Dünya çapında yılda 1000-2000 vaka görülür.Vakaların görüldüğü yerler çoğunlukla madagaskar, Tanzanya, Demokratik Kongo Cumhuriyeti, Vietnam, Mozambik, Namibya ve perudur.
- Hastalığın insanlara aktarımı pireler üzerinden veya hastalıklı hayvan ile direk temasdan meydana gelir.(hıyarcıklı vebanın yayılmasının en büyük sebebi)
- Akciğer vebası insandan insana direkt aktarılabilir.Günümüzde nadir olarak görülsede geçmişte bir çok insanın ölümüne neden olmuştur.Örneğin avrupada 1350’li yıllarda 25-30 milyon insanın bu hastalıktan ölmüştür.
- Aerojen enfesiyon için 100’den daha az bakterinin bulunması yeterlidir.
- Ortaçağda avrupa halkının %60’ının vebadan öldüğü düşünülmektedir.
Klinik
Bubonik veba
Bir pire bir insanı ısırdığında ve yarayı açılmış kanla kirlettiğinde, vebaya neden olan bakteriler dokuya geçer. Y. pestis hücrelerin içinde üreyebilir, bu nedenle fagositozlanmış olsalar bile, hala hayatta kalabilirler. Vücutta bir kez, bakteriler interstisyel sıvıyı boşaltan lenfatik sisteme girmeleri yeterlidir. Veba bakterileri, birisinin beta-adrenerjik blokaja neden olduğu bilinen birkaç toksin salgılar.
Y. pestis, enfekte olmuş insanın lenfatik damarlarından akut lenfadenite neden olan bir lenf noduna ulaşana kadar yayılır. Şişmiş lenf nodları, hastalıkla ilişkili karakteristik buboları oluşturur ve bu buboların otopsileri, bunların çoğunlukla hemorajik veya nekrotik olduğunu ortaya koymuştur.
Lenf nodu stresle baş edemez ise, enfeksiyon kan dolaşımına geçerek sekonder septisemik vebaya neden olabilir ve akciğerler tohumlanırsa, ikincil pnömonik vebaya neden olabilir.
Septisemik veba
Lenfatikler nihayetinde kan dolaşımına akar, böylece veba bakterileri kana girebilir ve vücudun hemen hemen her yerine gidebilir. Septikemik vebada, bakteriyel endotoksinler vücutta küçük pıhtılara ve muhtemelen iskemik nekroza (o dokuya dolaşım / perfüzyon eksikliği nedeniyle doku ölümü) neden olan yaygın damar içi pıhtılaşmaya (DIC) neden olur. DIC, vücudun pıhtılaşma kaynaklarının tükenmesine neden olur, böylece artık kanamayı kontrol edemez. Sonuç olarak, cilde ve diğer organlara kanama olur ve bu da kırmızı ve / veya siyah düzensiz döküntü ve hemoptizi / hematemezise (öksürme / kan kusması) neden olabilir. Deride böcek ısırıklarına benzeyen yumrular vardır; Bunlar genellikle kırmızı ve bazen merkezde beyazdır. Tedavi edilmezse, septisemik veba genellikle ölümcüldür. Antibiyotiklerle erken tedavi mortalite oranını yüzde 4-15 arasında azaltır. Bu veba formundan ölen insanlar genellikle semptomların tezahür ettiği günde ölürler
Pnömonik veba
Pnömonik veba formu, akciğerlerin enfeksiyonundan kaynaklanır. Öksürüğe neden olur ve böylece bakteriyel hücreler içeren ve bunları teneffüs eden herkesi enfekte etmesi muhtemel havadaki damlacıklar üretir. Pnömonik veba için kuluçka süresi kısa, genellikle iki ila dört gün, ancak bazen sadece birkaç saattir. İlk belirtiler diğer bazı solunum yolu hastalıklarından ayırt edilemez; Baş ağrısı, halsizlik ve kan tükürme veya kusmayı içerir. Hastalığın seyri hızlıdır; Teşhis edilmez ve yeterince erken tedavi edilmezse, tipik olarak birkaç saat içinde ölüm gerçekleşir. Gecikme bir ila altı gün sürebilir; Tedavi edilmemiş vakalarda mortalite yaklaşık % 90dır.
Laboratuvar teşhisi
- Mikroskop’ta lenf iltihabı, Sputum, kan v.s. örnekler alınıp, Gram boyası, Wayson boyaması veya direkt immünofloresan ile incelenebilir.
- Kültür’de; lenf iltihabı, Sputum, kan, likör, gırtlak örneği alınıp standart besiyerlerde çoğaltılabilir.
- Nükleik asit tespitinde kültürdeki gibi örnekler alınır.
- F1 antijen tespitinde, Sputum örneği alınır. ELISA veya Dipstick gibi hızlı testler uygulanır. Hastalığın 2. gününden itibaren tespit edilebilir.
- F1 antijeni antikor ile de tespit edilebilir.
Tedavi ve profilaksi
- Antibiyotik
- Streptomisin,
- Gentamisin,
- Doksisiklin
- Fluorchinolone
- Hasta kişi tedaviden 48 saat sonrası için, enfeksiyonu azalmasına rağmen izole edip hastalığın yayılması önlenmelidir.
- Temas kurmuş kişiler 6 gün karantina altına alınıp, antibiyotik tedavisi uygulanmalıdır
- Standart hijyen tedbileri alınmalıdır; maske, gözler korunmalı ve eldiven takılmalıdır.
- rezervuar ve vektör kontrolü yapılmalıdır.
- Ölü bakterilerden aşı yapılıp bağışıklık kazanılmalıdır.
Tarih
Veba 14. yüzyılda Avrupa’yı vurduğunda, o zaman nüfusun dörtte biri olan 25 milyon insan öldü. Son büyük Avrupa veba salgını 17. yüzyılda benzer bir yıkıma neden oldu.
/The_black_death._Watercolour_by_Monro_S._Orr._Wellcome_V0017196-59489a525f9b58d58a7945ec.jpg)
O zamanlar, veba ile savaşmak için tuhaf görünümlü yöntemler kullanıldı ve birçok karışım (Theriak gibi) geliştirildi. ‘Köln Suyu’ da bu dönemden kalmadır.
Seyreltik etanol bazında (% 70-90), limon, portakal, mandalina, clementine, bergamot, lime, greyfurt, kan portakalı ve acı portakal yağları dahil olmak üzere narenciye yağlarının bir karışımını içerir. Ayrıca neroli, lavanta, biberiye, kekik, kekik, petitgrain (portakal yaprağı), yasemin, zeytin, zakkum ve tütün yağları içerebilir.
Başlangıçta Johann Maria Farina (Giovanni Maria Farina) tarafından Köln şehrinde 1709’da ilk kez karıştırıldı, o zamandan beri% 2-5 tipik konsantrasyonda esansiyel yağlarına veya ekstraktlar, alkol karışımına bağlı olarak daha fazla su içeren kokulu formülasyonlar için genel bir terim haline geldi. Kolonya ise dilimize Fransızcada kullanılan eau de cologne ile geçmiştir.
Yersinia pestis
- 1894 yılında Pasteur Enstitüsü’nden bakteriyolog Alexandre Yersin tarafından, Hong Kong’daki bir veba epidemisi sırasında keşfedilmiştir.Aynı dönemlerde Koch metodolojisini kullanan Japon bakteriyolog Şibasaburo Kitasato da epidemiye neden olan ajanı aramaktaydı. Fakat veba ile Yersinia pestis arasındaki ilişkiyi kuran ve bulan Yersin’dir.
- Vebaya sebep olan mikroorganizmadır.
- pleomorfistik, hareketsiz, kapsülsüz bakterilerdir.
Patogenez
- Virülas faktörleri sıcaklığa bağlı olarak belirir.
xenopsylla cheopis türünün hem erkek hem dişisi verem etkeninin taşımasında major vektör olarak rol oynar. - Bitte, 28° ‘de Koagülaz üretir, bu sayede bağırsaklarda kanın pıhtılaştırarak kanın bir yerde toparlanmasını sağlar.Böylece yeterli besine ulaşan mikroorganizma hızlı şekilde çoğalabilir.
Hastalık belirtileri
- Kuluçka süresi 2-7 gündür.
- Bubonik vebaya sebep olur.
- hasta ettiği kişileri %90’ı bu hastalık tipi görülür.
- Yüksek ateşli titreme nöbeti, şiddetli baş ağrıları görülür.
- Boyunda, aksillada, kasıklarda çok ağrılı lenf düğümleri şişkinliği görülür.
- Enfeksiyonun kapılmasına sebep olan vücut açıklığı veya ısırılma yerinde, apse veya ülser görülebilir.
- Veba faranjiti
- Yüksek ateş
- Ağrılı, iltihablı gırtlak
- lokal Lenfadenit
- Akciğer veba
- Veba sepsisi
- Bütün organları etkilemesi mümkündür.
- Ağır hemorajik diyatez
Spor Yapan Kadınların Memeleri Neden Küçüktür?
Muhtemelen dikkatinizi çekmiştir. Yüzme, futbol, koşu, basketbol, voleybol, ağırlık veya herhangi bir Olimpiyat sahası… Her ne alanda olursa olsun, spor yapan dişilerin memeleri genellikle oldukça küçüktür; hatta kimi zaman görülmeyecek kadar ufalabilir. Bu, tüm Dünya’da karşılaşılan bir durumdur ve son derece normaldir. Bu durumu açıklayan, biri doğrudan, diğeri dolaylı olarak etkili 2 neden vardır.
İlki, meme yapısıdır. Tüm memeli hayvanların (dolayısıyla insanın) dişilerinin memeleri, aynı temel anatomiyi paylaşır: bağ doku, lenf düğümleri, loplar, lopçuklar, süt kanalları ve yağ. Bir dişi memesinin dikkate değer bir kısmı adipoz doku olarak da bilinen yağ dokusundan oluşur. Sayısal olarak, ortalama bir dişi memesinin hacimce %7-56 arası, kütlece %3.6-37.6 arası yağ dokusudur. Geri kalanı ise, saydığımız diğer dokulardan oluşur.
Spor sırasında vücutta yeterince şeker bulunmadığında, genellikle ikincil depo olarak yağlar kullanılır. Bunun için vücuttaki birçok depo seferber edilir ve nihayetinde, memelerdeki yağ dokusu da bundan nasibini alır. Spor yapan kadınlardaki meme küçülmesinin bir numaralı nedeni, spor yapmanın yağ dokusunu parçalıyor oluşudur. Hacimce genellikle yarısından fazlası yağ olan memelerin içerisindeki yağ dokusu %6-7 dolaylarına indiğinde, meme de büyük oranda yarı yarıya ufalacaktır.
Bu konuda her ne kadar kapsamlı bir araştırma yoksa da, bazı uzmanlar çeşitli örneklere dikkat çekmekte ve bazı bilimsel verilere yer vermektedirler. Örneğin, her ne kadar aşırı güvenilir bir kaynak olmasa da, 2010 yılında Orange County Register magazin dergisinde alan makaleye göre, memeleri daha küçük olan kadınların spor başarılarının arttığı söylenmektedir. Bir diğer örnek, Romanyalı tenis oyuncusu Simona Halep’tir. Halep, büyük memeleri nedeniyle birçok erkek hayrana sahip olsa da, 2009 yılında memelerinin hızlı bir şekilde tenis oynama sırasında acıyor olması sebebiyle reaksiyon (tepki) süresini uzatması nedeniyle meme boyutlarını küçültme kararı almıştır. Ne kadar etkisi vardır bilmek zor; ancak bu işlemden 1 sene önce, 2008 senesinde Dünya sıralamasında 352. tenisçiyken, Ekim 2013 itibariyle bu sıralamada 30. sırada yer almaktadır. Plastik cerrah Dr. Val Lambros ise son derece net konuşuyor ve bu konuda ilginç bir örnek veriyor:
“Büyük memelerin engel olduğu konusunda hiçbir şüphe yok. Sayısız kadın bu nedenle memelerini küçültmeyi tercih ediyor. Bu normal bir şey. Amazonlar olarak bilinen kadın savaşçıların da memelerini keserek küçülttükleri biliniyor. Bu sayede, ok ve yay kullanımının kolaylaştığı düşünülüyor.”
Ancak genellikle sportif dişilerdeki meme küçüklüğünün tek nedeni sporun yağ yakıcı etkisi değildir. İkincil ve daha dolaylı bir neden, boy ile basketbol arasındaki ilişki gibidir. Bilimsel olarak, basketbol oynama ile boy uzaması arasında doğrudan hiçbir (veya hiçbir dişe dokunur) ilişki bugüne kadar tespit edilememiştir. Ancak basketbolcuların genellikle uzun olmasının bir nedeni vardır: daha uzun boylu olmaya yatkın olanlar, uzunluğun genellikle avantaj görüldüğü basketbolda daha başarılı olurlar ve ünlenirler. Bu nedenle ünlü basketbolcular, genellikle uzun kişiler arasından çıkar. Yoksa onların neredeyse hiçbiri, basketbol oynadıkları için uzamış insanlar değildir. Bu, bir nevi doğal seçilimdir: basketbol sektörü uzun boylu bireylerden yana tercihini kullanır ve böylece başarılı olarak medyaya yansıyan basketbolcular çoğu zaman uzundur. Çocuklar spor yapmaya genellikle tam da büyüme çağlarında başladıkları için, basketbola meraklı olanların boy uzamasının nedeninin basketbol oynamaları olduğu sanılır. Halbuki aynı birey, futbol oynayacak olsa da hemen hemen aynı derecede boy atacaktır. Ancak boyu uzamaya meyilli olanlar, basketbolda daha başarılı oldukları için o alana yönelecek ve eğer gerçekten başarı yakalarlarsa, bu uzun boylular arasından seçilenler NBA gibi medya potansiyeli yüksek araçlara ve sektörlere erişecektir.
Benzer bir şekilde, sportif kadın memelerinin genellikle küçük olması, birçok sporda bu meme yapısının dezavantajlı olması olabilir. Örneğin yüzme gibi hidrodinamik yapı gerektiren sporlarda ve futbol, basketbol, voleybol gibi fiziksel güce dayalı sporlarda, daha küçük memeli kadınlar daha avantajlı olabilirler. Memeler genellikle ek ağırlık ve engel olarak görev görürler ve oldukça hassas oldukları için, sert sporlarda memelerine alacakları darbeler, kadınlara büyük acılar ve zararlar verebilir. Bu nedenle daha küçük memeli olmak bu tür sporlarda avantajlıdır. Böylece bu kadınlar, o sporların profesyonelce icra edildiği kurumlar tarafından daha fazla seçilecek ve göz önündeki kadın spocuların memeleri daha küçük olacaktır. Ancak boy ve basketbol arasındaki durumun aksine, spor ile meme yağlarını yakma arasındaki ilişki çok bariz ve bilindiktir. Dolayısıyla kadın sporcuların memelerinin küçük olmasının asıl nedeni yağ yakma, ikincil nedeniyse kulüp seçiciliğidir.
Golf, tenis ve fitness gibi sporlarla uğraşan kadınlarda, birebir fiziksel mücadele veya meme bölgesine alınan darbeler olmadığı için, genellikle memede sadece yağ kaybına bağlı kayıplar olur. Ancak unutulmamalıdır ki, bu yağ miktarının kaybı ve dolayısıyla memenin küçülme miktarı, kişinin beslenmesine, yaptığı sporun türü ve şiddetine ve genetik faktörlere göre oldukça farklılık gösterebilir.
Hazırlayan: ÇMB
Not: Meme ile göğüs bilimsel olarak apayrı yapılardır. Göğüs, omurgalı (ve hatta omurgasız) hayvanlarda yer alan, boyun ile karın (abdomen) arasındaki tüm bölgeyi kaplayan, içerisinde geneellikle kemikleri, kalbi, akciğerleri, vb. çok sayıda organı barındıran anatomik bir bölgedir. Meme ise, göğüs adı verilen bu bölgede yer alan organlardan birisidir ve yazımız içerisinde belirttiğimiz yapılardan oluşur. Meme ile göğüs, eş anlamlı sözcükler değildir. Bu nedenle, “göğüs kanseri” diye bir kanser türü yoktur. O kanserin adı, “meme kanseridir”. Ağlamayan bebeğe göğüs değil, meme verilmez (örnekler çoğaltılabilir). Meme ayıp bir sözcük değil, biyolojik bir terimdir.
Teşekkür: Enes
Kaynaklar ve İleri Okuma:
Antidepresanların Çalışma Mekanizması
Antidepresanlar depresyon, anksiyete, bipolarlık gibi psikiyatrik bozuklukların tedavisi amacıyla kullanılan ilaçlardır. Özellikle son 20 yılda kullanımı oldukça artan antidepresanların Amerika’da her 10 kişiden 1’i tarafından kullanıldığı biliniyor. 40-50 yaş arasındaki kadınlarda ise bu sayı 4’te 1’e kadar çıkıyor. Tedavi amacıyla bu denli yaygın kullanıma rağmen bilim insanları depresyonun sebeplerini henüz tam olarak bilmiyorlar. Durum böyleyken antidepresanların nasıl çalıştığını ve yan etkilerini anlamak özellikle tedavi sürecinde bilinçli bir yol izlenmesinde çok önemli bir rol oynuyor.
Genel Çalışma İlkeleri
Nörotransmitterler sinirsel iletimlerde görevli kimyasal maddelerdir. Bu moleküller sinirsel iletim sırasında salındıktan sonra hücre tarafından geri emilir. Serotonin, dopamin gibi nörotransmitterler duygu durumlarımızı etkiler ve iyi hissetmemizi sağlar. Bu maddeler beyinde doğal olarak üretilir fakat psikiyatrik bozukluklarda üretimleri normalden az miktarlara düşebilir. Dolayısıyla duygu durumumuz bu düşüşten etkilenir.
Antidepresanların genel çalışma ilkesi nörotransmitter maddelerin geri emilimini önlemeyi amaçlar. Böylece bu maddeler hücre dışında kalmaya devam eder. Geri emilimin durdurulması üretimin az olduğu süre boyunca kişinin iyi hissetmesini sağlar.
Antidepresan Türleri ve Yan Etkileri
Antidepresanlar geri emilimini önlediği nörotransmitter maddeye göre sınıflandırılır.
1) Seçici Serotonin Geri Alım İnhibitörü (SSRIs)
Serotonin ponsta bulunan rafe çekirdeklerinde üretilir. Sirkadyen ritim, motor davranışlar ve zihinsel durumda etkilidir. Bir hücreden bir hücreye taşıyıcı proteinler aracılığıyla geçerler. Seçici serotonin geri alım inhibitörü türü antidepresanlar bu taşıyıcı proteinlerin çalışmasını durdurarak serotoninin sinaptik boşlukta kalmasını sağlar. Terleme, hazımsızlık, baş ağrısı, dudaklarda kuruma, uykulu olma gibi yan etkileri vardır.
2) Serotonin ve Norepinefrin Geri Alım İnhibitörü (SNRIs)
Norepinefrin locus coeruleus isimli beyin bölgesinde üretilir. Uyku-uyanıklık, dikkat ve beslenme davranışlarında etkilidir. Aynı şekilde taşıyıcı proteinlerin inhibe edilmesi amaçlanır. Titreme, bulantı, bulanık görme, tansiyonun artması, asabilik gibi yan etkileri vardır.
3) Norepinefrin ve Dopamin Geri Alım İnhibitörü (NDRIs)
Dopamin substantia nigra ve ventral tegmental alanda üretilir. Beynin striatum bölgesini etkiler. Motivasyon, ödül mekanizması, teşvik ve vücut hareket kontrolünde rol oynar. Diğer türlerle benzer yan etkilere sahiptir.
4) Serotonin Antagonistleri ve Geri Alım İnhibitörleri (SARIs)
Bu tip ilaçlar hem serotoninin geri emilmesini önler hem de hücre reseptörüne bağlanmasına engel olur.
5) Üç Halkalı Antidepresanlar
Bu türler serotonin, epinefrin ve norepinefrinin geri emilimini önler. Titreme, hazımsızlık, baş ağrısı, kalp çarpıntısı gibi yan etkileri vardır.
6) Monoamin Oksidaz İnhibitörleri (MAOIs)
Monoamin oksidaz dopamin, serotonin, norepinefrin gibi nörotransmitterleri parçalayan bir enzimdir. Eksikliği brunner sendromuna yol açabilir. Bu tür antidepresanlar monoamin oksidaz enzimini inhibe eder. Uyku bozuklukları, kas ağrıları, tansiyon düşmesi, baş dönmesi gibi yan etkileri vardır.
Hazırlayan: İrem Havle
Kaynaklar ve İleri Okuma:
- Medical Daily
- Dale Purves ve ark. 2004. Neuroscience. Sinauer Yayınevi. 3. baskı