Tıp terimleri sözlüğü
Sinonim: Embol-, Embolo-.
| Hal | Tekil | Çoğul |
|---|---|---|
| nominatif | embolus | embolī |
| genitif | embolī | embolōrum |
| datif | embolō | embolīs |
| akusatif | embolum | embolōs |
| ablatif | embolō | embolīs |
| vokatif | embole | embolī |
Lösemi, kemik iliğinde yer alan hematopoetik kök/öncül hücrelerin klonal malign proliferasyonu ile karakterize bir grup hastalığın üst başlığıdır. Patolojik klon, normal hematopoezi bastırarak anemi, trombositopeni ve nötropeniye; dolaşıma yayılarak periferik kanda blast artışına ve çeşitli organlarda infiltrasyona yol açar. Hastalığın etimolojik kökeni “leukos (beyaz) + haima (kan)” birleşiminden gelir; bu, özellikle akut tabloda periferik beyaz küre artışıyla tarihsel olarak gözlenen “beyaz kan” görünümüne atıftır.
Dört ana klinik-biyolojik tip:
“Akut” tablolar blastik hücrelerin hızlı proliferasyonu ve >%20 kemik iliği blast oranıyla (bazı istisnai translokasyonlarda daha düşük eşikle) seyrederken, “kronik” tablolar daha matür hücre birikimi ve görece yavaş ilerleyişle karakterizedir.
Lösemiler tüm yaş gruplarında görülebilir; ALL çocukluk çağının en sık malignitesidir, AML erişkinlerde en sık akut lösemidir. KLL ileri yaşta sık görülür; KML her yaşta olabilir, sıklıkla orta yaş-ileri yaşta saptanır.
Çevresel ve edinsel etmenler
Genetik duyarlılık ve predispozisyon sendromları
Lösemi gelişiminde genetik ve epigenetik olayların kademeli birikimi belirleyicidir:
Bu lezyonlar proliferasyon, apoptozdan kaçış, öz-yenilenme artışı ve diferansiyasyon blokajı ile sonuçlanır; ortaya çıkan klon, kemik iliğinde nişi işgal ederek normal hematopoezi baskılar.
Belirti ve bulgular, kemik iliği yetmezliği ve doku infiltrasyonu ekseninde toplanır. Klinik heterojenlik geniştir; bazı kronik formlar uzun süre belirti vermeyebilir.
Semptomlar ve bulgular
Not: “Lösemid reaksiyon” (ağır enfeksiyon/iltihapta reaktif lökositoz ve genç hücre artışı) gerçek lösemiden morfoloji, akım sitometrisi ve sitogenetik ile ayırt edilmelidir.
Risk sınıflaması (alt tipe özgü):
Aşağıdaki anlatı, löseminin iki yüzyıla yaklaşan serüvenini; ilk olgu betimlemelerinden sitogenetik devrimlere, kemoterapiden hedefe yönelik tedavilere ve hücresel immünoterapilere, nihayet güncel multi-omik ve ilaç geliştirme atılımlarına uzanan bir “bilimsel keşif hikâyesi” olarak bir araya getirir.
1868’de Königsbergli patolog Ernst Neumann, postembriyonik yaşamda kan yapımının başlıca yerinin kemik iliği olduğunu göstererek hematopoezin “sahnesini” belirledi; ilerleyen yıllarda bu sahnenin başrolünde kök/öncül hücrelerin olduğu fikri güçlendi. Aynı yüzyılın son çeyreğinde Paul Ehrlich, anilin boyalarla geliştirdiği diferansiyel kan yayması ve granülosit/mast hücresi betimlemeleriyle lökosit alt tiplerini ayrıştırdı; bu, lösemilerin lenfoid ve miyeloid soylar olarak kavramsallaştırılmasının zeminini hazırladı.
1960’ta Philadelphia–Pennsylvania bağlantılı iki isim, Peter Nowell ve David Hungerford, KML’li hastalarda mikroskop altında “dakik (minute) bir kromozom” saptadı: Philadelphia kromozomu. Bu, insan kanserlerinde tutarlı bir kromozom anomalisinin ilk örneğiydi. 1973’te Chicago’dan Janet D. Rowley, yeni geliştirilmiş bantlama teknikleriyle bu yapının bir t(9;22) translokasyonu olduğunu gösterdi; ardından t(8;21) ve t(15;17) gibi başka imza translokasyonları da tanımladı. Sitogenetik bulguların, “kanser genetik bir hastalıktır” tezini kliniğe taşımasında Rowley’nin çalışmaları kurucu rol oynadı.
Farber’in açtığı yolda kombinasyon kemoterapileri gelişirken, E. Donnall Thomas’ın öncülüğünde allojenik kemik iliği/kök hücre nakli kavramı klinikte olgunlaştı; 1990’da bu çalışmalar Nobel ile onurlandırıldı. Leukemik klonu silip sağlıklı hematopoezle değiştirme fikri, yüksek riskli olgular için “kür potansiyeli” taşıyan bir paradigma sundu.
Bir diğer kırılma, akut promiyelositik lösemi (APL)’de gerçekleşti. 1980’lerden itibaren Şanghay ekolü (Zhen-Yi Wang, Zhu Chen ve çalışma arkadaşları), all-trans retinoik asit (ATRA) ile lösemik promiyelositleri farklılaştırarak hastalığı ölümcül DİK tablosundan “yüksek ölçüde kür edilebilir” bir duruma çevirdi; arsenik trioksit ile ATRA’nın akıllı kombinasyonları kemoterapisiz şemalara giden yolu açtı.
2001’de imatinib, BCR–ABL1 füzyon kinazını özgül olarak hedefleyerek KML’yi ölümcül bir hastalıktan yönetilebilir bir kronik duruma dönüştürdü; bu başarı, moleküler hedefli onkolojinin “kanıtı” oldu ve ikinci/üçüncü kuşak TKİ’lerle genişledi. Sonraki yıllarda asciminib, ABL’nin myristoyl cebine bağlanan ilk-in-sınıf STAMP inhibitörü olarak direnç paternlerini aşma stratejisini çeşitlendirdi.
2017’de FDA, çocuk ve genç erişkin B-ALL için ilk CAR-T ürününü (tisagenlecleucel) onayladı; bu karar, hastanın kendi T hücrelerinin yeniden programlanıp lösemik B hücrelerine yönlendirildiği bir çağın eşiğiydi. 2024’te CLL/SLL alanında da ilk CAR-T (lisocabtagene maraleucel/Breyanzi) hızlandırılmış onay aldı. Akıbetinde bispesifik T-hücre bağlayıcıları ve antikor-ilaç konjugatları, özellikle ALL ve KLL’de kemoterapi-dışı yaklaşımlara alan açtı.
Tedavi başarısı yalnız “tam remisyon”la değil, ölçülebilir artık hastalık (MRD) düzeyiyle de tanımlanır hâle geldi. Akım sitometrisi, PCR ve NGS tabanlı MRD testleri; ALL’de rutine girdi, AML’de prognostik ve tedavi uyarlama aracı olarak ağırlık kazandı. Paralelde, ELN 2022 gibi moleküler risk sınıflamaları (ör. NPM1, FLT3, TP53 vb.) endüksiyondan nakil kararına dek yol haritasını standartlaştırdı.
2024’te FDA, KMT2A (MLL) translokasyonlu akut lösemilerde ilk menin inhibitörü revumenib’i onayladı; menin-KMT2A ekseninin farmakolojik baskılanması, özellikle pediatrik ve tedaviye dirençli alt gruplarda yeni bir hedefe-yönelik sayfa açtı. NPM1-mutant AML için de menin yolağını hedefleyen moleküller hızla ilerliyor. Aynı dönemde pirtobrutinib gibi kovalent olmayan (reversible) BTK inhibitörleri, KLL tedavi haritasını direnç mutasyonlarına rağmen genişletmeye başladı.
Bugün lösemiyi yalnız mutasyon listeleriyle değil, tek hücreli transkriptomik/epigenomik ve multi-omik atlaslarla, klonal evrim ve niche etkileşimini eşzamanlı okuyarak anlıyoruz. 2024–2025 arası çalışmalar, karma karyotipli AML’de tedaviye dirençli alt klonları ve hedeflenebilir fenotipleri tek hücre çözünürlüğünde ayırt etti; CML kök hücre altpopülasyonlarının TKİ’ye farklı yanıtlama kalıpları yine tek hücreli yaklaşımlarla çözümlendi. Bu veriler, MRD’nin yeniden tanımlanması, ilaç kombinasyonu tasarımı ve erken dönüş (early switch) kararlarını bilimsel zeminde keskinleştiriyor.
Genç bir kavram olan “belirsiz potansiyelli klonal hematopoez/CHIP”, görünürde sağlıklı bireylerde DNMT3A, TET2, ASXL1 gibi sürücü mutasyonları taşıyan kök hücre klonlarının yıllık yaklaşık %0,5–1 oranında hematolojik maligniteye evrilebildiğini gösterdi; aynı zamanda sistemik inflamasyon ve kardiyovasküler riskle de bağlantılı. Bu “ön sahne”, lösemi riskinin erken tanımlanması ve önleyici hematoloji için yeni sorular açıyor.
Lösemi araştırmaları bugün üç geniş eksende derinleşiyor: (i) Kök-hücre biyolojisi ve klonal evrim (menin ekseni, menin-kombinasyonları ve NPM1-mutasyonlu AML hedefleri); (ii) Hücresel ve antikor-temelli immünoterapilerin erişkin AML ve KLL alt gruplarına, hatta kemoterapisiz protokollere doğru evrilmesi; (iii) Tek hücreli/bütünleşik multi-omik ile MRD ve riskin moleküler “yeniden kalibrasyonu”. Bu üç kulvarın kesiştiği yerde, tanı anından nükse, hatta ön-lösemik evrelerden tedavi-anahtarlama kararlarına kadar daha “ince ayarlı” bir kişiselleştirme ufku belirginleşiyor.
I. Tanım ve Genel Özellikler
II. Morfolojik Özellikler
III. Hücredeki Değişim ve Farklılaşma Özellikleri
IV. Klinik ve Fizyolojik Önemi
V. Moleküler ve Biyokimyasal Özellikler
I. Kavramsal ve Tarihsel Arka Plan
II. İlk Tanımlamalar
III. Gelişen Mikroskobik Teknikler ve Standartlaşma
IV. Modern Yorum ve Moleküler Karakterizasyon
Telif hakkıGETTY IMAGESİngiltere’de yapılan bir araştırmada , elektronik sigara normal sigara ve tütün ürünlerinden çok daha güvenli bir seçenek olduğu sonucuna varıldı.
Araştırmaya göre, gerçek sigaradan elektronik sigaraya geçenlerin vücutlarında altı ay sonra, normal sigaraya devam edenlere kıyasla ok daha az kansere yol açan maddeye rastlandı.
Uzmanların normal sigaradan elektronik sigaraya geçmeyi düşünenlerin yaşadığı kafa karışıklığını netleştirmeyi amaçladığı, daha önce yapılan bazı araştırmaların elektronik sigaraların da normal sigaralar kadar zararlı olduğu sonucuna vardığı hatırlatılıyor.
Ancak çalışmaya göre, daha güvende olmaları için sigara içenlerin tamamen elektronik sigara ya da nikotin ikame tedavilerine geçmeleri gerekiyor.
Araştırmayı yürüten ekibin başı University College London’dan Lion Shahab “Elektronik sigaralarla vücuda giren zehirli kimyasalların, temsili deneyler kullanan daha önceki araştırmalarda söylenenden kayda değer miktarda daha az olduğunu gösterdik. Bu da, elektronik sigaraların güvenliği konusundaki şüphelerin yanlış olduğunu gösteriyor” dedi.
Shahab ayrıca “Bulgularımız elektronik sigaraların daha güvenli olmalarının yanı sıra verdikleri nikotin miktarının normal sigaralardan çok da farklı olmadığını gösterdi. Böylece insanlar yoksunluk krizleriyle daha güvenli bir şekilde başa çıkarak, sigarayı toptan bırakabilir” diye konuştu.
İngiltere Kanser Araştırmaları Vakfı’nın masraflarını karşıladığı araştırmada, normal sigara içenlerden ve son altı aydır elektronik sigara ya da nikotin bandı ve spreyi gibi nikotin ikame ürünleri kullananlardan oluşan 181 kişi incelendi.
Üçüncü bir grupsa, hem normal sigara içmeye hem de elektronik sigara ve nikotin ikame ürünleri kullanmaya devam etti. Badece elektronik sigara içenlerde, normal sigaraya devam edenlere göre akciğer kanseriyle ilişkilendirilen NNAL adlı zehirli kimyasaldan yüzde 97 daha az görüldü. Ancak hem sigara hem de elektronik sigara içenlerle aradaki fark çok az oldu.
Orjinal Yazı: BBC
Makale: Lion Shahab, L., Goniewicz, M, L., PhD; Blount, B, C., Brown, J., McNeill, A., Alwis, K, U., Feng, J., Wang, L., West, R. Nicotine, carcinogen, and toxin exposure in long-term e-cigarette and nicotine replacement therapy users: a cross-sectional study. Annals of Internal Medicine 2017. DOI: 10.7326/M16-1107
Ana Hint-Avrupa dilinde *-eh₂tos kelimesinden türeyen Ana İtalik dilindeki *-ātos kelimesinin Latincedeki karşılığıdır. Bu ek isimleri sıfat yapar.
| Sayı | Tekil | Çoğul | |||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Hal / Cinsiyet | Maskülen | Feminen | Nötr | Maskülen | Feminen | Nötr | |
| nominatif | -ātus | -āta | -ātum | -ātī | -ātae | -āta | |
| genitif | -ātī | -ātae | -ātī | -ātōrum | -ātārum | -ātōrum | |
| datif | -ātō | -ātō | -ātīs | ||||
| akusatif | -ātum | -ātam | -ātum | -ātōs | -ātās | -āta | |
| ablatif | -ātō | -ātā | -ātō | -ātīs | |||
| vokatif | -āte | -āta | -ātum | -ātī | -ātae | -āta | |
Sinonim: pinna.
Ana Hint-Avrupa dilinde *peth₂- (“uçmak”) fiilimsisinden türeyen *péth₂r̥ ~ pth₂én-(“tüy, kanat”) kelimesi Ana İtalik dilindeki *petnā‘ya türemiştir. Latince de ise penna diye ifade edilmiştir. Anlamları:
| Hal | Tekil | Çoğul |
|---|---|---|
| nominatif | penna | pennae |
| genitif | pennae | pennārum |
| datif | pennae | pennīs |
| akusatif | pennam | pennās |
| ablatif | pennā | pennīs |
| vocatif | penna | pennae |
Yorum yazabilmek için oturum açmalısınız.