Ana Hint-Avrupa dilindeki *kalw-, *galw- (“çıplak, kel, dazlak”) kelimesi ile *-wósekinin birleşmesinden oluşan *klh₂wós (“kel”) kelimesinden türeyen Latincedeki calvus kelimesinden türemiştir. Kafatası anlamına gelmektedir.
Latince mandibula kelimesi, “çiğnemek” fiili anlamına gelen mandere ile “araç, organ” anlamına gelen -bula ekiyle türetilmiştir. Böylece mandibula, “çiğneme organı” ya da “çiğneme için kullanılan yapı” anlamına gelir. Anatomik olarak alt çene kemiğini ifade eder.
Çekim Tablosu (Declinatio Prima)
Hâl
Tekil
Çoğul
Nominativus
mandibula
mandibulae
Genitivus
mandibulae
mandibularum
Dativus
mandibulae
mandibulis
Accusativus
mandibulam
mandibulas
Ablativus
mandibula
mandibulis
Vocativus
mandibula
mandibulae
Genel Tanım
Mandibula, viscerocranium (yüz iskeleti) bileşenlerinden en büyük ve en güçlü olan tekil kemiktir. Yalnızca tek bir kemik olarak bulunması bakımından yüz iskeletinde benzersizdir. U şeklinde bir gövde (corpus mandibulae) ve bu gövdenin her iki yanında yukarı doğru yükselen iki kemik uzantısından (rami mandibulae) oluşur. Temporomandibular eklem (Articulatio temporomandibularis) aracılığıyla os temporale ile eklemleşerek, çiğneme hareketlerine olanak sağlar ve alt diş arkını destekleyen temel yapıyı oluşturur.
Morfolojik Yapı
1. Corpus mandibulae (Mandibula Gövdesi)
Mandibulanın ön kısmını ve yatay gövdesini oluşturan bu yapı, dış (facies externa) ve iç (facies interna) olmak üzere iki ana yüzeyle karakterizedir:
a. Facies externa
Protuberantia mentalis: Alt çenenin ortasında yer alan üçgensi çıkıntı; çene ucunun belirginliğini sağlar.
Tubercula mentalia: Protuberantia mentalis’in her iki yanında bulunan simetrik çift tüberküller.
Foramen mentale: Çene cildi ve mukozasına duyusal innervasyon sağlayan nervus mentalis’in geçtiği delik.
b. Facies interna
Spina mentalis (genialis): Orta hatta yer alan ve musculus genioglossus ile musculus geniohyoideus’un tutunduğu küçük kemiksi çıkıntılar; superior ve inferior olmak üzere iki çifttir.
Mandibula, kafatası ile yalnızca bir noktadan eklemleşir: Articulatio temporomandibularis. Bu eklem, caput mandibulae ile fossa mandibularis ossis temporalis arasında yer alır ve discus articularis aracılığıyla iki ayrı bölümden oluşur. Sinovyal, bikondiler, modifiye menteşe (ginglymoarthrodial) tipi bir eklemdir. Fonksiyonel olarak hem menteşe hareketleri (açma/kapama) hem de kayma (translasyon) hareketleri yapabilir.
Bağlar (Ligamenta articularia)
Ligamentum laterale: Arcus zygomaticus’tan başlayarak collum mandibulae’ye uzanır; eklemin stabilitesine katkı sağlar.
Ligamentum stylomandibulare: Processus styloideus ile angulus mandibulae arasında uzanır; mandibulanın aşırı protrüzyonunu sınırlar.
Ligamentum sphenomandibulare: Spina ossis sphenoidalis’ten başlayarak lingula mandibulae’ye tutunur; embriyolojik olarak Meckel kartilajı kökenlidir ve pasif bir süspansiyon görevi görür.
Klinik Notlar
Mandibula kırıkları, özellikle corpus ve angulus bölgelerinde sık görülür.
Temporomandibular disfonksiyon (TMD), eklem disk dislokasyonu, kas spazmları veya dejeneratif değişikliklerle karakterizedir.
Hippokrates (M.Ö. 460–370) ve onun takipçileri, insan vücudunun işleyişine dair gözlemlerinde mandibulaya dolaylı olarak yer vermiştir. Ancak bu dönemde mandibula, ayrı bir yapıdan çok genel kafatası yapısının bir parçası olarak değerlendirilmiştir.
Aristoteles (M.Ö. 384–322), hayvan anatomisi üzerine yaptığı karşılaştırmalı çalışmalarında alt çeneyi bir hareketli kemik olarak tanımlar. Ancak insan anatomisine dair bilgileri sınırlıdır.
2. Roma Dönemi – Galen (M.S. 2. yüzyıl)
Galenus (129–c. 216), Roma döneminin en etkili hekimidir ve anatomiye dair bilgilerini esas olarak hayvan diseksiyonlarına dayandırmıştır.
Galen, mandibulayı “çene kemiği” olarak tanımlamış ve çiğneme kaslarıyla ilişkisini açıklamıştır. Ancak insan diseksiyonuna erişimi olmadığı için mandibula hakkındaki bilgileri hatalı genellemeler içermektedir.
Andreas Vesalius (1514–1564), insan diseksiyonuna dayalı ilk sistematik anatomi kitabı olan De Humani Corporis Fabrica‘yı (1543) yayımlamıştır.
Vesalius, Galen’in birçok hatasını düzelttiği gibi, mandibulanın tek bir kemikten oluştuğunu da ispatlamıştır. Galen, mandibulanın iki kemikten oluştuğunu öne sürmüştü; Vesalius ise mandibulanın tekil bir yapı olduğunu göstererek anatomi tarihinde bir dönüm noktası yaratmıştır.
Mandibulanın eklemleşmesi, morfolojik özellikleri (corpus, ramus, processus coronoideus, condylaris vb.) ve dişlerle ilişkisi Vesalius tarafından detaylı biçimde tanımlanmıştır.
4. 17.–19. Yüzyıllar
William Harvey (1578–1657) gibi deneysel anatomiye katkı yapan anatomistler, mandibulanın kanlanması ve sinirsel yapılarla olan ilişkisini açıklamaya devam etmiştir.
18. yüzyıl boyunca mandibula üzerine yapılan çalışmalar, özellikle diş hekimliği (odontoloji) disiplininin gelişmesiyle yoğunlaşmıştır.
19. yüzyılda ise Henry Gray’in Anatomy: Descriptive and Surgical (1858) adlı eseri, mandibulanın cerrahi ve fonksiyonel anatomisini ayrıntılı şekilde sunan en kapsamlı eserlerden biri olmuştur.
5. 20. ve 21. Yüzyıl
Gelişen görüntüleme teknikleri (ör. CT, MRI), mandibulanın iç yapısı, gelişimsel anomalileri ve patolojileri hakkında daha ayrıntılı bilgiler sunmuştur.
Mandibula artık yalnızca morfolojik olarak değil, aynı zamanda biyomekanik, embriyolojik, fonksiyonel, nöroanatomik ve patolojik düzeyde de çok yönlü incelenmektedir.
İleri Okuma
Gray, H. (1858). Anatomy: Descriptive and Surgical. London: John W. Parker.
Romanes, G. J. (1981). Cunningham’s Manual of Practical Anatomy. Vol. 3: Head and Neck. Oxford University Press.
Standring, S. (2016). Gray’s Anatomy: The Anatomical Basis of Clinical Practice (41st ed.). Elsevier.
Moore, K. L., Dalley, A. F., & Agur, A. M. R. (2018). Clinically Oriented Anatomy (8th ed.). Wolters Kluwer.
Netter, F. H. (2021). Atlas of Human Anatomy (8th ed.). Elsevier.
1)Sinonim: Şimdiki zaman (Mastar) mandāre, Geçmiş zaman (Aktif) mandāvī, (Pasif) mandātum.
Latincedeki manus(“el, el yazısı, güç”) + dō(“veririm, teklif ederim veya kılarım”) or *-dō(“koymak”) kelimelerinin birleşmesinden oluşmuştur. Anlamları:
Buyururum, emir ederim,
Ele koyarım, teslim ederim,
Vaat ederim, sevk ederim,
Güvenirim,
Görevlendiririm,
Yazılı olarak koyarım,
Haber gönderirim,
Emanet ederim.
2)Sinonim: Şimdiki zaman (Mastar) mandere, Geçmiş zaman (Aktif) mandī, (Pasif) mānsum.
Ana Hint Avrupa dilindeki *mendʰ- (“çiğnemek”) kelimesinden türemiştir. Latincedeki anlamları:
Çiğnerim, öğütürüm,
Isırırım, ezerim, kemiririm.
İsim olarak kullanıldığında oburluk, açgözlülük anlamlarını taşır.
