Tıp terimleri sözlüğü
Ana Hint-Avrupa dilinde *-eh₂tos kelimesinden türeyen Ana İtalik dilindeki *-ātos kelimesinin Latincedeki karşılığıdır. Bu ek isimleri sıfat yapar.
| Sayı | Tekil | Çoğul | |||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Hal / Cinsiyet | Maskülen | Feminen | Nötr | Maskülen | Feminen | Nötr | |
| nominatif | -ātus | -āta | -ātum | -ātī | -ātae | -āta | |
| genitif | -ātī | -ātae | -ātī | -ātōrum | -ātārum | -ātōrum | |
| datif | -ātō | -ātō | -ātīs | ||||
| akusatif | -ātum | -ātam | -ātum | -ātōs | -ātās | -āta | |
| ablatif | -ātō | -ātā | -ātō | -ātīs | |||
| vokatif | -āte | -āta | -ātum | -ātī | -ātae | -āta | |
Sinonim: pinna.
Ana Hint-Avrupa dilinde *peth₂- (“uçmak”) fiilimsisinden türeyen *péth₂r̥ ~ pth₂én-(“tüy, kanat”) kelimesi Ana İtalik dilindeki *petnā‘ya türemiştir. Latince de ise penna diye ifade edilmiştir. Anlamları:
| Hal | Tekil | Çoğul |
|---|---|---|
| nominatif | penna | pennae |
| genitif | pennae | pennārum |
| datif | pennae | pennīs |
| akusatif | pennam | pennās |
| ablatif | pennā | pennīs |
| vocatif | penna | pennae |
Sinonim: myeloblast, myeloblasten.
Sinonim: Chemotaxis, chemotaxes(çoğul hali).
Organizma veya hücrelerin kimyasal bir uyarana karşı verdiği hareketleridir. (Bkz; Kem-o-taksis)
Sinonim: taxis, taxie, -taksi, -taksis.
Antik Yunancadaki τάξις (táksis, “düzenleme, intizam”) kelimesinden türemiştir. Anlamları:
Ataksi (Sin: ataxia, a-taxie): Düzensiz, kordinasyonsuz hareketi ifade eder.
Sinonim: phalanga.
Latincedeki φάλαγξ (phálanks) kelimesinden türemiştir. Latincedeki anlamları:
| Hal | Tekil | Çoğul |
|---|---|---|
| nominatif | phalanga | phalangae |
| genitif | phalangae | phalangārum |
| datif | phalangae | phalangīs |
| akusatif | phalangam | phalangās |
| ablatif | phalangā | phalangīs |
| vokatif | phalanga | phalangae |
Sinonim: Phálanx, Yunanca; φάλαγγα (fálanga), Nominatif veya Vokatif hali; φάλαγγες (phálanges)
Ana Hint-Avrupa dilindeki *bʰelǵ- (“kiriş, kalas”) kelimesinden türemiştir. Antik Yunancadaki anlamları;
“Diapedesis” terimi Yunanca kelimelerden türetilmiştir:
Dolayısıyla, diapedesis kelimenin tam anlamıyla “sıçramak” veya “atlamak” anlamına gelir ve kılcal damar duvarının endotel hücrelerini sıkıştıran veya “sıçrayan” beyaz kan hücrelerinin eylemini yansıtır.
Diapedez, immün yanıt sırasında, başta nötrofiller ve monositler olmak üzere beyaz kan hücreleri enfeksiyon veya yaralanma bölgesine göç ettiğinde meydana gelir. Bu süreç birkaç adımdan oluşur:
Diyapedez, beyaz kan hücrelerinin (lökositler) kan dolaşımından çıkıp enfeksiyonlarla savaşmak, hasarlı hücreleri uzaklaştırmak ve bağışıklık tepkilerini başlatmak için çevre dokulara girmesini sağlayan önemli bir fizyolojik süreçtir. Bu süreç vücudun immün savunmasının ve inflamatuar yanıtın önemli bir parçasıdır ve bağışıklık sisteminin enfeksiyon veya yaralanma alanlarını hedef almasına yardımcı olur.
Diapedez özellikle lökositlerin (nötrofiller, monositler ve lenfositler gibi) kılcal damarların ve venüllerin duvarlarından dokulara doğru hareketini ifade eder. Tipik olarak, patojenlerle mücadele etmek veya doku hasarını onarmak için lökositlere ihtiyaç duyulan iltihaplanma bölgelerinde meydana gelir. Hücreler, kan damarlarının endotelyal astarından yüksek oranda düzenlenmiş bir şekilde, damara zarar vermeden hareket eder.
Diapedez süreci, lökosit aktivasyonu, yuvarlanan yapışma, sağlam yapışma ve transmigrasyon gibi iyi koordine edilmiş birkaç aşamada gerçekleşir. Bu aşamalar, enfeksiyon veya yaralanma bölgesinde hücreler tarafından salınan kemokinler ve sitokinler gibi sinyal molekülleri tarafından düzenlenir.
Süreç, enfeksiyon veya doku hasarı bölgesinde inflamatuar sinyaller salındığında başlar. Bu sinyaller hasarlı hücreler, patojenler veya diğer bağışıklık hücreleri tarafından üretilen kemokinleri ve sitokinleri içerir. Bu kimyasal sinyaller, lökositleri etkilenen bölgeye çeken bir gradyan oluşturur. Kan dolaşımında akan beyaz kan hücreleri bu sinyalleri algılar ve enfeksiyon bölgesine doğru yönlendirilir.
Lökositler başlangıçta kan damarlarının merkezinde serbestçe akar. Enflamatuar sinyallere yanıt olarak, beyaz kan hücreleri kan damarının çevresine doğru hareket eder (marjinasyon adı verilen bir süreç) ve damarı kaplayan endotel hücrelerine yaklaşır.
Endotel hücrelerine yaklaştıkça, lökositler yuvarlanma yapışması adı verilen bir sürece başlarlar. Bu aşamada, endotel hücrelerinin yüzeyindeki selektin molekülleri lökositler üzerindeki selektin reseptörlerine gevşek bir şekilde bağlanır. Bu bağlanma lökositlerin yavaşlamasına ve kan damarı yüzeyi boyunca “yuvarlanmasına” neden olur.
Lökositler endotel boyunca yuvarlandıkça, daha güçlü inflamatuar sinyallerle aktive olurlar. Bu sinyaller lökositlerin yüzeyindeki integrinleri (yapışma proteinleri) aktive eder ve bunlar daha sonra endotel hücrelerindeki integrin reseptörlerine (ICAM-1 ve VCAM-1 gibi) sıkıca bağlanır.
Bu bağlanma, lökositlerin endotel yüzeyine sıkıca yapışmasını sağlayarak kan dolaşımındaki hareketlerini durdurur. Bu noktada, damar duvarından geçmeye hazırdırlar.
Lökositler endotel hücrelerine sıkıca bağlandıktan sonra, diapedez olarak da adlandırılan transmigrasyon sürecine başlarlar. Bu aşama sırasında:
Bu adım endotel hücrelerine veya kan damarı yapısına zarar vermeden gerçekleşir. Lökositler, paraselüler veya transselüler göç adı verilen bir süreç kullanarak endotel hücreleri arasındaki boşluklardan veya bazen endotel hücrelerinin kendisinden geçer.
Diapedezden sonra lökositler, kendilerini enfeksiyon veya yaralanma bölgesine yönlendiren kemokin gradyanları tarafından yönlendirilen çevre dokuya girer. Dokuya girdikten sonra, aşağıdakileri içerebilen bağışıklık işlevlerini yerine getirirler:
Çeşitli moleküller ve hücreler diapedezde kritik rol oynar:
Diapedez immün gözetim ve inflamasyon için gereklidir. Beyaz kan hücrelerinin ihtiyaç duyulan bölgelere hızla ulaşmasını sağlayarak bağışıklık sisteminin patojenlere, hasarlı dokulara veya enfeksiyona yanıt verebilmesini sağlar.
Beyaz kan hücrelerinin (lökositlerin)** kan dolaşımından kan damarlarının duvarları yoluyla çevre dokulara hareketi olan diapedezin fizyolojik süreci, immünoloji ve vasküler biyolojinin daha geniş gelişimine dayanan büyüleyici bir geçmişe sahiptir. Diapedez vücudun bağışıklık tepkisi için çok önemlidir ve lökositlerin enfeksiyon veya yaralanma bölgelerine ulaşmasını sağlar. Mikroskopi, hücre biyolojisi ve immünolojideki ilerlemelerle yakından bağlantılı olarak yüzyıllar boyunca gelişmiştir.
Diyapedezi** anlamaya yönelik yolculuk, kan ve kan damarlarına ilişkin ilk gözlemlerle başlamıştır. 17. yüzyılda**, *William Harvey* kan dolaşımını keşfederek tıp alanında devrim yarattı. Kanın kapalı bir damar sistemi içinde hareket ettiğini göstererek, kan hücrelerinin damar duvarlarıyla nasıl etkileşime girdiğini incelemenin temelini attı.
Bu dolaşım anlayışına rağmen, beyaz kan hücrelerinin enfeksiyon veya iltihap bölgelerine ulaşmak için kan dolaşımından nasıl çıktığı henüz bilinmiyordu. Aslında, beyaz kan hücrelerinin kendileri de henüz bağışıklık tepkisinin kilit oyuncuları olarak kabul edilmiyordu. Bu dönemde kan üzerine yapılan çalışmalar öncelikle kırmızı kan hücrelerine ve genel dolaşıma odaklanmış, lökosit davranışının daha ince ayrıntıları keşfedilmemişti.
Diyapedezin anlaşılmasında önemli bir dönüm noktası 19. yüzyılda Fransız bilim insanı Gabriel Andral ve Alman doktor Rudolf Virchow tarafından beyaz kan hücrelerinin keşfedilmesiyle yaşandı. Andral, 1843 yılında kan dolaşımındaki beyaz kan hücrelerini ilk tanımlayanlardan biri olmuş, kırmızı kan hücrelerinden farklı olduklarını ve muhtemelen vücudun savunma mekanizmalarında rol oynadıklarını belirtmiştir. Aynı dönemde Virchow da kandaki beyaz kan hücrelerini gözlemledi ve bunları enflamatuar süreçlerle ilişkilendirmeye başladı.
Bu döneme ait en ünlü anekdotlardan biri, beyaz kan hücrelerinin iltihaplı dokularda biriktiğine dair kritik gözlemi yapan Virchow ile ilgilidir. Bu gözlem, bu hücrelerin enfeksiyon veya yaralanma bölgesine nasıl ulaştığına dair sorulara yol açtı. Virchow’un beyaz kan hücrelerinin vücudu hastalıklara karşı korumada rol oynayabileceği hipotezi, bağışıklık yanıtı çalışmalarının başlangıcına işaret etse de, bu hücrelerin kandan dokuya nasıl gittiğine dair mekanizma belirsizliğini koruyordu.
Diyapedezin** anlaşılmasındaki kesin atılım 1863 yılında Alman patolog ve Virchow’un eski öğrencisi Julius Cohnheim kurbağalarda inflamasyon üzerinde çalışırken önemli bir keşif yaptığında gerçekleşti. Cohnheim, kan damarlarını gözlemlemek için mikroskopi kullanarak, beyaz kan hücrelerinin iltihaplı dokulara ulaşmak için kılcal damarların duvarlarından geçtiğini gördü. Bu devrim niteliğinde bir keşifti, çünkü beyaz kan hücrelerinin kan dolaşımından çıkış süreci ilk kez doğrudan gözlemlenmişti.
Cohnheim’ın deneyleri, kurbağanın perdeli ayağı veya kemirgenlerin mezenterleri gibi şeffaf dokuları mikroskop altına yerleştirmeyi içeriyordu. Dokuya hafifçe iğne batırarak ya da tahriş edici maddeler uygulayarak lokalize iltihap oluşturdu ve kan hücrelerinin davranışını gözlemledi. Şaşırtıcı bir şekilde, lökositlerin kan damarlarının iç duvarlarına yapıştığını, kendilerini düzleştirdiklerini ve daha sonra endotel hücreleri arasındaki küçük boşluklardan sıkıştıklarını gördü – şimdi diapedesis olarak bildiğimiz bir süreç.
Bu keşif, bağışıklık sisteminin vücudu patojenlere karşı savunmak için beyaz kan hücrelerini nasıl harekete geçirdiğine dair ilk görsel kanıtı sağladı. Cohnheim’ın çalışması, beyaz kan hücrelerinin kan damarlarından dışarı göç edebileceğini ve bağışıklık tepkilerine aktif olarak katılabileceğini doğrulayarak iltihaplanma ve bağışıklık gözetimi anlayışını temelden değiştirdi.
Metchnikoff’un lökositlerin yabancı istilacıları nasıl tanıdığı ve onlara nasıl tepki verdiği konusundaki araştırması, Cohnheim’ın daha önceki diapedesis keşfini tamamlamıştır. Metchnikoff, beyaz kan hücrelerinin, özellikle de fagositlerin, hasarlı dokulardan gelen kimyasal sinyalleri algılayarak enfeksiyon veya yaralanma bölgesine göç ettiklerini öne sürdü; bu süreç daha sonra kemotaksis olarak adlandırıldı. Bu sinyaller lökositleri etkilenen bölgeye yönlendirdi ve burada diapedez yoluyla endotelyal bariyeri geçtiler.
Metchnikoff’un kariyerinden ünlü bir anekdot, bağışıklık hücrelerinin yabancı bir cisme doğru hareketini ilk kez gözlemlediği denizyıldızı larvaları üzerindeki ilk deneylerini içerir ve bağışıklık sistemi üzerine yaşam boyu çalışmasını ateşler. Beyaz kan hücrelerinin patojenleri aktif olarak arayıp yok ettiğine dair teorisi, bağışıklık tepkisinde diapedezin önemini pekiştirmiştir.
Hücre biyolojisi ilerledikçe, 20. yüzyılın sonları diyapedezin moleküler mekanizmalarını anlamada büyük atılımlar getirdi. 1980’lerde ve 1990’larda araştırmacılar, beyaz kan hücreleri ile kan damarlarını kaplayan endotelyal hücreler arasındaki etkileşime aracılık eden spesifik adhezyon moleküllerini tanımladılar.
Bu dönemdeki en önemli keşiflerden biri, lökosit adezyonu ve transmigrasyonunda kritik rol oynayan proteinler olan selektinler ve integrinlerin tanımlanmasıydı. Endotel hücrelerinin yüzeyindeki Selektinler lökositlerin damar duvarı boyunca “yuvarlanmasına ‘ izin verirken, lökositler üzerindeki integrinler endotel hücreleri üzerindeki ICAM-1 ve VCAM-1’e bağlanarak sıkı yapışmayı kolaylaştırır. Lökositler damar duvarına yapıştıktan sonra, endotel hücreleri arasındaki bağlantılardan veya bazı durumlarda hücrelerin kendilerinden geçerek diapedezise uğrarlar.
Bu döneme ait önemli bir hikâye, Harvard Üniversitesi’nde immünolog olan Tim Springer’ın 1990 yılında, bağışıklık tepkisi sırasında lökositlerin endotel hücrelerine sıkıca yapışması için çok önemli bir molekül olan LFA-1 integrinini keşfeden araştırmasını içermektedir. Springer’in çalışması, Cohnheim’ın orijinal gözlemlerine kritik ayrıntılar ekleyerek, diapedezdeki yuvarlanma-adhezyon-transmigrasyon olay dizisinin açıklanmasında etkili olmuştur.
Springer’in araştırması, inflamatuar hastalıklar ve otoimmün bozuklukları tedavi etmek için yeni terapötik yaklaşımların geliştirilmesinin temelini atmıştır. Bu adezyon moleküllerini hedef alarak, bağışıklık tepkisini modüle etmek ve romatoid artrit ve multipl skleroz gibi durumlarda zararlı iltihaplanmayı azaltmak mümkün hale geldi.
Modern araştırmalar ayrıca tümör hücrelerinin metastaz yapmak ve uzak organlara yayılmak için diapedez sürecini nasıl taklit ettiğini de araştırmıştır. Kanser hücreleri, tıpkı beyaz kan hücrelerinin yaptığı gibi endotel bariyerini geçmek için benzer moleküler mekanizmalardan yararlanmaktadır; bu keşif, bu yolları hedef alarak kanser tedavisi için yeni yollar açmıştır.
2010** yılında, dönüm noktası niteliğindeki bir çalışma, diapedezde rol oynayan spesifik integrinlerin ve selektinlerin hedeflenmesinin hayvan modellerinde meme kanseri hücrelerinin yayılmasını azaltabileceğini göstermiştir. Bu araştırma, diğer çalışmalarla birlikte, sadece bağışıklık tepkileri için değil, aynı zamanda kanser ve diğer koşullarda hastalığın ilerlemesi için de diapedezi anlamanın geniş klinik etkilerini göstermiştir.
1. Muller, W.A. (2011). “Mechanisms of leukocyte transendothelial migration.” Annual Review of Pathology: Mechanisms of Disease, 6, 323-344. https://doi.org/10.1146/annurev-pathol-011110-130224
2. Nourshargh, S., Hordijk, P.L., & Sixt, M. (2010). “Breaching multiple barriers: Leukocyte motility through venular walls and the interstitium.” Nature Reviews Molecular Cell Biology, 11(5), 366-378. https://doi.org/10.1038/nrm2889
3. Ley, K., Laudanna, C., Cybulsky, M.I., & Nourshargh, S. (2007). “Getting to the site of inflammation: The leukocyte adhesion cascade updated.” Nature Reviews Immunology, 7(9), 678-689. https://doi.org/10.1038/nri2156
4. Vestweber, D. (2015). “How leukocytes cross the vascular endothelium.” Nature Reviews Immunology, 15(11), 692-704. https://doi.org/10.1038/nri3908
5. Petri, B., & Sanz, M.J. (2018). “Leukocyte adhesion under flow: A brief update.” F1000Research, 7, F1000 Faculty Rev-1940. https://doi.org/10.12688/f1000research.16412.1
6. Schenkel, A.R., Mamdouh, Z., & Muller, W.A. (2004). “Locomotion of monocytes on endothelium is a critical step during extravasation.” Nature Immunology, 5(4), 393-400. https://doi.org/10.1038/ni1051
7. Zarbock, A., & Ley, K. (2008). “Mechanisms and consequences of neutrophil interaction with the endothelium.” American Journal of Pathology, 172(1), 1-7. https://doi.org/10.2353/ajpath.2008.070502
8. Hidalgo, A., Chilvers, E.R., Summers, C., & Koenderman, L. (2019). “The neutrophil life cycle.” Trends in Immunology, 40(7), 584-597. https://doi.org/10.1016/j.it.2019.04.013
9. Herter, J.M., Rossaint, J., Block, H., & Zarbock, A. (2013). “Integrin activation by P-Rex1 is critical for neutrophil recruitment in response to TNF-α and CXCL1 in vivo.” Journal of Experimental Medicine, 210(9), 2081-2093. https://doi.org/10.1084/jem.20120538
10. Imhof, B.A., & Aurrand-Lions, M. (2004). “Adherens junctions and the regulation of endothelial permeability and leukocyte extravasation.” Nature Reviews Molecular Cell Biology, 5(8), 659-670. https://doi.org/10.1038/nrm1438
Sinonim: Aitlik bildiren ek; pedantis, -pedez, -pedesis, -pedese, pedān.
Latincede pedō‘nun şimdiki zamanda çekimlenmiş halidir.
ablatifpedante, pedantī1pedantibus
ablatifpedante, pedantī1pedantibus
| Sayı | Tekil | Çoğul | |||
|---|---|---|---|---|---|
| Hal / Cinsiyet | Mask./Fem. | Nötr | Mask./Fem. | Nötr | |
| nominatif | pedāns | pedantēs | pedantia | ||
| genitif | pedantis | pedantium | |||
| datif | pedantī | pedantibus | |||
| akusatif | pedantem | pedāns | pedantēs | pedantia | |
| ablatif | pedante, pedantī1 | pedantibus | |||
| vokatif | pedāns | pedantēs pedantia | |||
Sinonim: Şimdiki zaman (mastar) pedāre, Geçmiş zaman (aktif) pedāvī, (pasif) pedātum,
Latincedeki pēs (“ayak”) kelimesinden türemiştir. Anlamları:
Yorum yazabilmek için oturum açmalısınız.