Madde

Maddenin doğasını anlama çabasının 2.500 yıllık bir yolculuğunu özetler. Democritus’un felsefi “atomos”undan CERN’in Higgs bozonuna uzanan bu yol, insan aklının evrenin en temel yapı taşlarını kavrama çabasının en büyük başarı öykülerinden biridir. Her keşif, bir öncekinin üzerine inşa edilmiş; her model, bir öncekinin sınırlarını aşmıştır. Günümüzde Standart Model, bilinen evrenin %5’ini açıklarken, karanlık madde ve karanlık enerji gibi bilinmeyenler, bu yolculuğun henüz bitmediğini göstermektedir.

I. DÖNEM: FELSEFİ SPEKÜLASYONDAN DENEYSEL KİMYAYA

(MÖ 460 – 1800)

MÖ 460 – Democritus ve Leucippus: “Atomos”

Abdera’lı Democritus ve öğretmeni Leucippus, maddenin bölünemez en küçük birimlerden oluştuğunu öne sürdü. “Atomos” (ἄτομος) — “bölünemez” anlamına gelen bu kavram, evrenin boşluk içinde hareket eden sonsuz sayıda küçük, sert, bölünemez taneciklerden oluştuğunu varsaydı. Democritus’a göre atomlar şekil, büyüklük ve düzen bakımından farklılık gösterir; bu farklılıklar maddelerin çeşitliliğini açıklar. Ancak bu varsayım tamamen felsefi bir spekülasyondu — deneysel kanıt yoktu.

MÖ 384 – Aristoteles: Dört Element Teorisi

Aristoteles, atomcu görüşe karşı çıkarak maddenin toprak, su, hava ve ateş olmak üzere dört temel elementten oluştuğunu savundu. Her elementin kendine özgü bir “öz”ü (kalitesi) vardı: toprak (soğuk-kuru), su (soğuk-ıslak), hava (sıcak-ıslak), ateş (sıcak-kuru). Bu teori, Avrupa’da yaklaşık 2.000 yıl boyunca egemen kaldı ve atomculuğu bastırdı.

1661 – Robert Boyle: Modern Element Tanımı

İrlandalı bilim insanı Robert Boyle, “The Sceptical Chymist” (Şüpheci Kimyacı) adlı eserinde, Aristoteles’in dört element teorisini reddederek modern element kavramını tanımladı: “Element, başka maddelere ayrıştırılamayan saf maddedir.” Boyle, maddenin atomlardan oluştuğu fikrini de destekledi, ancak bu fikir hâlâ deneysel olarak kanıtlanmamıştı.

1803 – John Dalton: Modern Atom Teorisi

Manchester’lı meteorolog ve kimyacı John Dalton, gazların karışımı üzerine yaptığı çalışmalardan yola çıkarak modern atom teorisini formüle etti. Dalton’un teorisi beş temel önermeden oluşuyordu:

1. Tüm madde atomlardan oluşur.
2. Atomlar bölünemez ve yok edilemez.
3. Belirli bir elementin tüm atomları aynı kütleye ve özelliklere sahiptir.
4. Farklı elementlerin atomları farklı kütlelere sahiptir.
5. Bileşikler, atomların sabit oranlarda birleşmesiyle oluşur.

Dalton, 1808’de “A New System of Chemical Philosophy” adlı eserinde teoriyi detaylandırdı ve elementler için semboller geliştirdi. Bu, kimyanın atomik temele oturtulmasıydı.

II. DÖNEM: ATOMUN İÇ YAPISININ KEŞFİ

(1800 – 1935)

1811 – Amedeo Avogadro: Molekül Kavramı

İtalyan fizikçi Avogadro, aynı hacimdeki gazların aynı sayıda molekül içerdiğini öne sürdü (Avogadro yasası). Molekül kavramını tanıtarak, atomların birleşerek moleküller oluşturduğunu gösterdi. Bu, kimyanın mikroskobik anlayışında devrim niteliğindeydi.

1869 – Dmitri Mendeleev: Periyodik Tablo

Rus kimyacı Mendeleev, elementleri atomik kütlelerine göre sıralayarak periyodik tabloyu oluşturdu. Tablo, elementlerin periyodik olarak tekrarlayan özelliklerini ortaya koydu ve henüz keşfedilmemiş elementlerin varlığını öngördü (örn: galyum, germanyum). Periyodik tablo, elementlerin sistematik sınıflandırılmasını sağladı.

1895 – Wilhelm Röntgen: X-Işınları

Würzburg Üniversitesi’nde Röntgen, katot ışın tüplerinden yayılan, bilinmeyen bir ışıma türü keşfetti. Bu ışınlar, karton ve insan vücudunu geçebiliyordu. Röntgen, eşinin elinin kemiklerini gösteren ünlü röntgen fotoğrafını çekti. X-ışınları (Röntgen ışınları), atom içi yapıların incelenmesinde temel araç haline geldi.

1896 – Henri Becquerel: Radyoaktivite

Paris’te Becquerel, uranyum tuzlarının karanlıkta bile fotografik plakaları kararttığını keşfetti. Bu, dışarıdan bir enerji kaynağı olmadan gerçekleşen doğal bir ışıma idi. Becquerel, bu olaya “Becquerel ışınları” adını verdi — bu, radyoaktivitenin keşfinin başlangıcıydı.

1897 – J.J. Thomson: Elektronun Keşfi

Cambridge’de Thomson, katot ışınlarını elektrik ve manyetik alanlarla saptırdı. Bu ışınların, hidrojen atomundan 1.840 kat daha hafif, negatif yüklü parçacıklardan oluştuğunu gösterdi. Thomson bu parçacıklara “korpüskül” adını verdi (sonradan “elektron” olarak adlandırıldı). Elektronun keşfi, atomun bölünebilir olduğunu kanıtladı ve Thomson’un “üzümlü kek modeli”ni doğurdu: pozitif yük dağılmış bir küre içinde gömülü elektronlar.

1898 – Marie ve Pierre Curie: Polonyum ve Radyum

Paris’te Curie çifti, uranyum cevherlerinin (uraninit) beklenenden çok daha fazla radyoaktivite yaydığını fark etti. Tonlarca cevheri işleyerek iki yeni element izole ettiler: polonyum (Po, anavatanı Polonya’nın onuruna) ve radyum (Ra, Latince “ışın” anlamına gelen radius‘tan). Bu keşif, 1903 Nobel Fizik Ödülü’ne layık görüldü.

1900 – Max Planck: Kuantum Teorisi

Berlin’de Planck, kara cisim ışıması problemini çözmek için devrimci bir adım attı: enerjinin sürekli değil, ayrık “kvantum” paketler halinde yayıldığını öne sürdü. E = hν formülü ile enerji ve frekans arasındaki ilişkiyi tanımladı. 14 Aralık 1900’de Alman Fizik Derneği’ne sunduğu bu teori, modern kuantum fiziğinin doğuşu olarak kabul edilir. Planck, 1918’de Nobel Fizik Ödülü aldı.

1905 – Albert Einstein: Fotoelektrik Etki

Bern’de patent memuru Einstein, Planck’ın kuantum kavramını genişleterek ışığın hem dalga hem de parçacık (foton) doğası taşıdığını gösterdi. Fotoelektrik etki, ışığın metal yüzeyden elektron koparması olayını açıkladı: fotonun frekansı belirli bir eşik değerini aşarsa elektron kopar, aşmazsa kopmaz — ışığın şiddeti değil, frekansı belirleyicidir. Bu, 1921 Nobel Fizik Ödülü’nü getirdi.

1908-1911 – Ernest Rutherford: Çekirdek ve Güneş Sistemi Modeli

Manchester’da Rutherford, Hans Geiger ve Ernest Marsden ile altın folyoya alfa parçacıkları fırlattı. Beklenmedik bir şekilde, bazı alfa parçacıkları 90°’den fazla sapıyordu — Thomson’un “üzümlü kek” modeline göre imkânsızdı. Rutherford, atomun pozitif yükünün ve kütlesinin çok küçük bir hacimde yoğunlaştığını, elektronların ise bunun etrafında dolaştığını gösterdi. Güneş sistemi modeli doğdu: küçük, yoğun çekirdek + çevredeki elektron bulutu.

1913 – Niels Bohr: Kuantum Atom Modeli

Kopenhag’da Bohr, Rutherford modelini kuantum teorisiyle birleştirdi. Elektronların çekirdek etrafında belirli, kuantize edilmiş yörüngelerde (K=1, 2, 3…) döndüğünü; enerji emilip/yayıldığında yörünge değiştirdiklerini öne sürdü. Bu model, hidrojen atomunun spektrumunu mükemmel şekilde açıkladı. Bohr, 1922 Nobel Fizik Ödülü aldı.

1919 – Rutherford: Protonun Keşfi

Rutherford, azot gazına alfa parçacıkları fırlatarak hidrojen iyonları (protonlar) üretti. Bu, ilk yapay nükleer reaksiyondu. Rutherford, hidrojen çekirdeğinin tüm atomlarda bulunan temel pozitif parçacık olduğunu gösterdi ve 1920’de bu parçacığa “proton” adını verdi.

1924 – Louis de Broglie: Dalga-Parçacık İkiliği

Paris’te de Broglie, elektronların sadece parçacık değil, aynı zamanda dalga özelliği de taşıdığını öne sürdü. λ = h/p formülü, her parçacığın bir dalga boyuna sahip olduğunu gösterdi. Bu, kuantum mekaniğinin matematiksel temellerinden biri oldu.

1925 – Werner Heisenberg: Matris Mekaniği

Göttingen’de Heisenberg, atom altı parçacıkların konum ve momentumunun aynı anda kesin olarak belirlenemeyeceğini gösterdi. Matris mekaniği, klasik fizikteki süreklilik yerine ayrık matematiksel yapılar kullandı. Heisenberg, Max Born ve Pascual Jordan ile birlikte kuantum mekaniğinin matematiksel formülasyonunu tamamladı.

1926 – Erwin Schrödinger: Dalga Denklemi

Zürih’te Schrödinger, de Broglie’nin dalga hipotezini matematikselleştirerek ünlü Schrödinger denklemini geliştirdi. Bu denklem, elektronun çekirdek etrafındaki davranışını dalga fonksiyonu ψ ile tanımlar. Ocak 1926’da Annalen der Physik‘te yayınlanan bu çalışma, kuantum mekaniğinin ikinci temel sütununu oluşturdu. Schrödinger, 1933 Nobel Fizik Ödülü aldı.

1927 – Werner Heisenberg: Belirsizlik İlkesi

Heisenberg, “Über den anschaulichen Inhalt der quantentheoretischen Kinematik und Mechanik” makalesinde belirsizlik ilkesini formüle etti: Δx · Δp ≥ ℏ/2. Bir parçacığın konumu ne kadar kesin bilinirse, momentumu o kadar belirsiz olur (ve tersi). Bu, klasik determinizmin atom altı dünyada geçersiz olduğunu gösterdi. Heisenberg, 1932 Nobel Fizik Ödülü aldı.

1928 – Paul Dirac: Antimatarya

Dirac, Einstein’ın görelilik kuramını kuantum mekaniğiyle birleştirerek elektron için görelevsel dalga denklemini yazdı. Denklemin çift çözümü, negatif enerjili bir “anti-elektron” (pozitron) varlığını öngördü. Bu, antimatarya kavramının teorik temeliydi. Dirac, 1933 Nobel Fizik Ödülü aldı.

1932 – James Chadwick: Nötronun Keşfi

Cambridge’de Chadwick, berilyumun alfa bombardımanı sonucu yayılan, yüksek penetrasyonlu nötr radyasyonu inceledi. Bu radyasyonun, proton kütlesine yakın, yüksüz parçacıklardan oluştuğunu gösterdi — nötron. Nötronun keşfi, atom kütlesinin proton ve nötron toplamına eşit olduğunu açıkladı ve izotop kavramını tamamladı. Chadwick, 1935 Nobel Fizik Ödülü aldı.

1932 – Carl Anderson: Pozitronun Gözlemi

Pasadena’da Anderson, kozmik ışınları inceleyerek Dirac’ın öngördüğü pozitronu (anti-elektron) doğrudan gözlemledi. Bu, antimataryanın sadece teorik bir kavram olmadığının ilk kanıtıydı.

1935 – Hideki Yukawa: Mezon Hipotezi

Osaka’da Yukawa, nükleer kuvvetin (proton ve nötronu çekirdekte tutan kuvvet) taşıyıcı parçacıklarını öngördü. Mezon hipotezi, güçlü nükleer etkileşimin anlaşılmasında ilk adımdı. Yukawa, 1949 Nobel Fizik Ödülü aldı.

III. DÖNEM: STANDART MODELE GİDEN YOL

(1935 – 2015)

1938 – Hahn, Meitner ve Frisch: Nükleer Fisyon

Berlin’de Otto Hahn ve Lise Meitner, uranyumun nötron bombardımanıyla parçalanarak (fisyon) daha hafif elementlere dönüştüğünü gösterdi. Bu, barutun icadından bu yana en büyük enerji kaynağının keşfiydi — hem nükleer enerji hem de atom bombasının temeliydi.

1947 – Willis Lamb: Kuantum Elektrodinamik (KED)

Lamb, hidrojen atomunun 2S₁/₂ ve 2P₁/₂ seviyeleri arasındaki küçük enerji farkını (Lamb kayması) ölçtü. Bu, Dirac’ın teorik öngörüsüyle çelişiyordu ve kuantum elektrodinamik (KED) — ışığın ve maddeyle etkileşiminin en hassas teorisi — geliştirilmesini tetikledi. Lamb, 1955 Nobel Fizik Ödülü aldı.

1949 – Maria Goeppert-Mayer ve Hans Jensen: Çekirdek Kabuk Modeli

Goeppert-Mayer ve Jensen, atom çekirdeğinin de elektron kabuklarına benzer enerji seviyeleri (kabuklar) içerdiğini gösterdi. “Sihirli sayılar” (2, 8, 20, 28, 50, 82, 126) ile tamamlanan kabuklar, çekirdek kararlılığını açıkladı. Goeppert-Mayer, fizikte Nobel Ödülü alan sadece üç kadından biri oldu (1963).

1956 – Reines ve Cowan: Nötrino

Los Alamos’ta Reines ve Cowan, nükleer reaktörden yayılan nötrinoyu doğrudan gözlemledi. Wolfgang Pauli’nin 1930’da öngördüğü bu yüksüz, neredeyse kütleci parçacık, zayıf nükleer kuvvetin taşıyıcısıydı. Reines, 1995 Nobel Fizik Ödülü aldı.

1964 – Gell-Mann ve Zweig: Kuark Modeli

Caltech’te Murray Gell-Mann ve bağımsız olarak George Zweig, proton ve nötronun daha temel parçacıklardan — kuarklardan — oluştuğunu öne sürdü. İlk başta üç kuark (up, down, strange) öngörüldü. Kuarklar, kesirli elektrik yükü taşıyan (±2/3e, ∓1/3e) ve asla yalnız bulunamayan (“konfinement”) temel parçacıklardır. Gell-Mann, 1969 Nobel Fizik Ödülü aldı.

1967 – Weinberg, Salam ve Glashow: Elektrozayıf Kuram

Weinberg ve Salam, elektromanyetizma ile zayıf nükleer kuvveti tek bir çatı altında birleştiren elektrozayıf kuramı geliştirdi. Bu, Standart Model’in ilk yarısıydı. W⁺, W⁻ ve Z⁰ bozonları, zayıf kuvvetin taşıyıcıları olarak öngörüldü. Nobel Fizik Ödülü 1979’da verildi.

1974 – Ting ve Richter: J/ψ Mezonu (c-kuarkı)

MIT’de Samuel Ting ve SLAC’ta Burton Richter, aynı anda J/ψ mezonunu keşfetti. Bu, dördüncü kuark olan “charm” (c) kuarkının varlığını kanıtladı. “Kasım Devrimi” olarak anılan bu keşif, Standart Model’in öngörü gücünü gösterdi. Nobel Fizik Ödülü 1976’da verildi.

1977 – Leon Lederman: Upsilon (b-kuarkı)

Fermilab’da Lederman, Upsilon (Υ) mezonunu keşfederek beşinci kuark olan “bottom” (b) kuarkını kanıtladı. Bu, kuark ailesinin giderek tamamlandığını gösterdi.

1983 – Rubbia ve van der Meer: W ve Z bozonları

CERN’de Carlo Rubbia ve Simon van der Meer, proton-antiproton çarpıştırıcısı (SppS) ile W ve Z bozonlarını doğrudan üretti ve gözlemledi. Bu, elektrozayıf kuramın deneysel onayının zirvesiydi. Nobel Fizik Ödülü 1984’te verildi.

1995 – CDF/D0: t-kuarkı (Tepe Kuark)

Fermilab’da CDF ve D0 deneyleri, altıncı ve son kuark olan “top” (t) kuarkını keşfetti. t-kuarkı, o zamana kadar keşfedilen en ağır temel parçacıktır (~173 GeV/c²). Kuark ailesi tamamlandı.

1995 – Cornell ve Wieman: Bose-Einstein Yoğunlaşması

JILA’da Eric Cornell ve Carl Wieman, rubidyum atomlarını lazer soğutma ve manyetik tuzaklama kullanarak mutlak sıfırın hemen üzerindeki sıcaklıklara soğuttu. Atomlar tek bir kuantum durumuna düştü — Bose-Einstein yoğunlaşması (BEY), maddenin beşinci hâli. Nobel Fizik Ödülü 2001’de verildi.

2000 – CERN: Tau Nötrino

CERN’de DONUT deneyi, üç nötrino türünün sonuncusu olan tau nötrinoyu doğrudan gözlemledi. Standart Model’in lepton sektörü tamamlandı.

2012 – CERN: Higgs Bozonu

CERN LHC’de ATLAS ve CMS deneyleri, 4 Temmuz 2012’de Higgs bozonunu keşfettiğini açıkladı. Peter Higgs, François Englert ve Robert Brout’un 1964’te öngördüğü bu parçacık, tüm temel parçacıklara kütle kazandıran Higgs alanının dalgasıdır. Bu, Standart Model’in son eksik parçacığıydı. Nobel Fizik Ödülü 2013’te Higgs ve Englert’e verildi.

2015 – LIGO: Kütleçekim Dalgaları

LIGO (Laser Interferometer Gravitational-Wave Observatory), iki kara deliğin birleşmesinden kaynaklanan kütleçekim dalgalarını doğrudan gözlemledi. Einstein’ın 1916’da öngördüğü bu dalgalar, maddenin ve uzay-zamanın en derin yapısını anlamada yeni bir pencere açtı. Nobel Fizik Ödülü 2017’de verildi.

KRONOLOJİK ÖZET TABLO

1. Democritus (yaklaşık MÖ 400). Fragmente zur Atomlehre. Çeşitli antik kaynaklarda korunmuş fragmanlar; bkz. Diels, H. & Kranz, W. (1952). Die Fragmente der Vorsokratiker. Berlin: Weidmann.
2. Boyle, R. (1661). The Sceptical Chymist: Or Chymico-Physical Doubts and Paradoxes. London: J. Cadwell.
3. Dalton, J. (1808). A New System of Chemical Philosophy. Manchester: S. Russell.
4. Avogadro, A. (1811). Essai d’une manière de déterminer les masses relatives des molécules élémentaires des corps. Journal de Physique, de Chimie et d’Histoire Naturelle, 73, 58–76.
5. Mendeleev, D. I. (1869). On the Relation of the Properties to the Atomic Weights of the Elements. Zeitschrift für Chemie, 12, 405–406.
6. Röntgen, W. C. (1895). Über eine neue Art von Strahlen. Sitzungsberichte der Physikalisch-Medizinischen Gesellschaft zu Würzburg, 9, 132–141.
7. Becquerel, H. (1896). Sur les radiations émises par phosphorescence. Comptes Rendus de l’Académie des Sciences, 122, 420–421.
8. Thomson, J. J. (1897). Cathode Rays. The London, Edinburgh, and Dublin Philosophical Magazine and Journal of Science, Series 5, 44(269), 293–316. https://doi.org/10.1080/14786449708621070
9. Planck, M. (1901). Ueber das Gesetz der Energieverteilung im Normalspectrum. Annalen der Physik, 309(3), 553–563. https://doi.org/10.1002/andp.19013090310
10. Einstein, A. (1905). Über einen die Erzeugung und Verwandlung des Lichtes betreffenden heuristischen Gesichtspunkt. Annalen der Physik, 322(6), 132–148. https://doi.org/10.1002/andp.19053220607
11. Rutherford, E. (1911). The Scattering of α and β Particles by Matter and the Structure of the Atom. Philosophical Magazine, Series 6, 21(125), 669–688. https://doi.org/10.1080/14786440508637080
12. Bohr, N. (1913). On the Constitution of Atoms and Molecules. Philosophical Magazine, 26(151), 1–25. https://doi.org/10.1080/14786441308634955
13. de Broglie, L. (1924). Recherches sur la théorie des quanta. Paris: Masson et Cie. (Doktora Tezi).
14. Heisenberg, W. (1925). Über quantentheoretische Umdeutung kinematischer und mechanischer Beziehungen. Zeitschrift für Physik, 33(1), 879–893. https://doi.org/10.1007/BF01328377
15. Schrödinger, E. (1926). Quantisierung als Eigenwertproblem. Annalen der Physik, 384(4), 361–376. https://doi.org/10.1002/andp.19263840404
16. Heisenberg, W. (1927). Über den anschaulichen Inhalt der quantentheoretischen Kinematik und Mechanik. Zeitschrift für Physik, 43(3–4), 172–198. https://doi.org/10.1007/BF01397280
17. Dirac, P. A. M. (1928). The Quantum Theory of the Electron. Proceedings of the Royal Society A, 117(778), 610–624. https://doi.org/10.1098/rspa.1928.0023
18. Chadwick, J. (1932). Possible Existence of a Neutron. Nature, 129, 312. https://doi.org/10.1038/129312a0
19. Anderson, C. D. (1933). The Positive Electron. Physical Review, 43(6), 491–494. https://doi.org/10.1103/PhysRev.43.491
20. Yukawa, H. (1935). On the Interaction of Elementary Particles I. Proceedings of the Physico-Mathematical Society of Japan, 17, 48–57.
21. Lamb, W. E., & Retherford, R. C. (1947). Fine Structure of the Hydrogen Atom by a Microwave Method. Physical Review, 72(3), 241–243. https://doi.org/10.1103/PhysRev.72.241
22. Reines, F., & Cowan, C. L. (1956). The Neutrino. Nature, 178, 446–449. https://doi.org/10.1038/178446a0
23. Gell-Mann, M. (1964). A Schematic Model of Baryons and Mesons. Physics Letters, 8(3), 214–215. https://doi.org/10.1016/S0031-9163(64)92001-3
24. Zweig, G. (1964). An SU(3) Model for Strong Interaction Symmetry and Its Breaking. CERN Report 8182/TH.401.
25. Weinberg, S. (1967). A Model of Leptons. Physical Review Letters, 19(21), 1264–1266. https://doi.org/10.1103/PhysRevLett.19.1264
26. Glashow, S. L. (1961). Partial-Symmetries of Weak Interactions. Nuclear Physics, 22(4), 579–588. https://doi.org/10.1016/0029-5582(61)90469-2
27. Salam, A. (1968). Weak and Electromagnetic Interactions. In N. Svartholm (Ed.), Elementary Particle Theory. Stockholm: Almqvist & Wiksell, pp. 367–377.
28. Aubert, J. J., et al. (1974). Experimental Observation of a Heavy Particle J. Physical Review Letters, 33(23), 1404–1406. https://doi.org/10.1103/PhysRevLett.33.1404
29. Augustin, J.-E., et al. (1974). Discovery of a Narrow Resonance in e⁺e⁻ Annihilation. Physical Review Letters, 33(23), 1406–1408. https://doi.org/10.1103/PhysRevLett.33.1406
30. Arnison, G., et al. (1983). Experimental Observation of Isolated Large Transverse Energy Electrons with Associated Missing Energy at √s = 540 GeV. Physics Letters B, 122(1), 103–116. https://doi.org/10.1016/0370-2693(83)91177-2
31. Abe, F., et al. (1995). Observation of Top Quark Production in p̄p Collisions. Physical Review Letters, 74(14), 2626–2631. https://doi.org/10.1103/PhysRevLett.74.2626
32. Anderson, M. H., Ensher, J. R., Matthews, M. R., Wieman, C. E., & Cornell, E. A. (1995). Observation of Bose-Einstein Condensation in a Dilute Atomic Vapor. Science, 269(5221), 198–201. https://doi.org/10.1126/science.269.5221.198
33. Kodama, K., et al. (2001). Observation of Tau Neutrino Interactions. Physics Letters B, 504(3), 218–224. https://doi.org/10.1016/S0370-2693(01)00307-0
34. Aad, G., et al. (2012). Observation of a New Particle in the Search for the Standard Model Higgs Boson with the ATLAS Detector at the LHC. Physics Letters B, 716(1), 1–29. https://doi.org/10.1016/j.physletb.2012.08.020
35. Chatrchyan, S., et al. (2012). Observation of a New Boson at a Mass of 125 GeV with the CMS Experiment at the LHC. Physics Letters B, 716(1), 30–61. https://doi.org/10.1016/j.physletb.2012.08.021
36. Abbott, B. P., et al. (2016). Observation of Gravitational Waves from a Binary Black Hole Merger. Physical Review Letters, 116(6), 061102. https://doi.org/10.1103/PhysRevLett.116.061102