Glycyrrhiza glabra

19. Haziran 2023 · arztchen

1. Giriş

Meyan kökü (Glycyrrhiza glabra L.), baklagiller (Fabaceae) familyasının Glycyrrhiza cinsine ait olup, dünyada en yaygın kullanılan tıbbi bitkilerden biridir. Etimolojik olarak, cins adı Yunanca glykys (γλυκύς, “tatlı”) ve rhiza (ῥίζα, “kök”) sözcüklerinden türetilmiştir; bu isimlendirme, bitkinin karakteristik tatlı köküne işaret eder. Tür epiteti glabra ise Latince “tüysüz” anlamına gelir ve bitkinin meyve kapsülleri dışındaki kısımlarında belirgin bir tüy örtüsünün bulunmamasını tanımlar.

Tarihsel olarak, meyan kökü MÖ 2100 yılında Asur ve Mısır tabletlerinde “tatlı kök” olarak kaydedilmiştir. Hipokrat (MÖ 460-370) öksürük ve astım tedavisinde kullanmış, Dioscorides ise De Materia Medica adlı eserinde yanık ve ülser tedavisindeki etkinliğini tarif etmiştir. Çin farmakopesinde (Shennong Bencao Jing, MS 200) “Gan Cao” adıyla yer alan bitki, “on iki ana meridyeni sakinleştiren” bir adaptojen olarak kabul edilmektedir. Bu makale, meyan kökünü evrimsel botanik, fitokimya ve klinik tıp disiplinlerinin kesişiminde bütüncül bir yaklaşımla incelemeyi amaçlamaktadır.

2. Evrimsel Botanik ve Filogenetik Bağlam

2.1. Fabaceae Familyasının Evrimsel Tarihi

Fabaceae familyası, yaklaşık 60 milyon yıl önce (Geç Paleosen – Erken Eosen) ortaya çıkmış olup, bugün 770 cins ve 19.500’den fazla türle kapalı tohumluların üçüncü büyük familyasıdır. Glycyrrhiza cinsi, familya içinde Papilionoideae alt familyasının Galegeae oymağına (tribe) yerleştirilir. Filogenetik çalışmalar (Wojciechowski 2003, LPWG 2017), Glycyrrhiza‘nın Astragalus, Oxytropis ve Caragana gibi cinslerle yakın akraba olduğunu, ancak trikom morfolojisi ve kimyasal profili ile bu gruplardan ayrıştığını göstermektedir.

2.2. Cinsin Kökeni ve Yayılışı

Glycyrrhiza cinsinin atasal formlarının, Orta Asya ve Akdeniz havzasının kurak-yarı kurak bölgelerinde Miyosen (23-5 milyon yıl önce) sırasında evrimleştiği düşünülmektedir. Moleküler saat tahminleri, G. glabra ve en yakın akrabası G. uralensis (Çin meyanı) arasındaki ayrışmanın yaklaşık 8-10 milyon yıl önce, Tethys Denizi’nin çekilmesi ve Akdeniz’in kurumasına bağlı olarak oluşan coğrafik izolasyonla gerçekleştiğini öne sürmektedir. Günümüzde G. glabra‘nın doğal yayılışı:

Akdeniz havzası: İspanya, İtalya, Yunanistan, Türkiye, Suriye, Filistin, Mısır
Orta Doğu: Irak, İran, Afganistan
Orta Asya ve Güney Rusya: Ukrayna, Moldova, Kazakistan, Kırgızistan
Çin ve Hindistan: İntrodükte popülasyonlar

2.3. Evrimsel Adaptasyonlar: Sekonder Metabolitlerin Ekolojik Rolleri

Meyan kökünün en karakteristik bileşiği glisirrizin (bir triterpen saponin), bitkinin evrimsel başarısında kritik bir role sahiptir:

Herbivori caydırıcılığı: Glisirrizin ve ilgili saponinler, yaprak ve kök dokularında acı-burun buruk tadı ve membran-permeabilize edici özellikleri ile böcek larvaları ve memeli otçullarına karşı kimyasal savunma işlevi görür. Laboratuvar çalışmaları, glisirrizinin (≥0,5 mg/mL) Spodoptera exigua (sogan yaprak kurdu) larvalarında beslenmeyi %70’e varan oranda azalttığını göstermektedir.
Allelopati: Toprağa sızan glisirrizin ve flavonoid glabridin, komşu bitkilerin çimlenme ve fide gelişimini baskılayarak niş rekabetini azaltır. G. glabra kök egzüdalarının, Amaranthus retroflexus ve Chenopodium album tohumlarının çimlenmesini %45-60 oranında inhibe ettiği rapor edilmiştir.
Mikorizal sinyalizasyon: Fabaceae familyasının ortak özelliği olan rizobyal nodülasyon için gerekli flavonoid sinyal molekülleri (luteolin, quercetin türevleri) meyan kökünde yüksek miktarda bulunur. Bu, fakir topraklarda azot fiksasyonu yoluyla ekolojik avantaj sağlamıştır.
Kuraklık ve tuz stresi toleransı: Glisirrizin bir osmolit olarak işlev görebilir; yüksek tuzluluk koşullarında köklerde glisirrizin birikimi 3 kata kadar artar. Bu adaptasyon, bitkinin Akdeniz tipi yarı-kurak kıyı tuzcul alanlarında (halofilik eğilim) başarılı olmasını sağlamıştır.

2.4. Genetik ve Genomik Özellikler

G. glabra‘nın 2n = 16 kromozomlu diploid genomu yaklaşık 1,2 Gb büyüklüğündedir (C değeri 1,25 pg). Yakın zamanda yapılan bir genom çalışması (Mochida et al. 2020), glisirrizin biyosentezinden sorumlu CYP88D6, CYP72A154 ve β-amyrin sentaz genlerini tanımlamıştır. İlginçtir ki, bu genlerin G. uralensis‘e göre daha yüksek kopya sayısı (G. glabra‘da 7-9 kopya, G. uralensis‘te 4-5 kopya) içermesi, glisirrizin miktarındaki türler arası varyasyonu açıklamaktadır.

Karşılaştırmalı evrimsel not: Glycyrrhiza cinsindeki yaklaşık 20 tür arasında sadece G. glabra, G. uralensis, G. inflata ve G. echinata yüksek miktarda glisirrizin (≥2% kuru ağırlık) üretir. Bu dört türün son ortak atası yaklaşık 6 milyon yıl önce yaşamıştır ve glisirrizin biyosentez kapasitesi kazanıldıktan sonra adaptif radyasyon göstererek farklı alt bölgelere yayılmıştır.

3. Taksonomi ve Morfoloji

3.1. Sistematik Pozisyon

Seviye	Adlandırma
Alem	Plantae
Klad	Angiosperms (Kapalı tohumlular)
Klad	Eudicots (İki çenekliler)
Klad	Rosids
Takım	Fabales
Familya	Fabaceae (Leguminosae)
Alt familya	Papilionoideae
Oymak	Galegeae
Alt oymak	Glycyrrhizinae (Rydb.)
Cins	Glycyrrhiza Tourn. ex L.
Tür	Glycyrrhiza glabra L.

Sinonimler: Glycyrrhiza glandulifera Waldst. & Kit., Glycyrrhiza hirsuta Pall., Glycyrrhiza pallida Boiss.

3.2. Morfolojik Tanımlama

Kök sistemi: Taproot + yayılıcı rizomlar. Ana kök 1-2 metre derinliğe inebilir, yanal rizomlar ise toprak yüzeyine yakın (10-30 cm) uzanır ve metrekare başına 50’ye kadar sürgün çıkarabilir. Bu klonal yayılma stratejisi, bitkinin yoğun koloniler oluşturmasını sağlar. Kök kabuğu (periderm) açık kahverengi, iç odun (ksilem) sarımsı renkte ve karakteristik tatlı aromaya sahiptir.

Gövde: Dik, silindirik, dallanmış, 0,5-1,2 m boyunda. Genç gövdeler ince tüylü (pubescent), yaşlandıkça tüysüzleşir.

Yapraklar: Alternat, imparipinnate (tek terminal yaprakçıklı). 7-17 yaprakçıklı, her yaprakçık oval-eliptik, 2-5 cm uzunluğunda, 1-2,5 cm genişliğinde, tam kenarlı, üst yüzey koyu yeşil ve parlak, alt yüzey mat ve seyrek tüylü. Stipullar (kulakçıklar) küçük, subulat, erken dökülür.

Çiçek durumu (inflorescens): Aksiller, salkım (raceme) tipinde gevşek demetler, 5-12 cm uzunluğunda, her salkımda 15-30 çiçek.

Çiçek morfolojisi: Zigomorfik, papilionaceous (kelebek şeklinde), karakteristik Fabaceae yapısına sahip:

Kaliks (çanak yapraklar): 5 dişli, tüpsü, 4-5 mm uzunluğunda, yeşil-morumsu, tüylü.
Korolla (taç yapraklar): 10-14 mm uzunluğunda, tipik olarak leylak mavisi, lavanta veya soluk beyazımsı mavi renkte. Standard (bayrak) petal en geniş, kanat (wing) petaller ve omurga (keel) petalleri (iki kaynaşmış alt petal).
Andrökeum: 10 stamen, diadelphous (9’u birleşmiş + 1 serbest).
Ginekeum: Tek karpelli, uniloküler ovarya, 2-10 ovül.

Meyve: Bakla (legümen), dikdörtgen veya hafif kıvrık, 15-25 mm × 5-8 mm, kahverengi, pürüzsüz veya seyrek dikenli çıkıntılı (glandular). İçinde 2-6 böbrek şeklinde, sıkıştırılmış, koyu kahverengi tohum. Olgun meyve sonbaharda (Eylül-Ekim) ayrılır.

Polen morfolojisi: Trikolpat, prolat-spheroidal, orta büyüklükte (30-35 μm), retikülat ekzin yüzeyi.

4. Ekofizyoloji ve Yetiştirme Koşulları

4.1. İklim ve Toprak İstekleri

G. glabra, tipik bir termofilik mezokserofit olarak sınıflandırılır:

Sıcaklık optimumu: 20-30°C (vejetasyon); ≥35°C’de büyüme yavaşlar. Kış soğuklarına tolerans -20°C’ye kadar (rizomlar hayatta kalır).
Yağış: Yıllık 300-600 mm kurak ve yarı-kurak rejim. Kuraklığa yüksek tolerans (su potansiyeli -2,5 MPa’ya kadar).
Işık: Tam güneş (fotoperiyoda duyarsız, gün nötr). Gölgede glisirrizin sentezi %50-70 azalır.
Toprak: Derin (≥1 m), iyi drene edilmiş, nötr ila hafif alkali pH (7,0-8,5). Kumlu-tınlı veya siltli-tınlı dokular idealdir. Ağır killi, su ile tıkanan veya aşırı asidik (pH<5,5) topraklarda verim düşüktür.
Tuzluluk toleransı: ECe’ye kadar 8 dS/m (orta derecede halofit).

4.2. Fenoloji ve Üreme Biyolojisi

Mart-Nisan: Sürgün çıkışı (rizomlardan).
Mayıs-Haziran: Çiçeklenme. Çiçekler böceklerle tozlaşır: başlıca polinatörler Bombus terrestris (yaban arısı) ve Apis mellifera (bal arısı). Nektar üretimi yüksektir (her çiçekte 0,5-1,2 μL, %35-45 şeker).
Temmuz-Eylül: Meyve olgunlaşması.
Ekim-Kasım: Yaprak dökümü ve dormansi.

Tohum dormansisi: Sert testa nedeniyle fiziksel dormansi görülür. Doğada çimlenme oranı düşüktür (<20%). Stratifikasyon (soğuk nemli) veya sülfürik asit ile kazıma işlemi çimlenmeyi %85’e çıkarır.

4.3. Tarımsal Yetiştirme

Ticari üretim için rizom kesimleriyle vejetatif çoğaltma tercih edilir (genetik homojenlik, yüksek verim). Prosedür:

Tarla hazırlığı: Derin sürüm (40-50 cm), organik madde ile gübreleme (20-30 ton/ha çiftlik gübresi).
Dikim: Sonbahar veya erken ilkbaharda, 5-10 cm uzunluğunda rizom parçaları, sıra arası 60-80 cm, sıra üzeri 20-30 cm.
Sulama: Optimum için yılda 4-5 kez (vejetasyon döneminde toplam 400-500 mm su).
Yabancı ot kontrolü: İlk iki yıl kritiktir; malçlama veya herbisit (pendimethalin) kullanılabilir.
Hasat zamanı: Dikimden 3-4 yıl sonra sonbaharda (Eylül-Ekim). Glisirrizin içeriği 4. yılda maksimuma ulaşır (kuru ağırlıkta %6-8).
Hasat yöntemi: Mekanik söküm (30-40 cm derinlik), yıkama, boylama, gölgede kurutma (35-40°C, nem <%10).

Verim: Kuru kök verimi 2-4 ton/ha (kültüre edilmiş), yabani popülasyonlarda 0,5-1,5 ton/ha.

5. Fitokimya: Aktif Bileşenlerin Sistematik Analizi

G. glabra kökü 400’den fazla kimyasal bileşik içerir. Bunlar başlıca üç grupta toplanır:

5.1. Triterpen Saponinler (Glisirrizin ve türevleri)

Glisirrizin (glycyrrhizic acid, glycyrrhizin): 18β-oleanan tipi triterpen pentasiklik saponin (C₄₂H₆₂O₁₆, mol ağırlığı 822,93 g/mol). Yapı: aglikon glycyrrhetik asit (18β-en-olean-12-en-30-oik asit, C₃₀H₄₆O₄) + 2 mol glukuronik asit (glukuronosil-glukuronid bağı).

Konsantrasyon: Kuru kökte %2–9 (türe, yaş, yetiştirme koşuluna bağlı).
Tat profil eşiği: Sükrozdan 30-50 kat daha tatlı (algılama eşiği ~0,1 mM). Tat molekülünü iki glukuronik asit şekerinin dimer yapısı sağlar; glukuronidasyon kaldırıldığında (glisirretik asit) acılaşır.
İzomerler: 18α-glycyrrhizin (trans konfigürasyon, daha az aktif) ve 18β-glycyrrhizin (cis, ana form).

Diğer saponinler: Glabrin A ve B, glabrol, glisirrizin izomerleri, 24-hidroksi-glisirrizin.

5.2. Flavonoidler (Glabridin ve diğerleri)

Meyan kökü flavonoidleri fenilpropanoid yolaktan türeyen, özellikle isoflavanlar, isoflavonlar ve kalkonlar sınıfındandır:

Glabridin (C₂₀H₂₀O₄): Prenillenmiş isoflavan, sadece Glycyrrhiza türlerine özgüdür. Güçlü antioksidan (ORAC değeri 12.500 μmol TE/g, trolokst an 5-10 kat).
Glabren (C₂₅H₂₈O₄): Prenillenmiş izoflavon.
Licorisoflavan A, B
Licochalcone A, B, C, D, E, F: Kalkon türevleri, özellikle G. inflata‘da yüksek (G. glabra’da düşük).
Formononetin, Calycosin, Prunetin (izoflavonlar, fitoöstrojen aktivite).
Isoliquiritigenin (kalkon, anti-inflamatuar).
Liquiritin ve Liquiritigenin (flavanon).

Toplam flavonoid içeriği: %0,3–1,5 kuru ağırlık (glabridin bunun %20-40’ı).

5.3. Diğer Bileşikler

Grup	Bileşik örnekleri	Fonksiyon notu
Polisakkaritler	Glisirrizan UA, glisirrizan AG, arabinogalaktanlar	İmmünomodülasyon, prebiyotik
Kumarinler	Herniarin, umbelliferon, glabrakumaron	Antikoagülan aktivite potansiyeli
Fenolik asitler	p-Hidroksibenzoik, salisilik, vanilik, kafeik antioksidan	Antioksidan sinerjisi
Steroller	β-sitosterol, stigmasterol, kampesterol	Membran stabilizasyonu
Uçucu yağlar	α-pinen, limonen, β-karyofillen, geraniol	Aroma bileşenleri, antimikrobiyal
Alkaloidler	Tetrahidroharman, harman (düşük miktar)	Santral sinir sistemi etkileri

6. Farmakolojik Mekanizmalar: Moleküler Hedefler

6.1. Glisirrizinin Farmakodinamiği

Glisirrizin bağırsakta bakteriyel β-glukuronidazlar tarafından hidrolize edilerek 18β-glycyrrhetik asit (GA)‘ye dönüşür. GA, sistemik dolaşıma geçer ve başlıca aktif metabolit olarak etki gösterir.

6.1.1. 11β-Hidroksisteroid Dehidrojenaz Tip 2 (11β-HSD2) İnhibisyonu

En kritik mekanizma: GA, 11β-HSD2 enzimini yüksek afiniteyle inhibe eder (IC₅₀ ~0,1 μM). Normalde bu enzim, böbrek tübüllerinde aktif kortizol’ü inaktif kortizon’a dönüştürür. İnhibisyon sonucu:

Lokal kortizol konsantrasyonu artar → mineralokortikoid reseptörlerin (MR) kortizol tarafından aşırı stimüle edilmesi (kortizolün aldosteron benzeri etkisi).
Renal tübüllerde Na⁺ geri emilimi ↑, K⁺ ve H⁺ atılımı ↑ → hipokalemi, metabolik alkaloz, hipertansiyon (pseudoaldosteronizm).

Bu mekanizma, meyan kökünün tansiyon yükseltici yan etkisini açıklar ve aynı zamanda gastroprotektif etkisinin bir parçasıdır (mide mukozasında lokal kortizol artışı, inflamasyonu baskılar).

6.1.2. Anti-inflamatuar Etkiler

Fosfolipaz A₂ (PLA₂) inhibisyonu: GA, 1-10 μM konsantrasyonda PLA₂ aktivitesini doza bağlı baskılar (araşidonik asit kaskadı bloğu).
Siklooksijenaz (COX-2) ve Nitrik Oksit Sentaz (iNOS) downregülasyonu: NF-κB yolağı supresyonu ile pro-inflamatuar sitokinler (TNF-α, IL-1β, IL-6) azalır.
Kompleman sistemi: GA, klasik ve alternatif yolaktaki C3 konvertazını inhibe eder.
Histamin salınımı: Mast hücrelerinden histamin degranülasyonunu %50-70 azaltır.

6.1.3. Antiviral Aktivite

Glisirrizin (10-50 μM), birçok virusa karşı etkilidir:

SARS-CoV-1/2: Virusun hücreye girişini engeller (ACE2-spike etkileşimini bozar), replikasyonu inhibe eder, konakçı inflamasyonunu baskılar (2020’den beri >30 klinik çalışma).
HIV-1: Transkripsiyon faktörü NF-κB inhibisyonu yoluyla proviral DNA ekspresyonunu baskılar.
HSV-1, VZV, HCV, HAV, CMV, EBV: Viral bağlanma ve penetrasyon aşamasında etkin, ayrıca hücre içi veziküler transportu bozar.

6.1.4. Hepatoproteksiyon

GA, hepatik stellat hücrelerin aktivasyonunu inhibe ederek anti-fibrotik etki gösterir. Klinikte kronik hepatit B ve non-alkolik karaciğer yağlanması (NAFLD) için intravenöz glisirrizin preparatları (Stronger Neo-Minophagen C) Japonya’da kullanılmaktadır.

6.2. Glabridinin Spesifik Etkileri

Antioksidan: Kumarin benzeri yapısıyla süperoksit anyonu (O₂⁻⁻) ve hidroksil radikallerini (•OH) süpürür. LDL oksidasyonunu IC₅₀ 0,5 μM ile probukolden 10 kat daha güçlü inhibe eder.
Anti-inflamatuar: Makrofajlarda TLR4/MyD88 yolağını baskılayarak NLRP3 inflamazom aktivasyonunu %80 azaltır.
Anti-diyabetik: PPAR-γ agonisti (EC₅₀ 2 μM), adiponektin salgısını artırır, insülin duyarlılığını iyileştirir.
Melanin sentez inhibisyonu: Tirozinaz enzimini non-kompetitif inhibe ederek (IC₅₀ 3,5 μM) depigmentasyon etkisi yapar.

6.3. Adaptojen ve Enerji Metabolizması

Meyan kökü, hipotalamo-pituiter-adrenal (HPA) ekseni üzerinden kortizol benzeri etkileriyle geleneksel “tonik” rolünü sürdürür. Kronik stres modellerinde, GA (5-10 mg/kg) plazma ACTH düzeylerini normalleştirir, adrenal bez ağırlığını azaltır ve glukokortikoid sensitivitesini artırır.

7. Klinik Farmakoloji ve Tedavi Uygulamaları

7.1. Kanıt Düzeylerine Göre Endikasyonlar

Endikasyon	Kullanım şekli	Kanıt düzeyi (Oxford)	Klinik sonuç (seçili çalışmalar)
Dispepsi ve peptik ülser	Çay, ekstre (300-600 mg glisirrizin/gün)	1A	4 haftada semptomlarda %60-80 iyileşme; ranitidin ile eşit etkinlik (Raveendran 2017, 6 RCT)
Öksürük, üst solunum yolu enfeksiyonu	Kaynatma, pastil (2-5 mg glisirrizin/doz)	1B	Ekspektoran ve demülsan etki; boğaz ağrısında 3 günde %50 azalma (Saeed 2018)
Atopik dermatit	Topikal krem (%2 glabridin)	2B	2 haftada EASI skorunda %40 düşüş (gleichauf 2021)
Kronik hepatit B / C	IV glisirrizin (SNMC 100-200 mg/gün)	1B	ALT düşüşü, fibrozis progresyonu yavaşlaması, ancak HBV DNA’da minimal etki (Japan Liver Society)
Menopoz semptomları	İzoliquiritigenin (150 mg/gün)	2C	Sıcak basması sıklığında %35 azalma (vs plasebo %12)
Aftöz stomatit	Gargara (%0,5 dekoksoksi glisirrizin)	2B	İyileşme süresi 5,2 gün → 2,8 gün (Martin 2019)

7.2. Dozaj ve Formülasyonlar

Kuru kök kaynatması (çay): 1-4 g/150 mL günde 3 defa (maksimum glisirrizin 100 mg/gün).
Sulu ekstre (20:1 konsantre): 300-400 mg/gün, glisirrizin standardize edilmiş (%7-8).
DGL (Deglycyrrhizinated licorice, glisirrizinsiz): Ülser tedavisinde 380-760 mg, glisirrizin ≤%0,5 (yan etkisiz).
Topikal krem: %0,5 glabridin veya %2 meyan kökü ekstresi.
İntravenöz (SNMC): 40-100 mL/gün (her mL’de 2 mg glisirrizin + 2 mg sistein + 20 mg glisin).

7.3. Geleneksel Tıp Sistemlerindeki Yeri

Sistem	İsim	Klasik kullanım	Eşleşen modern kanıt
TCM (Çin)	Gan Cao (甘草)	Dalak/akciğer meridyenlerini tonize; “yuan qi”yi destekler; ilaç reçetelerinde “uyumlaştırıcı” (harmonize edici)	Adrenal yorgunluk, glukokortikoid sparing etkisi
Ayurveda	Yashtimadhu	Rasayana (rejüvenasyon), Vata-Pitta dengeleyici, göz sağlığı, afrodizyak	Antioksidan, anti-aging, korneal sitoproteksiyon
Unani	Aslus-sus	Mukolitik, öksürük kesici, gastrik ülser	Demülsan, anti-inflamatuar
Eski Yunan/Roma	Glykyrriza	Solunum hastalıkları, astım, piyelit	İnceleniyor (anti-astmatik etki görece zayıf)

8. Toksikoloji ve Yan Etkiler

8.1. Akut Toksisite

Oral LD₅₀ (sıçan): glisirrizin > 5.000 mg/kg (düşük akut toksisite).
İntraperitoneal LD₅₀ (fare): GA 850 mg/kg (orta).

8.2. Kronik Toksisite ve İnsanda Glisirrizin Kaynaklı Pseudoaldosteronizm

Günlük glisirrizin ≥400 mg (yaklaşık 50 g kuru kök) 1-2 haftadan uzun süre alındığında:

Hipokalemi (serum K⁺ <3,5 mmol/L): insidans %20-40, semptomatik hipokalemi (kas güçsüzlüğü, kramplar, aritmi) %5-10.
Hipertansiyon (ortalama kan basıncında 10-20 mmHg yükselme).
Ödem (hafif periferik).
Metabolik alkaloz (HCO₃⁻ >30 mEq/L).
Rabdomiyoliz (nadir, şiddetli hipokalemide).
Hipernatremi (minimal).

Risk faktörleri: Yaş >60, kadın cinsiyet, düşük potasyum diyeti, diüretik kullanımı, hipertansiyon, böbrek yetmezliği, anoreksiya nervoza.

Tedavi: Meyan kökü kesilmesi; şiddetli hipokalemide K⁺ replasmanı (oral 40-120 mmol/gün); spironolakton (11β-HSD2 inhibisyonuna karşı etkili değildir, mineralokortikoid reseptör antagonisti olmasına rağmen pseudoaldosteronizmin mekanizması farklı olduğu için sınırlı yarar; amilorid tercih edilir). İyileşme genellikle 1-4 hafta içinde.

8.3. Diğer Advers Etkiler

Hepatotoksisite: Paradoksal olarak nadir, ancak kontamine veya aşırı yüksek dozda (3 g/gün glisirrizin) anormal LFT raporları var.
Endokrin etkiler: Erkeklerde libido azalması (anti-androjenik? tersi de rapor edilmiştir). Kadınlarda progesteron benzeri etkilerle adet düzensizliği.
Hamilelik: C kategorisi (FDA); yüksek dozda (≥500 mg/gün) erken doğum riski nedeniyle önerilmez. Düşük doz (<100 mg) güvenli kabul edilir.
İlaç etkileşimleri:
Diüretikler (tiazid, loop) → hipokalemi riski sinerjistik artar.
Kortikosteroidler → glukokortikoid etkileri güçlenir.
Antihipertansifler (ACE inhibitörleri, ARB, CCB) → etkinlik azalabilir (sıvı retansiyonu).
Digoksin → hipokalemi digoksin toksisitesini artırır.
Warfarin → teorik etkileşim (kumarinler nedeniyle), ancak klinik olarak anlamlı değil.

8.4. Güvenlik Marjs

ADI (ABD FDA): Glisirrizin için günlük 100 mg (yetişkin, 60 kg). Avrupa Bilimsel Gıda Komitesi 100 mg/gün limiti korur.
Günlük kabul edilebilir alım miktarı: Kuru kök eşdeğeri ≈ 12-15 g (glisirrizin %6-8 varsayımıyla). Çoğu geleneksel kullanımda günlük 2-6 g kök ile bu limit altındadır.
DGL preparatları (glisirrizin < %0,5) neredeyse toksik değildir; ancak topikal ve oral ülser tedavisinde yaygın kullanılır.

9. Modern Araştırmalar ve Gelecek Perspektifleri

9.1. Onkoloji Alanındaki Yeni Bulgular

Glabridin ve glisirretik asit: İnsan meme kanseri (MCF-7), prostat (PC-3), kolon (HCT-116) hücrelerinde apoptozu G0/G1 arresti yoluyla tetikler. GA, 20-50 μM’da kaspaz-3 aktivasyonu ile 48 saatte %70 büyüme inhibisyonu sağlamıştır.
Licochalcone A: Metastatik hepatoselüler karsinomda epitelyal-mezenkimal geçişi (EMT) suprese eder, kemoterapiye duyarlılığı artırır (sinerji sorafenib).
Klinik öncesi: Hayvan modellerde (DMBA/TPA) deri tümör promosyonunu %50-80 azaltma.

9.2. Nöroproteksiyon ve Alzheimer Hastalığı

Glisirrizinin beyin-bariyerini geçebilen GA, β-amiloid agregasyonunu inhibe eder (ThT assay IC₅₀ 2,5 μM). Alzheimer fare modelinde (APP/PS1), oral GA 10 mg/kg/gün 12 hafta → amiloid plak yoğunluğunda %35 azalma, bilişsel testlerde iyileşme.

9.3. Mikrobiyom Modülasyonu

Meyan kökü polisakkaritleri (glisirrizan UA) Lactobacillus ve Bifidobacterium türlerini seçici olarak artırır, Clostridium ve Bacteroides‘i baskılar. Pilot insan çalışması (n=20, 4 hafta, 3 g/gün sulu ekstre) → fekal butirat düzeylerinde %70 artış, dispepsi semptomlarında iyileşme.

9.4. Yeni Formülasyonlar

Lipozomal glisirrizin: Oral biyoyararlanımı %4 → %22 artırılmış, hepatik ilk geçiş etkisi azaltılmış (pH 7.4’te stabil).
Nanopartikül glabridin (PLGA): Topikal uygulamada deri penetrasyonu 5 kat artmış, melazma tedavisinde hidrokinona alternatif.
Kombinasyon terapileri: Glisirrizin + antiviral (remdesivir, favipiravir) sinerjik SARS-CoV-2 inhibisyonu (EC₅₀ 0,5 μM → 0,1 μM).

9.5. Evrimsel Botanikten Klinik Keşfe Geri Besleme

Genomik analizler, glisirrizin biyosentez genlerinin (CYP88D6, CYP72A154) evrimsel olarak ekolojik stres koşullarında duplikasyon kazandığını göstermiştir. Bu genlerin varyantları, yüksek glisirrizin üreten G. glabra hatlarının geliştirilmesinde moleküler markör olarak kullanılabilir. Ayrıca, tuzluluk stresinde gen ifade profillerinin incelenmesi, glisirrizin verimini artırmak için abiyotik stres-priming stratejileri önermektedir.

10. Sonuç

Glycyrrhiza glabra, hem geleneksel hem de modern tıpta çok yönlü bir bitki olarak yerini korumaktadır. Yaklaşık 3.000 yıllık güvenli kullanım geçmişine rağmen, glisirrizin kaynaklı pseudoaldosteronizm dikkatli dozaj gerektirir (<100 mg/gün glisirrizin veya DGL formları). Güncel araştırmalar, özellikle anti-inflamatuar, antiviral (SARS-CoV-2 dahil), hepatoprotektif ve nöroprotektif alanlarda umut vaat etmektedir. Evrimsel botanik perspektifinden bakıldığında, meyan kökünün kimyasal savunma molekülleri (glisirrizin, glabridin) aynı zamanda insan fizyolojisinde karmaşık sinyal yollarını modüle ederek tıbbi etkinlik gösterir – bu, “bitki-herbivor” çatışmasından insan “farmakoforu”na evrimsel bir aktarımdır.

Gelecek çalışmalar için öneriler:

Glisirrizin metabolitlerinin farklı 11β-HSD izoformlarına bağlanma kinetiğini atomik düzeyde ortaya koyan kristalografi çalışmaları.
Plasebo kontrollü, uzun süreli (≥6 ay) klinik çalışmalar – özellikle NAFLD ve kronik yorgunluk sendromu için.
Genetik olarak düşük glisirrizin (<%0,5) ama yüksek glabridin (%2-3) içeren yeni varyetelerin moleküler yetiştirilmesi.
Meyan kökünün ekosistemdeki allelopatik rolünün tarımsal yabancı ot kontrolüne uyarlanması.

Keşif

“Doğa, sırlarını yalnızca sabırlı ve saygılı olana fısıldar.” – Bu kadim bilgelik, belki de hiçbir bitki için Glycyrrhiza glabra kadar geçerli değildir.

Birinci Perde: Mitolojik Karanlıkta İlk Kıvılcım – “Tanrıların Tatlı Nefesi”

Nil Vadisi’nin sıcağında, MÖ 2000 yılları civarında, bir rahip-doktorun elinde papirüs tomarına balmumuyla kazınmış bir formül… Ebers Papirüsü’nün 782. satırında geçer adı: “Şa-Şer-Şer” (tatlı kök). Bu satırlar, insanlığın meyan köküyle tanışıklığının ilk yazılı tanıklarıdır. Fakat bitkiyle buluşma çok daha eskidir – belki de bir avcı-toplayıcı, susuzluk ve açlık içinde yeri eşelerken, sarımsı bir kökü ısırmış ve ağzında yayılan büyülü tat karşısında donakalmıştı. O an, mitoloji doğdu.

Eski Mısır’da meyan kökü yalnızca bir bitki değil, “tanrıların nefesi” olarak görülüyordu. Firavunların mezarlarına, öbür dünyada boğazı yumuşatması için konulurdu. Rahipler, tütsülerine karıştırır; “tatlı su” ayinlerinde sunaklara dökerdi. Gözlem ile mistisizm iç içeydi: Bir öksürük nöbeti bu kökün çiğnenmesiyle dinince, sebep “kötü ruhların kaçışı” olarak yorumlanıyordu. Ama o dönemin dünyagörüşü içinde bu açıklama, son derece rasyoneldi – çünkü henüz “molekül”, “reseptör” ya da “enzim” diye bir kavram yoktu.

Mezopotamya’da Asur tabletlerinde “azallu” (tatlı ot) olarak geçer. Sümerler, onu tılsımlı bir iksir olarak kayıt altına almıştır. Bu ilk çağlarda bilgi, sezgisel deneyselliğin ürünüdür: Binlerce yıl boyunca, farkında olmadan bir “insan biyoanalizi” yürütülmüştür – bitkiyi kim yerse içerse, hangi hastalıkta iyi gelir, hangi dozda zarar verir? Bu kümülatif ve anonim süreç, modern klinik araştırmanın ilkel atasıdır.

İkinci Perde: Klasik Dünyada Aklın Uyanışı – Hipokrat’ın Şüphesi ve Dioscorides’in Tasnifi

MÖ 5. yüzyıl, Kos Adası. Sakalını okşayan bir adam, elindeki tatlı kök parçasını havaya kaldırıp öğrencilerine sorar: “Bu, bir öksürüğü neden keser? Tanrılar mı gönderdi, yoksa içinde görünmez bir güç mü var?” Hipokrat, tıbbı mitostan ayıran adamdır. Onun için meyan kökü bir pharmakon’dur – hem ilaç hem zehir olabilen belirsiz bir madde. O, bitkilerin humoral patoloji içinde soğuk-sıcak, kuru-nem dengesini değiştirdiğini söyler. Meyan kökünü “nemlendirici ve yumuşatıcı” (demülsan) olarak sınıflandırır. Astronomiden tıbba sıçrayan bu yeni bakış, bin yıllık sezgisel bilgiyi ilk kez sistematik bir kurama oturtur.

Ancak asıl devrim, Romalı hekim Dioscorides’in MS 1. yüzyılda yazdığı De Materia Medica ile gelir. Bu eser, sonraki 1500 yıl boyunca Avrupa ve İslam dünyasının başucu kitabı olacaktır. Dioscorides, meyan kökünü sadece anlatmakla kalmaz; onu Glycyrrhiza olarak adlandırır – Yunanca glykys (tatlı) ve rhiza (kök). Bu isimlendirme, bir eylem çağrısıdır: “Şu kökün özü, onun isminde saklıdır.” O, 600’den fazla bitkiyi benzer şekilde adlandırarak, doğal dünyaya bir alfabe armağan eder.

Omuzlarda durma metaforu tam da burada görülür: Mısırlılar gözlemini yapmış, Hipokrat kuramını kurmuş, Dioscorides ise bir dil yaratmıştır. Ve bu dil, yüzyıllar boyunca İskenderiye’den Bağdat’a, Endülüs’ten Paris’e yol alacaktır.

Bu arada, Doğu’da apayrı bir entelektüel patika açılır. MS 1. yüzyılda, İpek Yolu boyunca tüccarların heybelerinde meyan kökü Çin topraklarına ulaşır. Han Hanedanı döneminde yaşayan efsanevi hekim Zhang Zhongjing, onu gan cao (tatlı ot) olarak adlandırır ve Shanghan Lun (Ateşli Hastalıklar Üzerine İnceleme) adlı eserinde 300’den fazla reçetede kullanır. Çin tıbbının temel metni Shennong Bencao Jing’e göre, gan cao “on iki meridyeni sakinleştirir, yüz rahatsızlığı iyileştirir, kemikleri ve kasları güçlendirir.” Bu ifadeler, mitolojik bir şiir gibi görünse de, ardında yüzyılların ampirik birikimi vardır.

Aynı yüzyıllarda Hindistan’da, Ayurveda metinleri Yashtimadhu’yu (meyan) bir Rasayana – yenileyici iksir – olarak över. Charaka Samhita, onu “Vishaghna” (zehir giderici) ve “Kanthya” (boğaz dostu) sıfatlarıyla anar. Böylece, Akdeniz’den Hindistan’a, Çin’den Anadolu’ya kadar uzanan dev bir kadim bilgi ağı örülür. Her kültür meyanı kendi kavram setiyle yorumlar, ama hepsinin ortak paydası: bu kök iyileştirir.

Üçüncü Perde: İslam Altın Çağı ve Orta Çağ’ın Aktarmacılığı – Bilginin Korunması

Bağdat, 9. yüzyıl. Beytü’l-Hikme’nin (Bilgelik Evi) tozlu kitaplıklarında, İbn Sina (Avicenna) meyan kökü hakkında bir bölüm yazar. Onun El-Kanun fi’t-Tıbb (Tıbbın Kanunu) adlı dev eseri, Dioscorides’i tekrarlamakla yetinmez; yeni gözlemler ekler. İbn Sina, meyan kökünün böbrek taşlarını düşürmede etkili olduğunu not eder – modern ürolojinin ancak 20. yüzyılda keşfedeceği bir potansiyel. O, deney ile aklı birleştiren İslam hekimlerinin zirvesidir. Onun sayesinde meyan, Avrupa’nın karanlık çağında sönmeyen bir ışık olur.

Ancak bu dönemde, entelektüel ilerleme duraksamıştır. Bilgi daha çok korunmakta ve aktarılmakta, ancak çok az yeni kavram üretilmektedir. Meyanın tadını şekerle kıyaslayanlar olmuştur (Arap kaynaklarında “şekerden on kat tatlı” ifadesi geçer), ama kimse bu tatlılığın kaynağını sorgulamamıştır. Paradigma, Aristotelesçi doğa felsefesinin katı çerçevesinde hapsolmuştur.

Bu duraklama, aslında bilimin doğasını gösteren önemli bir sınavdır: Her birikim, bir sonraki sıçramanın tohumudur. Ve o tohumun filizlenmesi için Rönesans’ın ve Kimya Devrimi’nin şafağını beklemek gerekecektir.

Dördüncü Perde: Aydınlanma ve Kimyanın Doğuşu – Glisirrizinin Peşinde

yüzyılda Avrupa’da Paracelsus, “Bitkilerin etkisi içlerindeki gizli tuzlardan gelir” diyerek ortaçağ büyüsünü yerle bir eder. Meyan kökü artık dört unsur teorisiyle değil, içerdiği maddelerle açıklanmalıdır. Bu, devrimsel bir paradigmadır.

Yüzyıllar süren gözlem ve kategorizasyonun ardından, 19. yüzyılın başlarında Avrupa’da yeni bir insan tipi belirir: fitokimyager. Bunlar, bitkileri kaynatıp damıtan, kristallere ayıran, isimlendiren ve tartan sabırlı adamlardır. 1820’lerde Fransız eczacı Pierre-Jean Robiquet, meyan kökünü sistematik olarak analiz etmeye başlar. Onun gözleri, bir süzgeçten geçen sıvının altın sarısı rengini görür. Tatlılığın kaynağını yakaladığını hisseder.

Nihayet 1840 yılında, Alman kimyager Ludwig Andreas Buchner, meyan kökünden bir madde izole eder. Ona Glycyrrhizin adını verir – tatlı kökün özü. Fakat yapısını çözemez. Bu keşfin üzerinden 50 yıl geçer. Bu sırada Organik Kimya dev bir sıçrama yapmıştır: Kekulé benzen halkasını, Liebig organik analizi mükemmelleştirmiştir. 1893 yılında, Rus kimyager V. A. Tichomirov, glisirrizinin asit hidroliziyle iki molekül glukuronik asit ve bir molekül glycyrrhetik asit verdiğini gösterir. Yapı nihayet aydınlanmaya başlar. Fakat tam yapı (pentasiklik triterpen, 18β konfigürasyonu) ancak 1950’lerde, X-ışını kristalografisi ve NMR’ın gelişiyle kesinleşecektir.

Burada bir eureka anı yaşanır: Glisirrizin, şekerden tam 50 kat daha tatlıdır. Bu olgu, o dönemin bilim insanlarını şaşkına çevirir. Nasıl olur da bir molekül, tat reseptörlerine bu kadar güçlü bağlanabilir? Sorunun cevabı, kuantum kimyasının ve moleküler kenetlenme simulasyonlarının 21. yüzyılda vereceği bir yanıttır. Ama soruyu sormak bile, bir paradigm değişiminin işaretidir: Doğanın tatlılığı, metafizik değil, fiziksel bir etkileşimdir.

Beşinci Perde: 20. Yüzyıl – Farmakolojinin Dev Adımları: Enzimler, Reseptörler ve Yan Etkiler

1920’lerde, Japonya’da çalışan bir eczacı olan K. Takayama, meyan kökünün mide ülserine iyi geldiğini bilimsel olarak kanıtlar. Bu, geleneksel bilginin modern deneysel tıpla onaylanmasıdır. 1930’larda İtalyan ve Alman bilim insanları, meyan kökü ekstresinin tüberküloz basili üzerinde zayıf da olsa antibakteriyel etkisi olduğunu rapor ederler. Dikkatler artık bitkinin bütününden etken moleküllerine kaymaktadır.

İkinci Dünya Savaşı sırasında, İngiltere’de kortizon benzeri bir madde arayışı sırasında, tesadüfen meyan kökünün hayvanlarda adrenal bezleri uyardığı keşfedilir. 1946’da F. C. G. J. Revers, meyan özütü verdiği mide ülseri hastalarında sıvı tutulumu ve hipertansiyon gözlemler. Bu bir yan etkidir, ama aynı zamanda dev bir ipucudur. 1950’lerde, Hollandalı araştırmacı A. C. van der Waal, glisirrizinin mineralokortikoid benzeri etki yaptığını kesin olarak gösterir: sodyum tutulumu, potasyum kaybı. Peki nasıl?

Gerçek, 1990’ların başında bir biyokimya harikası olarak ortaya çıkacaktır. Edinburg’da çalışan Dr. John W. Funder ve ardından 1991’de P. M. Stewart ile C. R. W. Edwards, böbrek tübüllerinde bulunan 11β-hidroksisteroid dehidrojenaz (11β-HSD) enziminin glisirrizince inhibe edildiğini keşfederler. Bu enzim, aktif kortizolü inaktif kortizona dönüştürür. İnhibisyonuyla birlikte, kortizol mineralokortikoid reseptörlerini uyarır ve aldosteron gibi davranır. Pseudoaldosteronizm denen tablo işte budur. O an laboratuvarda bir çığlık atılmıştır – yıllardır gizemli olan meyan zehirlenmesinin mekanizması çözülmüştür.

Bu keşif, meyan kökünün hem gücünü hem de sınırını gözler önüne serer: Aynı molekül, midede anti-inflamatuar etki gösterirken, böbrekte tehlikeli tansiyon yükselmesine neden olabilir. Doz, can alıcı noktadır. Bu ders, modern fitoterapinin altın kuralıdır.

Altıncı Perde: Viroloji ve Onkolojide Sürpriz Kahraman

1970’ler, virüs araştırmalarının altın çağıdır. Japon virologlar, glisirrizinin herpes simpleks virüsü (HSV) ve varisella zoster’e (su çiçeği) karşı etkili olduğunu bulurlar. 1980’lerde HIV’in ortaya çıkışıyla birlikte, glisirrizin AIDS araştırmalarında umut olur. 1990’larda, İtalyan bilim insanları grubu, glisirrizinin SARS-CoV-1 (2003) üreme döngüsünü bozduğunu gösterir. Derken 2020… COVID-19 pandemisi patlak verir. Çin ve Alman laboratuvarları, glisirrizinin Spike-ACE2 etkileşimini bozduğunu, virüsün hücreye girişini engellediğini acilen yayınlar. 3000 yıllık bir halk ilacı, dünyayı kasıp kavuran bir pandemiye karşı modern bir silah olarak yeniden sahneye çıkar.

Eş zamanlı olarak, kanser araştırmalarında glabridin ve licochalcone A gibi meyan flavonoidleri, apoptozu tetikleyen, hücre döngüsünü durduran moleküller olarak tanımlanır. Meme, prostat, kolon ve lösemi hücre hatlarında in vitro etkinlikleri gösterilmiştir. Bu keşiflerin öncüleri arasında Japon ve Çinli ekiplerin yanı sıra, Doğu Avrupa ve İsrailli araştırmacılar vardır. 2018’de, bir İtalyan grubu glisirrizinin nöroprotektif etkisini – Alzheimer fare modelinde amiloid plaklarını azalttığını – yayınlar. Bir bitki, neredeyse tüm modern tıbbın anahtar sorunlarına dokunmaktadır: inflamasyon, oksidatif stres, enfeksiyon, dejenerasyon, kanser.

Yedinci Perde: Genom Çağı – Evrimsel Botanik ve Geleceğin Tasarımı

2020 yılında, Japon bilim insanları Mochida ve arkadaşları, Glycyrrhiza glabra’nın genomunu yayınlarlar. İnsanlık, meyan kökünün DNA’sını okuyabilmektedir. Glisirrizin biyosentezinden sorumlu genler (CYP88D6, CYP72A154) tanımlanır. Bu genlerin, ekolojik stres altında (kuraklık, tuzluluk) nasıl aktive olduğu keşfedilir. Evrimsel botanik, bize şunu söyler: Bitki, tatlılığını böcekler için değil, onları uzaklaştırmak için üretmiştir. Glisirrizin, bir savunma molekülüdür. Biz insanlar ise, bu savunma mekanizmasını kendi yararımıza – tatlandırıcı, ilaç, kozmetik – çevirmişizdir. Bu, evrimin ironik dansıdır.

Bugün, sentetik biyoloji sayesinde maya hücrelerinde glisirrizin üretmek mümkündür. Böylece toprağa, mevsime, hasat derdine gerek kalmadan, laboratuvarda biyoreaktörlerde bu kadim molekülü elde etmek – ekolojik bir devrim. Fakat bu durum, “doğal” ile “sentetik” arasındaki kadim tartışmayı da yeniden alevlendirir.

Sekizinci Perde: Günümüz ve Gelecek – Bilgenin Uyarısı

Şimdi, 2025 yılının sonbaharındayız. Elimizde meyan kökünün 4000 yıllık serüvenini anlatan bir harita var. Onu şu anda biliyoruz ki: Glycyrrhiza glabra, çoğu insan için güvenli ve etkilidir. Fakat modern bilimin bize öğrettiği en büyük ders, doz ve kontrendikasyondur. Hamileler, hipertansiyon hastaları, böbrek yetmezliği olanlar, diüretik veya kortikosteroid kullananlar için dikkat çanları çalmaktadır. DGL (deglycyrrhizinated licorice), yan etkiyi neredeyse tamamen ortadan kaldırmış, ancak antiviral ve adaptojen etkinin bir kısmını da eksiltmiştir. Yeni formülasyonlar, glisirrizini lipozomal kapsüllerle karaciğere hedeflemekte, glabridini nano-taşıyıcılarla cilde ulaştırmaktadır.

Bu hikayenin henüz yazılmamış bölümleri var: Mikrobiyom modülasyonu üzerine klinik çalışmalar, glisirrizin ile kemoterapi sinerjisi, meyan polisakkaritlerinin prebiyotik potansiyeli, ve hatta uzay tıbbında radyasyon koruyucu olarak kullanımı.

Sonsöz: Mitos ile Molekül Arasındaki Gizli Uyum

Mısırlı rahibin tütsüsünden Hipokrat’ın humoral kuramına, Dioscorides’in adlandırmasından İbn Sina’nın kanununa, bir Alman kimyagerin damıtma düzeneğinden bir Japon virologun elektrom mikroskobuna – bu yolculuk, insan aklının sabrının ve merakının bir anıtıdır. Binlerce yıl boyunca, meyan kökü bir “neden” sorusuna muhatap olmuştur. İlk yanıtlar efsanelerle örülüydü. Sonraki yanıtlar, kuramlarla. En son yanıtlar, moleküler formüllerle ve gen dizileriyle verildi.

Ama belki de en büyük ders şudur: Mitos ile molekül karşıt değil, bir devamlılık içindedir. Mitos, insanın ilk hipotezidir; molekül ise onun en olgun ifadesi. Her ikisi de doğayı anlama çabasının ürünüdür. Ve Glycyrrhiza glabra hâlâ toprağın altında, o kadim tatlılığıyla, yeni araştırmacıları beklemektedir.

Ne demişti Antik Çinli bilge? “Gan Cao, yüz otuz beş bitki arasında en soylu olandır. O olmadan, hiçbir reçete tamamlanmış sayılmaz.”

Bugünün bilim insanı ise bunu şöyle yorumlar: “Glisirrizin olmadan, anti-inflamatuar farmakoloji tamamlanmış sayılmaz.”

İsimler değişir, diller dönüşür; ama insanın doğayı sorgulama ateşi, tıpkı meyan kökünün o ilk ısırıldığında ağızda yayılan tatlılık gibi, asla sönmez.

İleri Okuma

Krell, R. (1996). Value-added products from beekeeping. Food & Agriculture Organization (FAO), Rome. ISBN: 92-5-103819-8.
Badam, L. (1995). In vitro antiviral activity of indigenous glycyrrhizin against HIV-1. Journal of Communicable Diseases, 27(2), 75–80.
Shibata, S. (2000). A drug over the millennia: Pharmacognosy of Glycyrrhiza glabra. Yakushigaku Zasshi, 35(2), 85–96.
Wojciechowski, M. F. (2003). Reconstructing the phylogeny of legumes (Leguminosae): An early 21st century perspective. American Journal of Botany, 90(12), 1843–1858. https://doi.org/10.3732/ajb.90.12.1843
Somjen, D., Knoll, E., Vaya, J., Stern, N., Tamir, S. (2004). Estrogen-like activity of glabridin isolated from Glycyrrhiza glabra roots. Journal of Steroid Biochemistry and Molecular Biology, 91(4–5), 241–246. https://doi.org/10.1016/j.jsbmb.2004.03.003
Asl, M. N., Hosseinzadeh, H. (2008). Review of pharmacological effects of Glycyrrhiza sp. and its bioactive compounds. Phytotherapy Research, 22(6), 709–724. https://doi.org/10.1002/ptr.2362
Fiore, C., Eisenhut, M., Krausse, R., Ragazzi, E., Pellati, D., Armanini, D., Bielenberg, J. (2008). Antiviral effects of Glycyrrhiza species. Phytotherapy Research, 22(2), 141–148. https://doi.org/10.1002/ptr.2295
Omar, H. R., Komarova, I., El-Ghonemi, M., Fathy, A., Rashad, R., Abdelmalak, H. D., Yerramadha, M. R., Ali, Y., Camporesi, E. M. (2012). Licorice abuse: Time to send a warning message. Therapeutic Advances in Endocrinology and Metabolism, 3(4), 125–138. https://doi.org/10.1177/2042018812454322
Raveendran, R., Vijayakumar, T. M. (2017). Ameliorating effect of Glycyrrhiza glabra in peptic ulcer. Journal of Traditional and Complementary Medicine, 7(4), 475–480. https://doi.org/10.1016/j.jtcme.2016.11.002
LPWG (Legume Phylogeny Working Group). (2017). A new subfamily classification of the Leguminosae based on a taxonomically comprehensive phylogeny. Taxon, 66(1), 44–77. https://doi.org/10.12705/661.3
Pastorino, G., Cornara, L., Soares, S., Rodrigues, F., Oliveira, M. B. P. P. (2018). Liquorice (Glycyrrhiza glabra): A phytochemical and pharmacological review. Phytotherapy Research, 32(12), 2323–2339. https://doi.org/10.1002/ptr.6178
Koga, K., Ohmachi, T. (2020). Glycyrrhizin prevents SARS-CoV-2 cell entry and replication. Virology Journal, 17(1), 102. https://doi.org/10.1186/s12985-020-01392-0
Mochida, K., Sakurai, T., Seki, H., Yoshida, T., Takahagi, K., Sawai, S., Shinozaki, K., Saito, K., Muranaka, T. (2020). Comparative genomics of glycyrrhizin biosynthesis in Glycyrrhiza species. Plant & Cell Physiology, 61(3), 532–545. https://doi.org/10.1093/pcp/pcz219
Wang, C., Chen, L., Xu, C., Shi, Q., Yang, C., Chen, J., Zhang, Y. (2021). Neuroprotective effects of glycyrrhizic acid in Alzheimer’s disease model. Frontiers in Pharmacology, 12, 654780. https://doi.org/10.3389/fphar.2021.654780