Eski yunancada; durum anlamına gelir.
Chalazion
Sinonim: arpacık
Latincede; arpacık anlamına gelir.
Göz kapağındaki yağ bezlerinin (genellikle enfeksiyon sonucu) tıkanmasıyla oluşur. Çekirdek büyüklüğünden fındık büyüklüğüne kadar ulaşabilir.
Küçük ve ağrısız arpacıkların kendiliğinden geçmeleri beklenir. Bir hafta süreyle göz kapağının üzerine uygulanan sıcak kompres ile toplanan sert sıvının yumuşayarak tıkanıklığın açıldığı görülür.
Enfeksiyon durumlarında ise ilave olarak antibiyotik damla ve krem verilebilir. Büyük hacimli arpacıklar ise iyileşmemesi durumunda ameliyat ile alınabilir.
Antimikotik
Antifungal İlaçlar: Genel Bakış ve Sınıflandırma
Antimikotikler olarak da bilinen antifungal ilaçlar, mantarların neden olduğu enfeksiyonları tedavi etmek için kullanılan ilaçlardır. Mikoz olarak bilinen mantar enfeksiyonları vücudun çeşitli bölgelerini etkileyebilir ve genellikle bağışıklık sistemi zayıf olan bireylerde daha yaygındır. Bu ilaçlar etki mekanizmalarına, uygulama yollarına ve spesifik mantar organizmalarına karşı aktivite spektrumlarına göre farklı gruplara ayrılırlar.
Antifungal Ajanların Sınıflandırılması
Etki Mekanizması
- Mantar öldürücü: Mantar hücrelerini doğrudan öldüren antifungal ajanlar.
- Fungistatik: Mantarların büyümesini ve çoğalmasını engelleyerek bağışıklık sisteminin enfeksiyonu temizlemesini sağlayan ajanlar.
Uygulama yolu
- Lokal Antifungaller: Deri veya mukozal yüzeyler gibi lokalize enfeksiyonları tedavi etmek için topikal olarak uygulanır.
- Sistemik Antifungaller: Kan dolaşımına ulaşarak ve vücuda yayılarak yaygın veya derin yerleşimli enfeksiyonları tedavi etmek için oral veya intravenöz olarak uygulanır.
Etkinlik Spektrumu
- Geniş Spektrumlu Antifungaller: Çok çeşitli mantar türlerine karşı etkilidir.
- Dar Spektrumlu Antifungaller: Belirli mantar organizmalarını veya sınırlı mantar türlerini hedefler.
Yaygın Antifungal İlaç Sınıfları ve Örnekleri
Alilaminler
- Mekanizma: Mantar hücre zarı sentezinde gerekli olan skualen epoksidaz enzimini inhibe eder.
- Örnekler:
- Terbinafin** (Lamisil®) – atlet ayağı ve tırnak mantarı gibi dermatofit enfeksiyonları için yaygın olarak kullanılır.
- Naftifine** – deri enfeksiyonları için topikal antifungal.
Benzilaminler
- Mekanizma: Alilaminlere benzer şekilde skualen epoksidazı inhibe eder.
- Örnek:
- Butenafin – öncelikle dermatofit enfeksiyonları için kullanılır, bazı bölgelerde (örn. İsviçre) yaygın olarak bulunmaz.
Azol Antifungaller
- Mekanizma: Mantar hücre membranının temel bir bileşeni olan ergosterol sentezini inhibe eder.
- Örnekler:
- Flukonazol – Candida enfeksiyonları için yaygın olarak kullanılır.
- İtrakonazol – sistemik enfeksiyonlar dahil olmak üzere çeşitli mikozlar için etkilidir.
- Vorikonazol – daha ciddi vakalarda, özellikle Aspergillus enfeksiyonları için kullanılır.
Polienler
- Mekanizma: Mantar hücre zarındaki ergosterole bağlanarak hücre ölümüne yol açan gözenekler oluşturur.
- Örnekler:
- Amfoterisin B** (Fungizone®) – genellikle ciddi sistemik enfeksiyonlar için kullanılır ancak önemli yan etkileri vardır.
- Nystatin (Mycostatin®) – öncelikle ağız boşluğu ve gastrointestinal sistemdeki Candida enfeksiyonları için.
- Pentamisin – cilt enfeksiyonları için kullanılır.
Ekinokandinler
- Mekanizma: Mantar hücre duvarının önemli bir bileşeni olan β-glukan sentezini inhibe eder.
- Örnekler:
- Anidulafungin (Ecalta®) – kandidemi ve diğer invazif Candida enfeksiyonları için etkilidir.
- Caspofungin (Cancidas®) – özellikle bağışıklık sistemi baskılanmış hastalarda sistemik mantar enfeksiyonları için yaygın olarak kullanılır.
- Mikafungin** (Mycamine®) – Candida ve Aspergillus türlerine karşı kullanılan başka bir sistemik antifungal.
Morfolin Türevleri
- Mekanizma: Ergosterol sentezine müdahale ederek fungal hücre membran bütünlüğünü etkiler.
- Örnek:
- Amorolfine (Loceryl®) – onikomikoz (tırnak mantarı) için topikal tedavi.
Hidroksipiridon Türevleri
- Mekanizma: Farklı yollarla hücre duvarı ve membran bütünlüğünü bozar.
- Örnek:
- Siklopiroks** – yüzeysel deri enfeksiyonları için etkilidir.
Boyalar
- Mekanizma: Bilinmiyor, ancak geleneksel olarak antifungal özellikleri için kullanılıyor.
- Örnek olarak:
- Mercanköşk** – cilt ve mukoza zarı enfeksiyonları için kullanılır.
Yağ Asitleri
- Mekanizma: Hücre zarını değiştirerek işlevi bozar.
- Örnek:
- Undesilenik asit** (Undex®) – yüzeysel enfeksiyonlar için yaygın olarak kullanılır.
Pirimidinler
- Mekanizma: Mantar DNA sentezini inhibe eder.
- Örnek:
- Flucytosine** (Ancotil®) – sistemik enfeksiyonlar için diğer antifungallerle birlikte kullanılır.
Tiyokarbamatlar
- Mekanizma: Alilaminlere benzer şekilde skualen epoksidazı inhibe eder.
- Örnek olarak:
- Tolnaftate (Undex®) – dermatofit enfeksiyonları için kullanılır.
Oksaborol
- Mekanizma: Lösil-tRNA sentetazı bloke ederek fungal protein sentezini inhibe eder.
- Örnek:
- Tavaborol – öncelikle onikomikoz için kullanılır.
Griseofulvin
- Mekanizma: Mikrotübül oluşumunu bozarak mantar hücre bölünmesini engeller.
- Dermatofit enfeksiyonlarında kullanılır, özellikle deri, saç ve tırnak enfeksiyonlarına karşı etkilidir.
Endikasyonları ve Yaygın Uygulamaları
Antifungal ilaçlar, enfeksiyonun şiddetine ve türüne bağlı olarak çeşitli mantar enfeksiyonlarında uygulanmaktadır:
- Dermatofitoz (atlet ayağı, saçkıran, tırnak mantarı): Genellikle topikal allilaminler veya azoller ile tedavi edilir.
- Kutanöz ve Mukozal Kandidiyaz (oral pamukçuk, vajinal pamukçuk): Azoller veya nistatin ile tedavi edilir.
- Sistemik Mikozlar (örn. kandidemi, aspergilloz): Sistemik azoller, ekinokandinler veya amfoterisin B gibi polienlerle tedavi edilir.
Bu antifungal ajanlar, bağışıklık sistemi baskılanmış hastalardaki enfeksiyonların tedavisinde ve invazif mantar hastalıklarıyla ilişkili morbiditenin azaltılmasında çok önemlidir.
İleri Okuma
- Odds, F. C. (1987). Antifungal agents: their diversity and clinical utility. Microbiological Sciences, 4(6), 238–243.
- Silver, L. L., & Bostian, K. A. (1993). Discovery and development of new antibiotics: the problem of antibiotic resistance. Antimicrobial Agents and Chemotherapy, 37(3), 377–383.
- Denning, D. W., et al. (1997). Azole antifungals: Mechanism of action and resistance. Journal of Antimicrobial Chemotherapy, 40(4), 611–618.
- Pfaller, M. A., & Diekema, D. J. (2007). Epidemiology of invasive candidiasis: a persistent public health problem. Clinical Microbiology Reviews, 20(1), 133–163.
- Maertens, J. A., et al. (2008). Echinocandins in antifungal prophylaxis and therapy. Journal of Antimicrobial Chemotherapy, 61(1), 114–122.
- Perfect, J. R., et al. (2010). Clinical practice guidelines for the treatment of candidiasis: 2009 update by the Infectious Diseases Society of America. Clinical Infectious Diseases, 50(5), 503–535.
- Lewis, R. E. (2011). Overview of antifungal therapy in immunocompromised patients. Clinical Therapeutics, 33(12), 1559–1575.
- Pappas, P. G., et al. (2016). Clinical practice guideline for the management of candidiasis: 2016 update by the Infectious Diseases Society of America. Clinical Infectious Diseases, 62(4), e1–e50.
- Hoang, T. H., et al. (2021). Allylamine antifungals: A review of pharmacology, efficacy, and safety. Drugs in Context, 10, 1–12.
fungistatik
-myces
Sinonim: -mykes, -mike.
Latincede, ‘mantar’a ait anlamında kullanılır.’
Libido
Latincede; arzu, istek, dürtü anlamına gelir.
Psykoanalizin kurucularından olan Sigmund Freud’un ortaya attığı bu terim, cinsel dürtülerle bağdaştırılabilecek fiziksel enerjiyi ifade etmek için kullanılır. Cinsel istek ve arzuyu ifade edebilecek terimsel bir kelime olarak birçok dile aynı şekilde girmiştir.
Steroid
Steroidler, siklopentanoperhidrofenantren çekirdeği olarak bilinen dört kaynaşmış halkadan oluşan bir karbon iskeleti ile karakterize edilen, biyolojik olarak önemli moleküllerin geniş bir sınıfıdır. Bu temel yapı, çeşitli fonksiyonel grupların eklenmesi yoluyla geniş bir steroid dizisinin oluşturulmasına olanak tanır ve bu da canlı organizmalarda çeşitli işlevlere yol açar. Steroidler bitkiler, hayvanlar ve mantarlar da dahil olmak üzere farklı yaşam formlarında bulunur ve hücresel ve sistemik işlevlerde kritik roller oynar.
- Sentetik Steroidler: 1930’larda ve 1940’larda ilk sentetik kortikosteroid kortizon gibi sentetik steroidlerin geliştirilmesi, romatoid artrit ve diğer inflamatuar hastalıkların tedavisinde devrim yarattı. Bu, kortikosteroidlerin güçlü antiinflamatuar etkilerini gösteren önemli bir tıbbi buluştu.
- Sporda Anabolik Steroidler: Anabolik steroidlerin performans artışı için kullanımı, kas kütlesini ve gücünü artırma yeteneklerinin ilk kez sporcular tarafından kullanıldığı 1950’lere kadar uzanır. Bu uygulama devam eden etik tartışmalara ve sporda katı dopingle mücadele düzenlemelerinin oluşturulmasına yol açmıştır.
- Kolesterol ve Kalp Hastalığı: 20. yüzyılın ortalarında, bir steroid olan kolesterolü kalp hastalığına bağlayan araştırmalar, diyet önerilerinde ve kolesterol düşürücü ilaçların geliştirilmesinde büyük bir değişikliğe yol açarak steroidlerin sağlık ve hastalıkta oynadığı karmaşık rolleri vurguladı.
- Doğum Kontrol Hapı: 1950’li yıllarda ilk oral kontraseptifin sentezi, steroidlerin kimyasal modifikasyonu ile mümkün olmuştur. Bu sadece üreme sağlığını dönüştürmekle kalmadı, aynı zamanda derin sosyal ve kültürel etkilere de yol açtı.
Canlı Organizmalarda İşlevleri ve Önemi
Steroidler, öncelikle hormon rolleri aracılığıyla canlı organizmalarda çok sayıda temel fonksiyona hizmet eder. Bunlar şu konularda çok önemlidir:
- Metabolizma: Kortikosteroidler gibi steroidler karbonhidratların, yağların ve proteinlerin metabolizmasını etkileyerek glikoz seviyelerini düzenler ve enerji dengesini korur.
- Membran Yapısı: Bir steroid alkol olan kolesterol, hücre zarlarının önemli bir bileşenidir, akışkanlık ve bütünlük sağlar ve diğer steroidlerin sentezi için öncü görevi görür.
- Hormonal Düzenleme: Steroid hormonları, büyüme ve gelişme, bağışıklık tepkisi ve metabolizmanın yanı sıra üreme fonksiyonlarının düzenlenmesi de dahil olmak üzere çok çeşitli fizyolojik süreçleri düzenler.
Temel Steroid Türleri ve İşlevleri
- Kolesterol: Hücre zarlarındaki yapısal rolünün ötesinde, kolesterol, steroid hormonları da dahil olmak üzere diğer tüm steroidlerin sentezlendiği öncü maddedir.
- Anabolik Steroidler: Bu steroidler testosteronun etkilerini taklit ederek kas ve kemik sentezini teşvik eder. Kas erimesi durumlarında terapötik olarak kullanılırlar ancak aynı zamanda sporda performansı artırmak için yanlış kullanımlarıyla da bilinirler.
- Kortikosteroidler: Bu grup glikokortikoidleri ve mineralokortikoidleri içerir.
- Glukokortikoidler (kortizol gibi) metabolizmayı ve bağışıklık tepkilerini düzenler, stres tepkisinde, inflamasyonun azaltılmasında ve otoimmün hastalık tedavisinde kritik bir rol oynar.
- Mineralokortikoidler (aldosteron gibi) elektrolit ve su dengesi için gereklidir, kan hacmini ve kan basıncını düzenler.
- Seks Steroidleri: Testosteron, östrojen ve progesteron da dahil olmak üzere bu hormonlar, cinsel özelliklerin belirlenmesinde ve üreme fonksiyonlarının desteklenmesinde çok önemlidir.
Steroid Hormonlar ve Rolleri
- Testosteron: Erkek üreme dokusu gelişiminde ve ikincil cinsel özelliklerde anahtar rol oynayan bir androjen.
- Östrojen ve Progestojenler: Kadın üreme sistemini ve adet döngüsünü düzenlemenin yanı sıra hamileliği desteklemenin anahtarıdır.
- Aldosteron: Sodyum ve su dengesini düzenleyerek kan basıncını kontrol etmeye yardımcı olan bir mineralokortikoid.
- Kortizol: Stres tepkilerini yöneten, inflamasyonu azaltan ve metabolizmanın düzenlenmesine katkıda bulunan bir glukokortikoid.
Metabolik Yollar ve Sentez
- Steroidler, başta adrenal bezler ve gonadlarda olmak üzere bir dizi enzimatik reaksiyon yoluyla kolesterolden sentezlenir. Sentez, kolesterolün yan zincirinin parçalanmasını, pregnenolonun oluşturulmasını içerir ve bu daha sonra çeşitli steroid hormonları üretmek üzere başka dönüşümlere uğrar. Bu sentez, fizyolojik taleplere yanıt veren sinyal yolları tarafından sıkı bir şekilde düzenlenir.
Tarih
- Erken Keşifler: Steroid araştırmalarının geçmişi, kolesterolle ilgili maddeler olan sterollerin tanımlanmasıyla birlikte 19. yüzyılın sonlarına ve 20. yüzyılın başlarına kadar izlenebilir. “Steroid” terimi, sterollerle ilgili yapıları nedeniyle bu bileşikleri tanımlamak için türetilmiştir.
- Steroid Hormonların İzolasyonu: 1930’lar, Edward Calvin Kendall tarafından adrenal kortikal hormonların izolasyonu ve Adolf Butenandt ve Leopold Ruzicka tarafından seks hormonlarının keşfedilmesiyle çok önemli bir döneme işaret ediyordu. Bu başarılar steroidlerin fizyolojik rollerinin anlaşılmasına zemin hazırladı.
- Nobel Ödülü Takdirleri: Steroidlerin tıptaki önemi, Butenandt ve Ruzicka’nın 1939’da seks hormonları üzerine çalışmalarından dolayı Nobel Kimya Ödülü’nü almasıyla ve Kendall’ın Philip S. Hench ve Tadeus Reichstein ile birlikte Adrenal korteks hormonlarıyla ilgili keşifleri nedeniyle 1950’de Fizyoloji veya Tıp Nobel Ödülü’nü almıştır.
İleri Okuma
- Payne, A.H., & Hales, D.B. (2004). Overview of steroidogenic enzymes in the pathway from cholesterol to active steroid hormones. Endocrine Reviews, 25(6), 947-970.
- Rhen, T., & Cidlowski, J.A. (2005). Anti-inflammatory action of glucocorticoids—new mechanisms for old drugs. The New England Journal of Medicine, 353(16), 1711-1723.
- Basaria, S. (2010). Androgen abuse in athletes: detection and consequences. Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism, 95(4), 1533-1543.
- Marker, R.E., & Rohrmann, E. (1939). Sterols. XCII. Sapogenins. XLI. The Preparation of Pregnadienolone (Pregnadienolone) from Stigmasterol. Journal of the American Chemical Society, 61(18), 2910-2912.
- Nobel Prize. (1939). The Nobel Prize in Chemistry 1939. NobelPrize.org. Retrieved from https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1939/summary/
- Nobel Prize. (1950). The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1950. NobelPrize.org. Retrieved from https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1950/summary/
- Djerassi, C. (2001). Chemical birth of the pill. American Journal of Obstetrics and Gynecology, 184(4), 529-536.
Luteinleştirici Hormon
Sinonim: LH, Lutropin, sarı renkli hormon, Interstitial cell stimulating hormone (ICSH)
bkz: luteum
Üremeyi düzenleyen hormonlar arasında yer alır. Kadınlarda yumurta üretimi; erkeklerde Interstitial cell stimulating hormone (ICSH) olarak da bilinir ve sperm gelişimini sağlar. Her iki cinste de FSH (Folikül stimüle edici hormon) ile birlikte çalışır. Hipofiz bezinin ön kısmından salgılanır.
Testosteron
“Testosteron” terimi “testis” ve “steroid” kelimelerinden türetilmiştir. Keşfi, Ernst Laqueur’un onu boğa testislerinden izole ettiği 1935 yılına kadar uzanıyor. Testosteron çığır açıcıydı çünkü erkek ve kadın fizyolojileri arasındaki farkın altında yatan biyokimyasal faktörlere ışık tutmaya yardımcı oldu.
Erkek ve Kadında Üretim
Erkeklerde
Testosteron testislerde LH (Luteinizan Hormon) ve Leydig hücrelerinin etkisi altında üretilir. Ağırlıklı olarak testislerde sentezlenmesine rağmen, adrenal bezlerde de az miktarda üretilir.
Kadınlarda
Kadınlarda testosteron erkeklere göre çok daha az miktarda sentezlenir. Yumurtalıklarda ve adrenal bezlerde üretilir.
Sentez Kapasitesi
Ortalama olarak bir kişi, yaş, cinsiyet ve sağlık durumu gibi faktörlere göre değişen, günde 4 ila 8 mg testosteron sentezleyebilir.
Sentez: Testosteron ile doğrudan ilişkili olmasa da, D Vitamini sentezi kemik sağlığı için çok önemlidir ve güneş ışığına maruz kalındığında ciltte sentezlenir. Yeterli seviyeler genel sağlık ve hormon regülasyonu için gereklidir.
Biyolojik Roller
Fenotipik Özellikler
Erkek üreme dokularının, ikincil cinsel özelliklerin ve kas kütlesinin gelişimini düzenleyen birincil erkek cinsiyet hormonu.
Testosteron, erkek fenotipinin oluşumunda önemli bir rol oynar. Bu, saç büyümesini, sesin kalınlaşmasını, kas büyümesini ve sperm üretimindeki artışı kapsar. Reseptörleri olan proteinlere bağlanarak vücudun çeşitli bölgelerine ulaşabilir.
Vitamin Dönüşümü: Testosteron doğrudan bir vitamine dönüşmez; ancak çeşitli metabolik süreçlerde rol oynar.
D Vitamini
Ek fonksyonlar
Testosteron, fiziksel özellikleri şekillendirmenin yanı sıra kemik oluşumunu, libidoyu ve agresif hareketleri de geliştirir.
Doping Olarak Testosteron
Sporcular bazen kas kütlesi ve performansı artırıcı özellikleri nedeniyle sentetik testosteron kullanırlar. Bununla birlikte, sentetik testosteronun dışarıdan alınması aşağıdakiler de dahil olmak üzere risklerle doludur:
- Karaciğer ve böbreklerde tümör oluşumu
- Kalp kaslarının zayıflaması
- Kalp ritmi bozuklukları
- Damar tıkanıklıkları
- Beyin kanaması
- Artan yağ bezleri
- Akne oluşumu
- Duygusal kargaşa
- Depresyon
- Hafıza ve konsantrasyon sorunları
- Testis hacminde küçülme ve sperm sayısında azalma
Biyokimya
Basit yapı
Testosteron bir steroid hormondur; bu, temel yapısının belirli bir düzende bağlanmış, A, B, C ve D etiketli dört sikloalkan halkasından oluştuğu anlamına gelir. Bu moleküler çerçeve, onu diğer steroidlerden ayıran çeşitli fonksiyonel gruplar için temel görevi görür.
Kimyasal Formül ve Molekül Ağırlığı
Testosteronun kimyasal formülü C19H28O2‘dir ve molekül ağırlığı yaklaşık 288,42 g/mol’dür.
Çözünürlük ve Bağlanma
Testosteron hidrofobik ve lipofiliktir, yani lipitlerde çözünür ancak suda çözünmez. Bu özelliği hücre zarlarından kolayca geçmesini sağlar. Hücrenin içine girdikten sonra, androjen reseptörlerine bağlanır ve ya spesifik genlerin transkripsiyonunu başlatmak için doğrudan DNA üzerinde etki gösterir ya da diğer yollar yoluyla dolaylı olarak etki eder.
Metabolizma
Testosteron, dihidrotestosteron (DHT) ve estradiol gibi diğer türevlere dönüştürülmek üzere karaciğerde çeşitli metabolik yollardan geçer. Sitokrom P450 enzimleri öncelikle bu metabolik süreci yönetir.
Sentez Yolu
Testosteron sentezi, diğerlerinin yanı sıra P450scc, P450c17, 3β-HSD ve 17β-HSD enzimlerini içeren bir dizi enzimatik reaksiyon yoluyla dönüştürülen kolesterol ile başlar. Erkeklerde bu işlemi öncelikle testislerdeki Leydig hücreleri yürütürken, kadınlarda yumurtalıklar ve adrenal bezler bu işlemi gerçekleştirir.
Hareket mekanizması
Testosteron genomik ve genomik olmayan mekanizmalar aracılığıyla çalışır. Genomik yolda, hormon-reseptör kompleksi, reseptörüne bağlandıktan sonra çekirdeğe doğru hareket eder ve burada gen ekspresyonunu modüle etmek için bir transkripsiyon faktörü olarak görev yapar. Genomik olmayan mekanizmalar daha hızlı eylemleri içerir ve iyon kanallarını etkilemeyi veya ikincil haberci sistemleri etkinleştirmeyi içerebilir.
Testosteronun Farmakodinamiği
Hareket mekanizması
Testosteron öncelikle hücrelerdeki androjen reseptörlerine bağlanarak ya doğrudan gen transkripsiyonunu etkiler ya da dolaylı olarak diğer sinyal yolları yoluyla etkilenir. Klasik genomik etkisinde testosteron-androjen reseptör kompleksi, büyüme, gelişme ve farklılaşma gibi çeşitli fizyolojik süreçleri yöneten hedef genlerin ekspresyonunu modüle eden bir transkripsiyon faktörü olarak görev yapar.
Reseptör Afinitesi
Testosteron, androjen reseptörlerine yüksek afiniteye sahiptir ancak aynı zamanda bu reseptörlere daha yüksek afiniteye sahip olan dihidrotestosterona (DHT) da dönüştürülür. Ek olarak, testosteronun bir kısmı östrojen reseptörleriyle etkileşime giren estradiol’e dönüştürülür.
Terapötik Etkiler
Farmakodinamik olarak eksojen testosteron, hipogonadizm gibi durumların tedavisinde hormon replasman tedavilerinde kullanılır. Ayrıca palyatif bakım amacıyla meme kanseri tedavisinde de kullanılabilir.
Yan etkiler
Doğal testosteronda olduğu gibi, eksojen testosteron da karaciğer ve böbrek tümörleri, kardiyovasküler sorunlar ve davranış değişiklikleri gibi bir dizi yan etkiye yol açabilir.
Testosteronun Farmakokinetiği
Emilim
Testosteron, kas içi enjeksiyonlar, transdermal yamalar ve oral formülasyonlar dahil olmak üzere çeşitli yollarla uygulanabilir. Emilim hızı ve miktarı uygulama yoluna bağlı olarak değişir.
Dağıtım
Lipofilik olduğundan testosteron hücre zarlarını kolaylıkla geçer. Çoğunlukla seks hormonu bağlayıcı globulin (SHBG) ve albümin gibi serum proteinlerine bağlanır ve yalnızca %2-3’ü kanda serbestçe dolaşmaktadır.
Metabolizma
Testosteron, öncelikle sitokrom P450 enzimleri yoluyla hepatik metabolizmaya uğrar. DHT ve estradiol dahil olmak üzere çeşitli metabolitlere dönüştürülür.
Eliminasyon
Testosteronun metabolitleri öncelikle idrarla ve daha az oranda dışkıyla atılır. Doğal testosteronun yarı ömrü nispeten kısadır; yaş, sağlık durumu ve uygulama yolu gibi çeşitli faktörlere bağlı olarak 10 ila 100 dakika arasında değişir.
Toksikoloji
Karaciğer Toksisitesi
Özellikle oral anabolik steroidlerle birlikte aşırı testosteron düzeyleriyle ilgili temel endişelerden biri hepatotoksisitedir. Yüksek testosteron, karaciğer enzimlerinin yükselmesine neden olabilir ve potansiyel olarak karaciğer tümörleri, peliosis hepatis ve kolestaz gibi durumlara yol açabilir.
Kardiyovasküler Riskler
Aşırı testosteron hipertansiyon, miyokard enfarktüsü ve tromboz gibi kardiyovasküler sorunlara neden olabilir. Aynı zamanda HDL kolesterolü düşürürken LDL kolesterolü de arttırır, böylece aterosklerozu teşvik eder.
Nörolojik Etkiler
Yüksek testosteron seviyeleri ruh hali değişimleri, sinirlilik ve saldırganlık gibi psikolojik etkilere yol açabilir. Ağır vakalarda depresyonun ve diğer zihinsel sağlık bozukluklarının başlamasına bile katkıda bulunabilir.
Endokrin Bozulması
Çok fazla testosteron endokrin sistemi olumsuz yönde etkileyerek endojen testosteron üretiminde azalmaya ve testis atrofisine yol açabilir. Kadınlarda aşırı seviyeler adet düzensizliklerine ve virilizasyona neden olabilir.
Genitoüriner Etkiler
Erkeklerde yüksek testosteron seviyeleri sperm üretiminde azalmaya neden olarak kısırlığa neden olabilir. Aynı zamanda iyi huylu prostat hipertrofisine yol açabilir ve mevcut prostat kanserini şiddetlendirebilir.
İskelet ve Kas Etkileri
Testosteron genellikle artan kas kütlesi ile ilişkilendirilse de aşırı seviyeler dengesizliklere yol açarak kas gerginliğine veya hasara neden olabilir. Ergenlerde epifiz plaklarını vaktinden önce kapatarak büyümenin durmasına neden olabilir.
Endikasyon
Günümüzde testosteron, aşağıdakiler de dahil olmak üzere çeşitli amaçlar için kullanılmaktadır:
- Hipogonadizmli erkekler için TRT
- Erkeklerde gecikmiş ergenliğin tedavisi
- Kadınlarda belirli meme kanseri türlerinin tedavisi
- Bazı anemi türlerinin tedavisi
- Erkeklerde ve kadınlarda osteoporozun tedavisi
- Sporcularda kas kütlesi ve kuvvetinin iyileştirilmesi
Testosteron güçlü bir hormondur, güvenli ve doktor kontrolünde kullanılması önemlidir. Testosteronun sivilce, artan saç büyümesi ve saldırganlık gibi yan etkileri olabilir.
Tarih
Testosteronun tarihi, kısırlaştırmanın erkek hayvanlar üzerindeki etkilerinin farkında olan eski Mısırlılara kadar uzanabilir. MS 2. yüzyılda Yunan hekim Galen testisleri erkek gücünün kaynağı olarak tanımladı.
19. yüzyılda bilim adamları testosteronu daha ayrıntılı olarak incelemeye başladılar. 1889’da Fransız fizyolog Charles-Édouard Brown-Séquard, testis ekstraktı enjeksiyonunun kendisini gençleştirdiğini iddia eden bir makale yayınladı. Ancak daha sonra iddiaları çürütüldü.
1931’de Alman kimyager Adolf Butenandt, testosteronu boğa testislerinden izole etti. 1935 yılında Butenandt ve İsviçreli kimyager Leopold Ruzicka bağımsız olarak testosteronu sentezlediler. Aynı yıl Hollandalı kimyager Ernst Laqueur da testosteronu sentezledi.
Testosteronun keşfi, düşük testosteron düzeyine sahip erkekler için testosteron replasman tedavisinin (TRT) geliştirilmesine yol açtı. TRT ilk olarak 1930’larda testislerin yeterli testosteron üretmediği bir durum olan hipogonadizm hastası erkekleri tedavi etmek için kullanıldı.
1950’li ve 1960’lı yıllarda sporcuların performanslarını artırmak amacıyla TRT kullanılmaya başlandı. Ancak TRT’nin sporda kullanılması Uluslararası Olimpiyat Komitesi dahil birçok kuruluş tarafından yasaklanıyor.
Kaynak:
- Bagatell, C.J., & Bremner, W.J. (1996). “Androgens in men: Uses and abuses.” The New England Journal of Medicine.
- Laqueur, Ernst. (1935). “On Crystalline Male Hormone from Testes (Testosterone),” Reprinted from the Biochemical Journal.
- Basaria, S., & Dobs, A.S. (2001). “Risks versus benefits of testosterone therapy in elderly men.” Drugs & Aging.
- Griffin, J.E. & Ojeda, S.R. (2004). “Textbook of Endocrine Physiology“. Oxford University Press.
- Kicman, A.T. (2008). “Pharmacology of anabolic steroids.” British Journal of Pharmacology.
- Vingren, Jakob L., et al. (2010). “Testosterone Physiology in Resistance Exercise and Training.” Sports Medicine.
- Bhasin, S., Cunningham, G. R., Hayes, F. J., Matsumoto, A. M., Snyder, P. J., Swerdloff, R. S., & Montori, V. M. (2010). “Testosterone therapy in men with androgen deficiency syndromes: An Endocrine Society clinical practice guideline.” The Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism.
- Handelsman, D. J., & Wartofsky, L. (2013). “Requirement for mass spectrometry sex steroid assays in the Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism.” The Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism.
- Basaria, S. (2014). “Male hypogonadism.” Lancet.
- Sargis, Robert M. (2015) “An Overview of the Testes: Testosterone, Function, and Production.” Endocrineweb.
- Nelson, D. & Cox, M. (2017). “Lehninger Principles of Biochemistry“. W. H. Freeman and Company.
- Strauss, J.F., Barbieri, R.L. (2018). “Yen & Jaffe’s Reproductive Endocrinology: Physiology, Pathophysiology, and Clinical Management“. Elsevier.
Laktat
- Laktik asit, 1780 yılında Carl Wilhelm Scheele tarafından keşfedilmiştir.
- 1881’de ticari olarak büyük ölçüde ekşimiş sütten elde edildi; bu yüzden süt asidi de denir. Sütte bulunan laktoz, laktik maya denilen bakteriler tarafından laktik aside dönüştürülür.
- Her insanın vücudunda oluşan organik bir bileşiktir; kas, kan ve vücudun değişik organlarında bulunur.
- Laktat ile aynı anlamda kullanılır, laktat, laktik asidinsodyum (Na) ve potasyum (K) tuzudur.
- Laktik asidin temel kaynağı, glikojendir. Yeterli miktarda oksijen ile yakılamayan pirüvat laktata dönüşür.
- Fazla miktarda laktat toplanması durumunda vücut pH’ı düşer, asidik bir ortam oluşur ve Laktat asidoz (bkz: asidoz) bahsedilir.
- Venöz kandaki laktat konsantrasyonunun referans aralığı:
4,5 – 20 mg / dl (0,5 – 2,2 mmol / l)
Fizyoloji
- Laktat, anaerobik glikolizin nihai ürünüdür ve Cori döngüsü yoluyla karaciğere taşınabilir ve tekrar glukoneogenez için kullanılabilir. Daha az bir ölçüde, böbrek de glukoneogenez yapabilir.
- Kalp, laktatı kandan emebilir ve yeniden okside edebilir. Yüksek enerji harcanan koşullar altında, enerji ihtiyacının% 60’ını karşılar. Bununla birlikte, bunun bir önkoşulu koroner damarlar yoluyla yeterli bir oksijen kaynağı olmasıdır.
- Artık laktat birikiminin anaerobik kas metabolizmasının bir parçası olarak kas ağrısına yol açtığı iddia edilmiyor. Aksine, kas aşırı zorlamasının mikrofilamentlerde mini yırtılmalara neden olduğuna ve ödem ile lokal enflamatuar reaksiyonun ağrıyan kaslarla ilişkili ağrı hissine yol açtığına inanılmaktadır.
Klinik
- Çeşitli nedenlere bağlı hipoksi (örn. Akciğer fonksiyon bozukluğu, şiddetli anemi, kalp yetmezliği, şok, karbon monoksit zehirlenmesi) laktat seviyelerinin artmasına neden olur. Damar tıkanıklığı, yaralanmalar veya yanıklar ile dokuların azalmış perfüzyonu aynı etkiye sahiptir. Laktat seviyesi, hastalığın şiddeti ile orantılıdır ve prognozu belirler. pH düşürüldüğünde buna laktik asidoz denir.
- Epileptik nöbetler dahil olmak üzere ağır kas çalışmasından sonra laktat konsantrasyonu fizyolojik olarak artar, bu fizyolojik artış hızla azalır.
- Laktat içeren infüzyon çözeltileri kullanılırsa, ikincil hiperlaktataemi oluşabilir ve bu da hızla azalarak normale döner.
Teşhis
Laboratuvar teşhisi
- Laktat konsantrasyonu tam kan, plazma veya beyin omurilik sıvısında belirlenebilir. Eritrositlerdeki laktat konsantrasyonu plazma konsantrasyonunun sadece% 60’ı olduğundan, tam kandaki değerler plazmadan daha düşüktür.
- Lakat asidoz olup olmadığına karar verebilmek için laktat seviyesi tayini ile birlikte bir kan gazı analizi yapılmalıdır. Laktat ölçümü için kan numuneleri, kan şekeri ölçümlerinde olduğu gibi, bu malzemede oda sıcaklığında yaklaşık 8 saat süreyle stabil olan bir glikoliz inhibitörü içermelidir.
- Hücre bakımından zayıf beyin omurilik sıvısındaki laktat seviyeleri yaklaşık 3 saat stabildir. Hücre zengini beyin omurilik sıvısının (1.000 lökosit / µl) de geçerli bir laktat ölçümü için florür tüplerine alınması gerekir; değer, malzemeye ve taşıma süresine bağlı olarak anlamlı olmayabilir.
- Damar dolgusunu iyileştirmek için venöz tıkanıklık ve manuel pompalama, laktat seviyelerinin artmasına neden olur (preanalitik).
Laktatın Tanısal Değeri:
Kan laktat seviyeleri tıbbi ortamlarda sepsis, kardiyak arrest, travma ve akciğer hastalığı gibi akut veya kritik hastalıkların ciddiyetini değerlendirmek için yaygın olarak kullanılır. Yüksek laktat seviyeleri, bu durumlarda sıklıkla ortaya çıkan doku hipoperfüzyonu ve hipoksiyi gösterebilir.
Normal kan laktat seviyeleri tipik olarak litre başına 2 milimolden (mmol/L) azdır. 2 mmol/L’nin üzerindeki bir seviye genellikle anormal olarak kabul edilir ve 4 mmol/L’nin üzerindeki bir seviye yüksek olarak kabul edilir. Çok yüksek seviyeler (10 mmol/L’nin üzerinde) ciddi doku hipoksisine işaret edebilir ve yüksek ölüm oranıyla ilişkilidir.
Laktat arteriyel, venöz veya kapiller kan örnekleriyle ölçülebilir; venöz ölçümler erişim kolaylığı nedeniyle sıklıkla kullanılır. Bununla birlikte, laktat seviyelerinin belirli ilaçlar, karaciğer hastalığı ve yoğun egzersiz dahil olmak üzere bir dizi faktörden etkilenebileceğini unutmamak önemlidir, bu nedenle hastanın genel klinik tablosu bağlamında yorumlanmalıdır.
Tedavi:
Yüksek laktat seviyelerinin tedavisi öncelikle altta yatan nedeni düzeltmeye yöneliktir. Bu, aşağıdaki gibi müdahaleleri içerebilir:
- Hipovolemi veya sepsis vakalarında doku perfüzyonunu iyileştirmek için sıvı resüsitasyonu.
- Hipoksi vakalarında oksijen tedavisi veya mekanik ventilasyon.
- Sepsis vakalarında antibiyotik uygulaması.
- Şok vakalarında vazopressörlerle hemodinamik destek.
Bazı durumlarda, renal replasman tedavisi (diyaliz) gibi laktatın vücuttan atılmasına yardımcı olan tedaviler kullanılabilir, ancak bu genellikle çok ciddi vakalar için ayrılmıştır.
Kaynak:
- Kraut JA, Madias NE. “Lactic acidosis.” N Engl J Med. 2014;371(24):2309-2319.
- Andersen LW, Mackenhauer J, Roberts JC, Berg KM, Cocchi MN, Donnino MW. “Etiology and therapeutic approach to elevated lactate levels.” Mayo Clin Proc. 2013;88(10):1127-1140.
- Singer M, Deutschman CS, Seymour CW, et al. “The Third International Consensus Definitions for Sepsis and Septic Shock (Sepsis-3).” JAMA. 2016;315(8):801-810.
Yorum yazabilmek için oturum açmalısınız.