Tıp terimleri sözlüğü
Akciğer ve akciğerle ilişkili organları ile ilgilenen bilim dalıdır. (Bkz; Pulmonoloji)
Sinonim: Lobectomy, Lobektomie.
Akciğer, Karaciğer ve Tiroid bezi gibi loblu organların, loblarından en az bir tanesinin vücuttan cerrahi müdahaleyle çıkartılma işlemidir. (Bkz; Lob–ektomi)
Akciğerde lobektomi operasyonu için, ilgili akciğer lobundaki bronşu ana daldan ayırmak için bronşun kesilmesine bronkotomi denir.
Bronkopnömoni, primer olarak terminal ve respiratuvar bronşiollerde başlayan, oradan bitişik alveoler boşluklara yamalı (multifokal) tarzda yayılan, çoğu zaman iki taraflı ve çok loblu tutuluma yol açan bir alt solunum yolu enfeksiyonudur. Lobar pnömoniden farklı olarak tek bir lobun homogren konsolidasyonu yerine, peribronşiyal merkezli, düzensiz dağılımlı, 0,5–2 cm’lik odaklar hâlinde ilerler ve odaklar zamanla birleşerek geniş hava sahası konsolidasyonları oluşturabilir. Klinik yelpaze hafif-orta şiddetli toplum kökenli enfeksiyondan yoğun bakım gerektiren nozokomiyal pnömoniye kadar uzanır.
“Bronkopnömoni” terimi, bronk- (Antik Yunanca brónkhos: “gırtlak, nefes borusu/bronş”) ve pnömoni (Yunanca pneúmōn: “akciğer”; pneúma: “nefes”) köklerinden türemiştir. Kavramsal olarak “bronş kaynaklı akciğer iltihabı” anlamına gelir ve tarihsel literatürde “yamalar hâlinde pnömoni” (patchy pneumonia) veya “lobüler pnömoni” (lobular pneumonia) adlarıyla da anılmıştır. ICD-10 sınıflamasında etkeni belirtilmeyen bronkopnömoni çoğunlukla J18.0 başlığı altında kodlanır; klinik bağlama göre J15 (bakteriyel pnömoniler) ve J12–J14 (viral ve diğer etkenler) alt başlıkları kullanılabilir.
Bronkopnömoni, yaşamın uç dönemlerinde (bebeklik–erken çocukluk ve ileri yaş) ve komorbiditesi olan erişkinlerde baskın pnömoni paternidir. Toplum kökenli pnömoni (TKP) olgularının önemli bir kısmında radyolojik ve patolojik patern bronkopnömonidir. Hastane kökenli pnömonide (HKP) ve ventilatör ilişkili pnömonide (VİP) bronkopnömoni paterninin görülme olasılığı daha yüksektir; çünkü etken spektrumu ve konak savunma dinamikleri bronşiollere yerleşmeye elverişlidir.
Bronkopnömonide başlangıç odak terminal/respiratuvar bronşiollerdir. Normalde mukosiliyer temizleme ve öksürük refleksi, inhalasyonla veya mikroaspirasyonla alt yollara ulaşan patojen yükünü azaltır. Viral enfeksiyon, sigara veya yaşlanmaya bağlı siliyer disfonksiyon ve mukus viskozitesindeki artış, bronşiollerde mukus tıkaçları ve ventilasyon heterojenliği oluşturur. Bu ortamda bakteriler biyofilm veya yüzeye tutunma (örn. pnömokok kapsülüyle fagositozdan kaçış) stratejileriyle çoğalır. Lokal nötrofilik eksüda, bronşiol lümeninden komşu alveoler keseciklere taşar; böylece peribronşiyal merkezli, multifokal hava boşluğu opasiteleri ortaya çıkar.
Evrimsel açıdan, solunum yollarındaki innate savunular (lizozim, laktoferrin, defensinler, sekretuar IgA, NET’ler) ile patojenlerin kaçış adaptasyonları (kapsül, proteazlar, toksinler, quorum-sensing aracılı biyofilm) arasında bir eş-evrimsel silahlanma yarışı mevcuttur. Konak için yüksek ateş ve yoğun inflamasyon kısa vadede patojen klirensini kolaylaştırsa da, difüzyon bozukluğu ve doku hasarı yoluyla uyum maliyeti yaratır; bu denge bronkopnömonide heterojen, yamalı tutulum şeklinde klinik fenotipe yansır.
Toplum kökenli olgularda CURB-65 vb. skorlamalar; satürasyon, solunum sayısı, hipotansiyon ve mental durum değişiklikleri yatırma ve yoğun bakım kararlarını yönlendirir. Nozokomiyal olgularda hemodinamik instabilite, yüksek oksijen/ventilatör gereksinimi ve çoklu lob tutulumu ağır seyrin göstergesidir.
Tedavi seçimi köken (toplum/hastane), komorbidite, lokal direnç paternleri ve aspirasyon riskine göre bireyselleştirilmelidir.
Süre: Klinik stabilite sağlanan TKP’de genellikle 5–7 gün; atipik etkenlerde ve ağır seyirde 7–10 gün; HKP/VİP’de ~7 gün (klinik yanıt ve kaynağa göre ayarlama). De-eskalasyon, kültür sonuçlarına ve klinik yanıta göre önemlidir.
Akciğer bölgelerinde ateş, öksürük, göğüs ağrısı ve solunum zorluğu gibi bulgularla seyreden bir hastalık; Hippokrates’ın MÖ 5. yüzyılda tuttuğu yazıtlarda “peripneumonia” olarak geçer. O zamanlar henüz mikrobiyoloji yoktur, ama Hipokrat’ın “akciğerlerde ateş var, göğüs yanıyor, nefes kısa” diye tanımladığı durum günümüzdeki pnömoni kavramına oldukça yakındır. Bu dönemde bronşiyal tutulum ile alveoler yayılımı ayırt edilememiştir; “akciğer iltihabı” genel bir başlık altında değerlendirilmiştir.
1900’lerde antibiyotik öncesi dönemde, pnömoni hâlâ yüksek mortaliteye sahip bir hastalıktır. Örneğin William Osler tarafından “ölümcül erkeklerin kaptanı” (captain of the men of death) olarak nitelendirilmiştir. Bu dönemde patolojik otopsiler bronkopnömoni tutulumunu sık olarak gösterir: çok sayıdaki konsolidasyon odakları bronşiollerden başlar, alt loblara doğru yayılır; bu, tek lobu etkileyen lobar pnömoniden farklıdır. 1920–1930’larda ise aşı çalışmaları, serum antitoksinları ve destek tedaviler gündeme gelir. 1940’lardan itibaren antibiyotiklerin yaygın kullanımı (özellikle penisilin) pnömoniye bağlı ölüm oranlarını dramatik biçimde düşürür.
Bronkopnömoninin öyküsü, ilk çağların tanımsız “akciğer ateşi” betimlemelerinden başlayarak, mikrobiyal etkenin keşfine, anatomik ve klinik sınıflamaların oluşmasına, ardından tedavide antibiyotik çağına, nihayet günümüzde moleküler detayların ve direnç olgusunun akademik düzeyde tartışılmasına uzanan bir tablodur. Bu öyküde yer alan her bir bilim insanı, her bir teknik yenilik, bronşiyal tutulumun akciğer parankimine geçişinin nasıl anlaşılır hale geldiğini; çok odaklı konsolidasyonların, direncin ve modern klinik problemin nasıl doğduğunu göstermektedir. Bu akış, bronkopnömoniyi yalnızca bir hastalık olarak değil; solunum yolları savunma mekanizmaları, mikrobiyal adaptasyon, patolojik anatominin ve radyolojik görsellerin evrimi bağlamında bir “tıp tarihi sahnesi” olarak da okumaya imkân tanır.
Bronşta meydana gelen kanserdir. (Bkz; Bronşiyal ) (Bkz; karsinom)
Akciğer kanseri olarak da bilinen bronşiyal karsinom, akciğer dokusundaki hücrelerden kaynaklanan kötü huylu bir tümördür. Akciğer kanseri küresel olarak en yaygın kanserlerden biridir ve kansere bağlı ölümlerin önde gelen nedenlerinden biridir. Belirtildiği gibi, görülme sıklığı yılda 60/100.000 kişidir ve erkeklerde kadınlardan daha yaygındır.
Bronşiyal karsinom için birincil risk faktörü sigara içmektir ve tüm vakaların yaklaşık %85’inden sorumludur. Diğer risk faktörleri arasında radon, asbest, hava kirliliği ve belirli kimyasallara ve maddelere mesleki maruziyet yer almaktadır. Ayrıca, ailede akciğer kanseri öyküsü ve kronik obstrüktif akciğer hastalığı (KOAH) veya pulmoner fibrozis gibi kişisel akciğer hastalıkları öyküsü akciğer kanseri gelişme riskini artırabilir.
Akciğer kanseri, kanser hücrelerinin histolojik görünümüne göre iki ana tipte sınıflandırılır:
Küçük hücreli dışı akciğer kanseri (NSCLC): Bu, vakaların yaklaşık %85’ini oluşturan en yaygın akciğer kanseri türüdür. KHDAK ayrıca üç alt tipe ayrılır:
a. Adenokarsinom: En yaygın alt tiptir, genellikle akciğerin dış kısmında bulunur ve sigara içme öyküsü ile ilişkilidir.
b. Skuamöz hücreli karsinom: Bu alt tip tipik olarak akciğerin orta kısmında görülür ve sigara ile yakından ilişkilidir.
c. Büyük hücreli karsinom: Akciğerin herhangi bir yerinde görülebilen ve prognozu kötü olan daha az yaygın bir alt tiptir.
Küçük hücreli akciğer kanseri (KHAK): Bu tip akciğer kanseri vakalarının geri kalan %15’ini oluşturur ve KHDAK’den daha agresiftir. KHAK sigara ile yakından ilişkilidir ve diğer organlara hızla yayılma eğilimindedir.
Akciğer kanseri genellikle spesifik olmayan semptomlarla ortaya çıkar ve bu da erken evrelerde teşhis edilmesini zorlaştırabilir. Yaygın semptomlar şunları içerir:
Akciğer kanseri teşhisi genellikle göğüs röntgeni veya bilgisayarlı tomografi (BT) taraması gibi görüntüleme çalışmalarının ve biyopsi yoluyla doku örneklemesinin bir kombinasyonunu içerir. Bronkoskopi veya endobronşiyal ultrason (EBUS) tümörü görselleştirmek ve histolojik analiz için bir örnek elde etmek için kullanılabilir. Kanserin diğer organlara yayılımını değerlendirmek için pozitron emisyon tomografisi (PET) taramaları kullanılabilir.
Tümör belirteçleri, akciğer kanseri olarak da bilinen bronşiyal karsinomun tanı ve tedavisinde rol oynayabilir. Tümör belirteçleri tek başına tanı aracı olarak kullanılmazken, görüntüleme ve biyopsi gibi diğer tanı yöntemleriyle birlikte kullanıldığında değerli bilgiler sağlayabilir.
Bronşiyal karsinom teşhisinde yaygın olarak kullanılan bazı tümör belirteçlerine ayrıntılı bir bakış:
Bu tümör belirteçlerinin akciğer kanserine özgü olmadığını ve diğer kanser türlerinde veya kanser dışı durumlarda yükselebileceğini unutmamak önemlidir. Bu nedenle, bronşiyal karsinom tanısını doğrulamak için görüntüleme çalışmaları ve doku biyopsisi gibi diğer tanı yöntemleriyle birlikte kullanılmalıdırlar.
Bronşiyal karsinom için tedavi seçimi hastanın türüne, evresine ve genel sağlık durumuna bağlıdır. Seçenekler arasında cerrahi, radyasyon tedavisi, kemoterapi, hedefe yönelik tedavi ve immünoterapi yer alır. Erken evre NSCLC, tümörü çıkarmak için ameliyatla tedavi edilebilirken, ileri evreler kemoterapi ve radyasyon tedavisinin bir kombinasyonunu gerektirebilir. Küçük hücreli akciğer kanseri, agresif doğası ve tanı anında diğer organlara yayılma olasılığı nedeniyle genellikle kemoterapi ve radyasyon tedavisi ile tedavi edilir.
Akciğer kanserinin prognozu, kanserin evresi ve türünün yanı sıra hastanın genel sağlık durumuna bağlı olarak değişir. Erken evre akciğer kanseri daha iyi bir prognoza sahiptir ve 5 yıllık sağkalım oranı yaklaşık %56’dır. Ancak, tüm evrelerin toplamı için genel 5 yıllık sağkalım oranı yalnızca yaklaşık %18’dir. Küçük hücreli akciğer kanseri için hayatta kalma oranı, küçük hücreli olmayan akciğer kanserine göre daha düşüktür.
Bronşiyal karsinomu önlemenin en iyi yolu sigara içmekten kaçınmak veya içiyorsanız bırakmaktır. Diğer önleyici tedbirler arasında pasif içicilik, radon ve asbeste maruz kalmaktan kaçınmak, sağlıklı bir yaşam tarzı sürdürmek ve düzenli tıbbi kontroller yaptırmak yer alır.
Bronşun tersinmez şekilde genişlemesi. (Bkz; Bronş-ektazi)
Bronşektazi, bronşların geri dönüşümsüz genişlemesidir. Bronşektazi esas olarak dorsobazal akciğer bölümlerinde meydana gelir ve sıklıkla bronş duvarındaki ve çevresindeki dokudaki inflamatuar süreçlere eşlik eder.
Bronşektazi terimi, bronşiyal değişikliklerle ilişkili klinik tablonun adı olarak hizmet eder.
ICD10 kodu: J47, Q33.4 (doğuştan)
