Glenoid fossa olarak da bilinen mandibular fossa, mandibulanın (alt çene) hareketini sağlayan sinovyal bir eklem olan temporomandibular eklemin (TME) önemli bir bileşenidir. Bu anatomik özellik, kafatasının temporal kemiğindeki bir çöküntüdür ve mandibula ile kafatası arasındaki eklemlenmede çok önemli bir rol oynar.
Mandibular Fossa Anatomisi
Konum ve Yapı:
- Mandibular fossa, kafatasının yan tarafını oluşturan ana kemiklerden biri olan temporal kemiğin içinde yer alır. Bu fossa özellikle temporal kemiğin alt tarafında yer alır.
- Petrotimpanik fissür (Glaser fissürü olarak da bilinir) olarak bilinen kemikli bir yapı tarafından iki farklı parçaya bölünen oval ila kare şeklinde bir çöküntü olarak tanımlanır. Bu fissür, fossayı fonksiyonel bir eklem yüzeyine ve eklem dışı bir kısma ayırır.
Eklem Yüzeyi:
- Mandibular fossanın Facies articularis olarak adlandırılan anterior veya ventral kısmı, eklem yüzeyi olarak işlev gören kısımdır. Bu alan, dayanıklılık sağlayan ve TME’nin düzgün hareketini kolaylaştıran özel bir kıkırdak formu olan fibrokartilaj ile kaplıdır.
- Bu eklem yüzeyi, mandibulanın kondilini barındırarak TME’nin karakteristik menteşe benzeri ve translasyonel hareketlerine izin verir.
Eklem Dışı Yüzey:
- Fossa’nın posterior veya dorsal kısmı eklem yüzeyi olarak görev yapmaz. Fibröz bağ dokusu ile kaplıdır ve ekstrakapsüler olarak konumlandırılmıştır, yani TME’nin eklem kapsülünün dışında yer alır. Bu kısım artikülasyona katkıda bulunmaz ancak bölgenin genel anatomisi ve işlevi açısından önemlidir.
Eklem Tüberkülü ile İlişki:
- Mandibular fossa, anatomik olarak mandibular fossanın anteriorunda yer alan kemikli bir çıkıntı olan artiküler tüberkül (artiküler eminens olarak da bilinir) ile ilişkilidir. Eklem tüberkülü mandibular kondil için bir ön sınır sağlar ve mandibulanın ileri hareketini sınırlamada rol oynar.
Dış İşitme Kanalına Yakınlık:
- Dorsal olarak, mandibular fossa dış kulak yoluna (meatus acousticus externus) yakın bir konumdadır. Bu anatomik ilişki klinik olarak önemlidir, çünkü TME patolojileri bazen işitsel yapıları etkileyebilir ve bunun tersi de geçerlidir.
Temporomandibular Eklemde Fonksiyon
Mandibular fossa, temporomandibular eklemin kritik bir bileşenidir ve sinovyal bir eklem olarak işlevine katkıda bulunur. TME çiğneme, konuşma ve diğer işlevler için gerekli olan karmaşık hareketlere izin verir. Bu hareketler şunları içerir:
- Rotasyon (menteşe benzeri hareket): Öncelikle alt eklem kompartmanında meydana gelir.
- Translasyon (kayma hareketi): Üst eklem bölmesinde meydana gelir.
Mandibular fossanın pürüzsüz içbükey şekli, mandibulanın eklem diski ve kondili ile birlikte, ekleme stabilite sağlarken bu hareketleri kolaylaştırır.
Klinik Önemi
Mandibular fossa, TME’deki rolü nedeniyle, temporomandibular bozukluklar (TMD) için dental ve tıbbi değerlendirmelerde sıkça ilgi gören bir bölgedir. TMD eklemi, çiğneme kaslarını ve ilişkili yapıları etkileyerek ağrıya, işlev bozukluğuna ve diğer semptomlara yol açabilen bir dizi durumu kapsar.
Mandibular Fossa’nın Keşfinde ve Anlaşılmasında Kilometre Taşları
Mandibular fossanın (fossa mandibularis) keşfi ve anlaşılması, çeşitli anatomistlerin katkıları ve tıbbi bilgi ve teknolojideki ilerlemelerle yüzyıllar boyunca gelişmiştir.
Antik Tanımlar (M.Ö. 500 – M.S. 200):
- Diğer kafatası yapılarıyla birlikte mandibular fossanın ilk tanımları Hippocrates (MÖ 460 – 370) ve Galen (MS 129 – 200/216) gibi eski Yunan hekimlerinin eserlerinde bulunabilir. Bu eski bilginler, insan anatomisinin ilk yazılı anlatımlarından bazılarını sağlamışlardır, ancak anlayışları büyük ölçüde sistematik insan diseksiyonundan ziyade hayvan diseksiyonlarına ve felsefi spekülasyonlara dayanıyordu.
Ortaçağ ve Rönesans Anatomik Çalışmaları (13. – 16. Yüzyıl):
- Orta Çağ boyunca, insan diseksiyonu üzerindeki kültürel ve dini yasaklar nedeniyle anatomik bilgilerde sınırlı ilerleme kaydedilmiştir. Ancak Rönesans döneminde Andreas Vesalius (1514-1564) gibi anatomistler insan diseksiyonları yapmaya ve insan anatomisini sistematik olarak incelemeye başladı. Vesalius’un dönüm noktası niteliğindeki eseri De humani corporis fabrica (1543), açıkça adlandırılmamış olmasına rağmen mandibular fossa da dahil olmak üzere insan kafatasının ayrıntılı tanımlarını ve çizimlerini sağlamıştır.
Anatomik Terminolojinin Gelişimi (17. – 18. Yüzyıl):
- Anatomik bilgi arttıkça, standartlaştırılmış terminolojiye duyulan ihtiyaç da artmıştır. “Fossa mandibularis” (mandibular fossa) terimi muhtemelen bu dönemde anatomik yapıların sistematik kategorizasyonunun bir parçası olarak ortaya çıkmıştır. İngiliz doktor ve anatomist Thomas Willis (1621-1675), mandibular fossayı da içerecek şekilde kraniyal anatominin anlaşılmasına önemli katkılarda bulunmuştur.
19. Yüzyıldaki Anatomik Gelişmeler:
- 19. Yüzyıl, gelişmiş diseksiyon teknikleri ve daha doğru anatomik çizimlerin geliştirilmesi sayesinde kraniyal anatomi anlayışının daha da gelişmesine sahne olmuştur. Henry Gray** (1827-1861) gibi anatomistler, ünlü eseri Gray’s Anatomy ile mandibular fossanın ayrıntılı tanımlarını ve diyagramlarını sunarak tıp eğitiminde anlaşılmasını sağlamlaştırmaya yardımcı olmuştur.
20. Yüzyıl Görüntüleme Teknikleri:
- X-ışını görüntülemenin 20. yüzyılın başlarında ortaya çıkması, anatomi ve patoloji çalışmalarında devrim yaratarak kemiklerin ve eklemlerin invazif olmayan bir şekilde incelenmesine olanak sağlamıştır. Mandibular fossa daha net bir şekilde görüntülenebilmiş ve temporomandibular eklem bozukluklarının tanı ve tedavisine yardımcı olmuştur.
Artroskopi ve MRG’deki Gelişmeler (20. Yüzyılın Sonları):
- Artroskopi ve manyetik rezonans görüntülemenin (MRG) 20. yüzyılın ikinci yarısında gelişmesiyle birlikte mandibular fossa ve temporomandibular eklem çok daha ayrıntılı olarak incelenebilmiştir. Bu teknolojiler, TME’nin dinamik işlevinin yanı sıra mandibular fossayı etkileyen patolojilerin daha iyi anlaşılmasını sağlamıştır.
Çağdaş Anatomik Araştırma (21. Yüzyıl):
- Günümüzde mandibular fossa üzerine yapılan araştırmalar, gelişmiş görüntüleme teknikleri, 3D modelleme ve bilgisayar simülasyonlarını da içerecek şekilde gelişmeye devam etmektedir. Çalışmalar temporomandibular eklemin biyomekaniği, mandibular fossanın çeşitli hastalıklardaki rolü ve TME patolojilerinin tedavisi için cerrahi yaklaşımlar üzerine odaklanmaktadır. Son gelişmeler, mandibular fossa da dahil olmak üzere TME’nin gelişimi ve sağlığı üzerindeki genetik ve moleküler etkileri de araştırmaktadır.
İleri Okuma
- Gray, H. (1858). Anatomy of the Human Body. Lea & Febiger.
- Gray, H. (1918). Anatomy of the Human Body (20th ed.). Lea & Febiger.
- Singer, C. (1957). A Short History of Anatomy and Physiology from the Greeks to Harvey. Dover Publications.
- O’Malley, C. D. (1964). Andreas Vesalius of Brussels, 1514-1564. University of California Press.
- Chang, Y. H., Park, S. H., & Choi, J. Y. (2016). “Temporomandibular Joint: Advances in Imaging.” Seminars in Ultrasound, CT, and MRI, 37(4), 274-286.
- Moore, K. L., Dalley, A. F., & Agur, A. M. R. (2017). Clinically Oriented Anatomy (8th ed.). Wolters Kluwer.
- Netter, F. H. (2018). Atlas of Human Anatomy (7th ed.). Elsevier.
- Standring, S. (2020). Gray’s Anatomy: The Anatomical Basis of Clinical Practice (42nd ed.). Elsevier.