İnsult

---

I. Antik Çağ: Sessiz Tanıklık – “Apopleksi” Kavramının Doğuşu

İnme, insanlığın yazılı tarihinden çok önce var olmuş, ancak tanımlanması zaman almıştır. Antik Mezopotamya, Mısır ve Hindistan metinlerinde felçli bedenlerden söz edilir; ancak sistematik bir hastalık tanımı yapılmaz.

Hipokrat ve “Apopleksi”

İnmenin ilk sistematik tanımı, M.Ö. 5. yüzyılda Hipokrat’a atfedilen metinlerde görülür. Hipokrat, ani bilinç kaybı ve vücudun bir yarısında hareket kaybı ile karakterize durumu “apopleksi” olarak adlandırır. Kelime Yunanca ἀποπληξία (apoplexia), yani “ani darbe, yıldırım çarpması” anlamına gelir. Bu, hastalığın ani ve şiddetli doğasını vurgular.

Hipokrat inmenin beyinden kaynaklandığını düşünse de, hastalığın patofizyolojisini açıklayacak damar bilgisi yoktur. O dönemde hastalıklar “humoral teori”ye (kan, balgam, sarı safra, kara safra dengesi) göre açıklanırdı.

---

II. Galen ve İdealizmin Tuzağı: Beyin İçine Sıkışan Ruhlar

M.S. 2. yüzyılda Galen, Roma İmparatorluğu’nun en etkili hekimi olarak inme ve sinir sistemi üzerine çalışmalar yaptı. Galen’e göre:

• İnme, beynin ventriküllerine dolan “patojenik sıvıların” ruhsal akışı (pneuma psychikon) engellemesiyle oluşur.
• Beyin, ruhsal enerjinin üretildiği bir merkezdir ve bu enerji sinirler aracılığıyla iletilir.

Bu açıklama spekülatifti ancak beyinle vücut arasındaki ilişkiyi merkeze alan ilk önemli biyolojik modeldir. Ne var ki, Galen’in teorileri bin yıl boyunca sorgulanmadan kabul edildi, bu da bilimsel ilerlemeyi durdurdu.

---

III. Orta Çağ: Sessizlik ve Teolojik Bakış

Orta Çağ boyunca Avrupa’da tıbbi düşünce durakladı. İnme genellikle ilahi ceza, şeytani etki ya da “ruhun bedenden geçici ayrılması” gibi açıklamalarla mistikleştirildi. Ancak İslam dünyasında İbn Sina (Avicenna) gibi hekimler Galen’in fikirlerini geliştirerek daha rasyonel bir açıklama zemini sundular. “Sakta” (Ar. سكتة) olarak adlandırılan inme, İbn Sina’nın “El-Kanun fi’t-Tıbb” adlı eserinde beyin hasarına bağlı bir olay olarak açıklanır.

---

IV. Rönesans: Anatomik Keşiflerle Berraklaşan Harita

Rönesans, beynin anatomik keşiflerinin başladığı dönemdir. Andreas Vesalius (1514–1564), beyni diseke ederek Galen’in pek çok hatasını ortaya koyar. Bu dönemde ilk defa:

• Beyin damarları tanımlanır.
• Willis Halkası (Circle of Willis), Thomas Willis (1621–1675) tarafından detaylandırılır.
• Willis, inmenin bazı formlarının beyin damarlarındaki tıkanmalardan kaynaklandığını fark eder ve bu durumu “paralysis from obstruction” olarak tanımlar.

Bu dönemde inmenin “kan akımı bozukluğu” ile ilgisi ilk kez açıkça vurgulanır.

---

V. 18. ve 19. Yüzyıllar: İnme, Vasküler Bir Hadise

Jean-André Rochoux (1830):

• “Apopleksi”, klinik olarak “birdenbire gelişen bilinç ve hareket kaybı” olarak tanımlanır.
• İlk defa hemorajik (kanama kaynaklı) ve iskemik (tıkanma kaynaklı) inme ayrımı yapılır.

Rudolf Virchow (1821–1902):

• Tromboz, emboli ve hemoraji kavramlarını patolojik düzeyde tanımlar.
• İnmenin damar içi olaylardan kaynaklandığı artık fizyopatolojik düzeyde anlaşılmıştır.

Bu yüzyılda klinik nöroloji, anatomi ve patoloji bir araya gelerek inmenin bilimsel bir çerçevede ele alınmasını sağlar.

---

VI. 20. Yüzyıl: Görüntüleme Çağı ve Nörovasküler Devrim

1960’lar–1970’ler:

• Bilgisayarlı Tomografi (BT) ve Manyetik Rezonans Görüntüleme (MRG) inme tanısında devrim yaratır.
• Beyindeki kanamalar, infarktlar ve zaman çizelgeleri detaylıca görüntülenebilir.

1995: NINDS Çalışması ve Trombolitik Dönüm Noktası

• Alteplaz (rt-PA), akut iskemik inmede kullanılmak üzere onaylanır.
• Bu, inmenin “tedavi edilemez” kaderinden çıkıp, acil müdahale ile önlenebilir bir durum olduğunu gösteren ilk devrimdir.

---

VII. 21. Yüzyıl: Mekanik Trombektomi ve Penumbra Doktrini

• Beyin damarlarının endovasküler yollarla açılmasını sağlayan mekanik trombektomi 2015 yılında yapılan çalışmalarla (MR CLEAN, EXTEND-IA vb.) etkinliği kanıtlanmış bir yöntem haline gelir.
• Penumbra (yarı hasarlı, kurtarılabilir beyin dokusu) kavramı klinik kararların merkezine yerleşir.
• Multimodal görüntüleme (perfüzyon BT/MRG) ve yapay zekâ destekli algoritmalarla artık dakikalar içinde damar tıkanıklığı saptanabilir.

---

İnme, başlangıçta tanrının cezası, sonra ruhun bedenle kopuşu, ardından sıvıların çarpışması ve nihayetinde vasküler bir patoloji olarak anlaşıldı. Tıp tarihi açısından inme, yalnızca bir hastalığın evrimini değil, bilginin mitolojiden anatomiye, patolojiden moleküler biyolojiye olan uzun yürüyüşünü temsil eder. Bugün, bu yürüyüş artık zamanı yenmeye çalışan bir yarışa dönüşmüştür: “Time is brain.”

---

---

1. Hippocrates (5th century BCE). Aphorisms. Ancient Greek Medical Corpus.
2. Galen (2nd century CE). De Usu Partium.
3. Avicenna (1025). Al-Qanun fi al-Tibb (The Canon of Medicine).
4. Vesalius, A. (1543). De Humani Corporis Fabrica. Basel: Oporinus.
5. Willis, T. (1664). Cerebri Anatome.
6. Virchow, R. (1856). Thrombosis and Embolism. Archiv für pathologische Anatomie.
7. Adams, R.D. & Victor, M. (1959). Principles of Neurology.
8. The National Institute of Neurological Disorders and Stroke rt-PA Stroke Study Group (1995). Tissue Plasminogen Activator for Acute Ischemic Stroke. New England Journal of Medicine, 333(24), 1581–1587.
9. Berkhemer, O.A. et al. (2015). A Randomized Trial of Intraarterial Treatment for Acute Ischemic Stroke. NEJM, 372(1), 11–20.
10. Campbell, B.C.V. et al. (2015). Endovascular Therapy for Ischemic Stroke with Perfusion-Imaging Selection. NEJM, 372(11), 1009–1018.