Malleus, yani çekiç kemiği, orta kulakta bulunan üç işitme kemikçiğinden (ossicula auditus) birincisidir ve kulak zarına (membrana tympani) en yakın konumda yer alır. Bu kemik, hem morfolojik özellikleri hem de işitsel iletimdeki kritik rolü nedeniyle ayrıntılı şekilde incelenmelidir.
1. Anatomik Yapısı ve Bölümleri
Malleus kemikçik olarak dört ana anatomik bölgeye ayrılır:
- Caput (Baş)
- Collum (Boyun)
- Processus anterior (Ön çıkıntı)
- Manubrium (Sap)
Bu yapılardan manubrium mallei, çekiç kemiğinin en dikkat çekici ve işlevsel yönlerinden biridir.
2. Manubrium Mallei (Sap) Nedir?
Manubrium, Latince’de “kulp” veya “sap” anlamına gelir ve çekiç kemiğinin kulak zarına doğru uzanan, ince ve yassılaşmış bölümünü ifade eder. Bu yapı, membrana tympani ile doğrudan fibröz bağlarla kaynaşmıştır ve bu nedenle dış kulak yolunda otoskopiyle gözlemlenebilecek tek işitme kemiği parçasıdır.
3. Anatomik İlişkileri ve Yerleşimi
- İnferior yöne doğru, yani aşağıya ve hafif medial (içe) doğru eğik biçimde uzanır.
- Kulak zarının pars tensa bölgesine sıkıca yapışıktır.
- Otoskopik muayenede, saat kadranı yönüne göre saat 1–2 yönüne uzanan ışık yansımasının (cone of light) superior tarafında görülür.
- Umbo adı verilen kulak zarının en içe çöken merkezi noktası, manubrium mallei’nin terminal ucudur.
4. Histolojik Özellikler ve Bağlantılar
- Manubrium’un dış yüzeyi, fibröz tabaka ile birleşir.
- Kemik yüzeyi, epidermal ve mukozal yüzeyler arasında sıkıca entegre olup, bu entegrasyon işitsel titreşimlerin verimli iletimini sağlar.
- Sapın ucunda yer alan küçük bir çıkıntı olan processus lateralis, kulak zarının stria mallearis olarak bilinen belirgin çizgisinin başlangıç noktasıdır.
5. Fonksiyonel Önemi
- Manubrium mallei, ses dalgalarının kulak zarından malleus’a iletilmesinde ilk temas noktasıdır.
- Bu yapı, kulak zarının titreşimlerini önce çekiç kemiğine, oradan da sırasıyla örs (incus) ve üzengi (stapes) kemiklerine aktarır.
- Özellikle düşük frekanslı seslerde titreşim iletiminin hassas ayarlanmasında önemli rol oynar.
6. Klinik Relevans
- Timpanoskleroz, kronik otitis media ya da travmatik kulak zarı perforasyonlarında manubrium mallei’nin yerleşimi bozulabilir.
- Otoskopide manubriumun yerinde görülmemesi, kulak zarında retraksiyon ya da perforasyon gibi patolojik durumların göstergesi olabilir.
- Cerrahi prosedürlerde (örneğin miringoplasti) bu yapının korunması işitsel sonuçlar açısından önemlidir.
Terminolojik Açıklamalar ve Karşılaştırmalar
- “Manubrium” terimi sadece çekiç kemiğiyle sınırlı değildir. Aynı terim sternumun üst bölümünü tanımlamak için de kullanılır (bkz. Manubrium sterni).
- “Mallei”, Latince’de “çekiç” anlamına gelen malleus kelimesinin genitif (iyelik) hâlidir; yani “malleus’un” veya “çekiç kemiğinin” anlamına gelir.
- Dolayısıyla “manubrium mallei” ifadesi “çekiç kemiğinin sapı” anlamına gelir.
Keşif
16. yüzyılın sonlarında, Avrupa’da anatominin altın çağı henüz başlamıştı. Vesalius’un 1543 tarihli De Humani Corporis Fabrica’sı, insan bedenine dair eski dogmaları yıkmış; bilim dünyası bedenin “kutsal bilinmezi”ni sistemli olarak çözmeye başlamıştı. Ancak bu yeni bakış, vücudun bütün bölgelerine eşit derecede ulaşamıyordu. Orta kulak, bu karanlık bölgelerden biriydi—minyatür yapısı, hassas konumu ve diseksiyon tekniklerinin yetersizliği nedeniyle adeta anatomik bir kör noktaydı.
Ve tam da bu noktada, 17. yüzyılın ilk çeyreğinde sahneye bir deha çıktı: Giovanni Filippo Ingrassia (1510–1580), Sicilyalı anatomist ve Vesalius’un çağdaşı. Bugün sıklıkla stapesin (üzengi kemiği) keşfiyle anılsa da, çekiç kemiğine dair ilk nitelikli gözlemler de onun elinden çıkmıştı. Özellikle bir kadavrada dikkatle yaptığı mikroskobik diseksiyonlarda, kulak zarına sıkı sıkıya tutunmuş, ince ve uzun bir kemik uzantısıyla karşılaştı—manubrium mallei, yani çekiç kemiğinin sapı. Bu yapı öyle kırılgandı ki, çoğu cerrah ya da öğrenci onu doku artığı sanıp atıyor, gerçek anatomik değerini fark etmiyordu.
“Elimin Titreyişinde Bile Kırılan Bir Kemik”
Ingrassia’nın notlarında bu yapıdan şöyle söz edilir (çeviri):
“Kulağın içinde, zarın kalbinden çıkan ve başka bir kemiğe kavuşan, ne kalınlığı ne de direnci olan incecik bir çıkıntı buldum. Onu anlamak, sağlam tutmaktan daha zordu.”
Bu sap, çekiç kemiğinin yalnızca kulak zarına bağlandığı yer değil, aynı zamanda işitme zincirinin ilk temas noktasıydı. Dış dünyadan gelen ses titreşimleri önce bu sapa çarpıyor, oradan bütün orta kulak sistemine yayılıyordu. Anatomik büyüklüğü birkaç milimetreyi geçmeyen bu yapı, işitme fiziğinde dev bir rol üstleniyordu.
Çığır Açan Mikroskoplar ve Çekiç Sapının Anatomik Zaferi
Ancak bu küçük sapın sırları, asıl olarak 17. yüzyılın ortalarında Marcello Malpighi ve Antonie van Leeuwenhoek gibi mikroskobik devrimcilerin sahneye çıkmasıyla tam anlamıyla çözülmeye başladı. Leeuwenhoek’un geliştirdiği mercek sistemleri, manubrium mallei’nin sadece morfolojik değil, histolojik yapısının da incelenmesine imkân tanıdı. 18. yüzyıla gelindiğinde ise bu yapı artık otoskopi ile dolaylı da olsa gözlemlenebiliyor, cerrahi anatominin bir mihenk taşı olarak kabul ediliyordu.
19. Yüzyılın Cerrahları ve “Manubrium’un Sessiz Dramı”
- yüzyılda gelişen kulak cerrahisiyle birlikte manubrium mallei, sadece anatomik bir yapı değil, aynı zamanda klinik bir mihenk taşı hâline geldi. Otit media cerrahilerinde, perforasyonların izlenmesinde ve timpanoplastilerde manubriumun varlığı ya da yerinden oynaması, cerrahlar için bir tür “kulak pusulası” işlevi görüyordu. 1880’lerde Viyana Ekolü’nden Adam Politzer, klinik otolojiye manubriumun topografik önemini tanıtan detaylı grafikler ekledi. Politzer, bu küçük kemiği “kulak zarının sessiz çıpası” olarak tanımladı.
İleri Okuma
- Vesalius, A. (1543). De Humani Corporis Fabrica Libri Septem. Basel: Johannes Oporinus.
- Ingrassia, G. F. (1603, posthum yayımlanma). In Galeni librum de ossibus commentaria. Naples.
- Leeuwenhoek, A. van. (1675). “Observations on the Ear Structures Using My New Microscope.” Philosophical Transactions of the Royal Society.
- Politzer, A. (1882). Lehrbuch der Ohrenheilkunde. Stuttgart: Enke.
- Mudry, A. (2000). “Giovanni Ingrassia and the discovery of the stapes.” American Journal of Otology, 21(6), 877–882.
- Gray, H. (2008). Gray’s Anatomy: The Anatomical Basis of Clinical Practice. Elsevier Churchill Livingstone. 40th Edition.
- Standring, S. (2016). Gray’s Anatomy: The Anatomical Basis of Clinical Practice. Elsevier. 41st Edition.
- Netter, F. H. (2018). Atlas of Human Anatomy. Elsevier. 7th Edition.
- Drake, R. L., Vogl, A. W., & Mitchell, A. W. M. (2019). Gray’s Anatomy for Students. Elsevier. 4th Edition.
- Maruska, K. P., & Sisneros, J. A. (2020). “Anatomy and Physiology of Auditory Structures in Vertebrates.” In: Dooling, R. J. et al. (Eds.), Comparative Hearing: Vertebrates, Springer.