İlk bakışta koroner arter hastalığı, modern yaşamın “fazla kalorili, az hareketli” yan ürünü gibi görünür; oysa onu gerçekten tanımaya başladığımız an, insan bedenini anlamaya yönelik merakın yüzyıllar boyu birikmiş sorularının kalp üzerine odaklandığı andır. Bu hikâye; bir göğüs ağrısının dilini çözmeye çalışan hekimlerin gözlemleriyle başlar, damarların iç yüzeyindeki mikroskobik çatlaklara, bağışıklık hücrelerinin sessiz hareketlerine ve genetik imzalara kadar uzanır. Kronolojik ilerlerken, her dönemin “ne oluyor?” sorusuna verdiği cevabın, bir sonraki dönemin daha iyi sorularını doğurduğu görülür.

1) Dolaşımın sahneye çıkışı: Kalbin “kendi damarları” fikrinin doğması (17. yüzyıl)

Koroner arter hastalığının keşif süreci, doğrudan “koroner” kelimesiyle başlamaz; önce kanın nasıl hareket ettiğini anlamak gerekir. 17. yüzyılın başında William Harvey, kanın kapalı bir dolaşım içinde aktığını gösteren yaklaşımıyla kalbi yalnızca bir “ısı kaynağı” ya da “ruhun merkezi” olmaktan çıkarıp bir pompa gibi düşünmeye zorladı. Bu kırılma, kalbin de tıpkı diğer organlar gibi beslenmesi gerektiği fikrini doğurdu: kalp kası, kendi içinde sürekli çalışan bir motor ise, onun da yakıtı olmalıydı.

Bu dönemde koroner damarlar anatomik olarak biliniyordu; fakat onların işlevsel önemi, klinik bir problemle birleşmedikçe sönük kalıyordu. “Kalp ağrısı” şikâyetlerinin kökeni ya mideye, ya sinirlere, ya da belirsiz “spazmlara” bağlanıyordu. Henüz kimse, göğüs ağrısının kalbi besleyen damarların daralmasıyla ilişkili olabileceğini ikna edici biçimde ortaya koymamıştı.

2) Bir semptomun adı konur: Anjina pektoris ve klinik gözlem sanatı (18. yüzyıl)

Keşif sürecinin ilk büyük dramatik sahnesi 18. yüzyılda açılır: William Heberden, bugün “tipik anjina” dediğimiz tabloyu, şaşırtıcı derecede modern bir doğrulukla tarif eder. Eforla tetiklenen, dinlenmeyle azalan göğüs rahatsızlığı; bazen korku, bazen öfke, bazen merdiven çıkışıyla gelir. Heberden’in metinlerindeki asıl devrim, bir hastalığı yalnızca isimlendirmesi değil; onu belirli bir örüntüye bağlayıp tanınabilir bir klinik sendrom hâline getirmesidir. Böylece anjina pektoris, tıbbın “hastalık” dediği şeylerden biri olur: yinelenebilir, ayırt edilebilir, bir gün açıklanmayı bekleyen bir düzen.

Bu noktada trajik bir ironi belirir: Anjina pektoris “bilinir” olmuştur ama nedeni hâlâ karanlıktadır. Gözlem vardır; mekanizma yoktur. İşte bu, bilimsel merakın en verimli hâlidir: net bir olgu, belirsiz bir neden.

3) Semptomdan damara: Koroner hastalık fikrinin filizlenmesi (18. sonu – 19. başı)

Heberden’in açtığı kapıdan içeri girenler, semptomun arkasındaki anatomiyi aramaya başlar. Caleb Hillier Parry’nin çalışmaları bu arayışın dönüm noktalarından biridir: Parry, anjina ile koroner arterlerdeki “sertleşme/indurasyon ve ossifikasyon” arasında bağ kurmaya çalışan erken hekimlerdendir. Bu, bugünkü ateroskleroz kavrayışının kaba bir öncülü sayılabilir: damar duvarında bir şeyler “birikiyor” ve bu birikim kalbe giden kanı kısıtlıyor olabilir.

Bu dönemde Allan Burns gibi isimler de kalbin kanlanması ve göğüs ağrısı arasındaki ilişki üzerine düşünür. Henüz koroner tıkanmanın canlı insanda nasıl işlediği gösterilemez; çünkü görüntüleme yoktur, biyobelirteç yoktur, EKG yoktur. Fakat klinik-otopsi ilişkisini kurma çabası vardır: hasta yaşarken anlatır, öldükten sonra beden “cevap verir”.

4) Patolojinin yükselişi: Damar duvarı lezyonları, tromboz ve “neden-sonuç” arayışı (19. yüzyıl)

19. yüzyıl, modern patolojinin yüzyılıdır. Damar duvarındaki lezyonların sınıflanması, tromboz kavramının olgunlaşması ve “hastalıkların dokudaki izleri” düşüncesi, koroner hastalık için bir laboratuvar sağlar. Bu dönemde aterom, kalsifikasyon, trombüs gibi kavramlar giderek daha somut bir anatomi diline oturur.

Yine de kritik bir soru açık kalır: Koroner damardaki pıhtı ve darlık, kalp kasındaki ölümün (infarktüsün) nedeni midir, yoksa yalnızca eşlik eden bir bulgu mu? Bilimde en zor şey, birlikte görünen iki olgu arasında yönü belirlemektir.

5) Kalp krizi “tanınır” hâle gelir: Klinik infarktüs ve koroner trombozun birleşmesi (1912)

20. yüzyılın başında, James Bryan Herrick sahneye çıkar ve bugün miyokard infarktüsü dediğimiz tabloyu, “koroner arterlerin ani tıkanması” fikriyle birleştiren klasik yaklaşımı ortaya koyar. Herrick’in katkısı, kalp krizini bir “ani felaket” olarak betimlerken onu kaderci bir olay olmaktan çıkarıp, belirli bir damarsal mekanizmanın klinik sonucu hâline getirmesidir.

Herrick’in dönemi, tıbbın klinik gözlem ile patolojik kanıtı birbirine daha sıkı bağladığı bir dönemdir. Ancak hâlâ büyük bir eksik vardır: Tanıyı yaşayan hastada güvenilir biçimde destekleyecek bir “iz” gerekir.

6) Elektriğin dili: EKG’nin gelişi ve iskeminin görünür olması (1903–1924 ve sonrası)

Bu “iz”, kalbin elektriksel aktivitesinden doğar. Willem Einthoven’in 1903’te geliştirdiği string galvanometre, elektrokardiyografiyi pratik ve ölçülebilir bir yönteme dönüştürür; 1924’te Nobel ile taçlanan bu çizgi, klinikte devrim yaratır. Artık iskeminin ve infarktüsün bazı yüzleri EKG’de bir gölge gibi belirir: ST değişiklikleri, Q dalgaları, ritim bozuklukları…

EKG, koroner arter hastalığı hikâyesinde bir dönüm noktasıdır; çünkü damar içindeki darlığı doğrudan görmez ama kalp kasının sıkıntısını “canlı” yakalar. Klinik, ilk kez otopsiden bağımsız bir tanı aracına kavuşur.

7) “Model”in doğuşu: Aterosklerozun deneysel biyolojisi ve lipid hipotezi (1913 ve sonrası)

Tam bu yıllarda başka bir büyük atılım olur: Nikolai N. Anichkov, kolesterol ile beslenen tavşanlarda aterosklerotik lezyonlar geliştirerek, damar duvarındaki birikimin biyokimyasal bir temeli olabileceğini gösterir. Bu, ateroskleroz araştırmasının “mekanik yaşlanma” fikrinden “metabolik ve biyokimyasal süreç” fikrine kayışıdır.

Anichkov’un deneyleri, kolesterolün yalnızca bir madde değil, bir patogenez ipucu olduğunu duyurur. Bu ipucu, onlarca yıl boyunca tartışılır; çünkü insan biyolojisi tavşan biyolojisinden daha karmaşıktır. Yine de bilim ilerlerken çoğu kez bir model, gerçeğin tamamı olmasa da, doğru soruyu sormayı öğretir.

8) Toplumun aynası: Framingham ve “risk faktörü” çağının başlaması (1948–1960’lar)

İkinci Dünya Savaşı sonrası dönemde, KAH’nin artan görünürlüğü bir halk sağlığı problemine dönüşür. Bu kez soru bireysel değil, toplumsaldır: Neden bu kadar çok kalp krizi oluyor? Framingham Heart Study’nin başlaması, koroner hastalığı yalnız klinik bir olay değil, uzun süreli bir süreç olarak kavramamıza yardım eder. Kannel ve çalışma arkadaşlarının 1960’larda yayımlanan bulguları, “risk faktörü” kavramını tıp diline yerleştirir: kolesterol, kan basıncı, sigara, EKG anormallikleri… Hastalık artık yalnızca hastaneye gelen kriz hastası değil; yıllar önce başlayan, ölçülebilir işaretlerle izlenebilir bir yörüngedir.

Bu yörünge fikri, modern kardiyolojinin bel kemiğidir: KAH’yi “önlenebilir” kılan şey, onun birikerek gelen bir süreç olduğunun anlaşılmasıdır.

9) Yoğun bakımın icadı: Koroner bakım üniteleri ve ani ölümle mücadele (1961–1960’lar)

KAH’nin en korkutucu yüzü ani ölümdür; ritim bozuklukları ve infarktüs komplikasyonları, hastaneye yetişmeden yaşamı söndürebilir. Desmond Julian’ın koroner bakım ünitesi fikrini savunması ve bu modelin yayılması, KAH’nin akut fazında mortaliteyi düşüren sistemsel bir yeniliktir. Bu yenilik yalnız teknoloji değil; organizasyonel bir bilimdir: monitörizasyon, hızlı defibrilasyon, ritim yönetimi, ekip yaklaşımı.

Bu noktada kardiyoloji, yalnız “tanı” değil “zaman” bilimi hâline gelir: dakikalar önemlidir.

10) Kalbin damarları ilk kez canlıda görünür: Seçici koroner anjiyografi (1958) ve anatomik devrim

1958’de F. Mason Sones’un seçici koroner anjiyografiyi başlatan çalışması, KAH hikâyesindeki belki de en sinematik dönüşümdür: O güne kadar koroner damarlar ya çizimlerle ya otopsiyle “tahmin” edilirken, artık canlı insanda doğrudan görüntülenebilir. Bu, hem tanının hem de tedavi stratejisinin temelini değiştirir.

Anjiyografi, hastalığın “nerede” olduğunu gösterir; fakat henüz “ne yapılacağını” kesinleştirmez. Yine de tıp artık şunu bilir: Darlıklar gerçek, yaygınlık ölçülebilir, hedef belirlenebilir.

11) Cerrahi cesaret: Bypass ameliyatının modern çağı (1967–1968)

Görüntüleme bir harita sunduğunda, birileri bu haritada yol açmayı dener. René Favaloro, 1967’de safen ven greftiyle koroner bypass yaklaşımını modern anlamda sahneye taşır. Bu, KAH’nin “kaçınılmaz daralma” olmaktan çıkıp “yeniden damarlandırılabilir bir mekanik problem” gibi ele alınabileceği fikrini güçlendirir.

Bypass cerrahisi, özellikle yaygın ve kompleks hastalıkta yaşamı uzatan bir seçenek olarak yerleşirken; aynı zamanda KAH’nin sistemik doğasını da hatırlatır: bir damar yolunu açmak, hastalığı üreten biyolojiyi durdurmaz. Bu ikili gerçek, sonraki on yılların en önemli gerilimidir: mekanik çözüm mü, biyolojik çözüm mü, yoksa ikisi birlikte mi?

12) Kateterin devrimi: Balon anjiyoplasti ve girişimsel kardiyolojinin doğuşu (1977)

1977’de Andreas Grüntzig, ilk başarılı koroner balon anjiyoplastiyi gerçekleştirerek, “göğsü açmadan” darlığı genişletme fikrini klinik gerçekliğe dönüştürür. Bu, tedavide yeni bir çağdır: hız, minimal invazivlik ve tekrarlanabilirlik.

Ancak erken anjiyoplastinin en büyük düşmanı restenozdur. Damar, açıldıktan sonra tekrar daralır; sanki biyoloji, mekanik müdahaleye itiraz ediyordur. Bu itiraz, stent çağını doğuracaktır.

13) Metalin dili: Koroner stentler ve restenozla savaş (1980’ler–2000’ler)

1980’lerin sonlarında Palmaz ve Schatz’ın stent çalışmaları, damarı “açık tutma” fikrini güçlendirir. Stent, anjiyoplastinin kırılgan kazanımını daha kalıcı hâle getirir; fakat yeni bir sorun doğurur: stent içi neointimal proliferasyon ve tromboz. Böylece KAH tedavisinin hikâyesi, her çözümün yeni bir biyoloji sorusu doğurduğu bir zincire dönüşür.

2000’lerin başında ilaç salınımlı stentlerin (örneğin sirolimus kaplı stentler) klinik denemelerle restenozu belirgin azaltması, bu zincirin bir halkasını daha güçlendirir: metal iskeletin üzerine farmakolojinin zırhı eklenir. Girişimsel kardiyoloji ile damar biyolojisi, aynı cihazın içinde birleşir.

14) Farmakolojinin büyük kırılması: Kolesterol biyokimyası, statinler ve önleyici kardiyoloji (1970’ler–1990’lar)

Bu sırada başka bir cephede sessiz bir devrim gelişir: damar duvarındaki birikimin kimyası hedeflenir. Akira Endo’nun 1970’lerde HMG-CoA redüktaz inhibitörleri (ilk statin/kompaktin) üzerine çalışmaları, “kolesterolü düşürmek” fikrini etkin bir moleküler müdahaleye dönüştürür. Statinlerin klinik etkisi, KAH’yi yalnız semptom ve kriz üzerinden değil, olayların “önlenmesi” üzerinden yeniden tanımlar.

Statin çağı, KAH hikâyesini tersine çeviren bir çağdır: artık hedef, darlığı açmaktan önce darlığın oluşmasını yavaşlatmak ve plağı stabilize etmektir. Bu, modern kardiyolojide “plak biyolojisi” kavramını merkeze taşır.

15) Trombüsün kontrolü: Aspirin, antiplatelet yaklaşım ve akut olayların azaltılması (1971 ve sonrası)

KAH’nin ölümcül anı çoğu kez trombozdur: plak rüptürü olur, pıhtı oluşur, akım kesilir. John Vane’in 1971’de aspirin etkisini prostaglandin sentezi üzerinden açıklayan çalışmaları, antiplatelet tedavinin rasyonel temelini güçlendirir. KAH yönetiminde aspirin, yalnız bir “ağrı kesici” değil; tromboz biyolojisini hedefleyen bir araç hâline gelir.

Bu çizgi, daha sonra P2Y12 inhibitörleri ve ikili antiplatelet tedavilerle genişler; stent çağında özellikle kritik bir rol üstlenir. Mekanik müdahale, trombosit biyolojisiyle zorunlu bir ortaklık kurar.

16) Enflamasyonun geri dönüşü: Aterosklerozun bağışıklık hastalığı gibi okunması (1990’lar–2010’lar)

Ateroskleroz uzun süre “yağ birikimi” olarak anlatılmıştı; fakat zamanla damar duvarındaki sürecin enflamatuvar ve immün bir karakter taşıdığı giderek daha netleşir. Bu yaklaşım, KAH’yi metabolizma ile bağışıklık sisteminin kesişiminde konumlandırır. Böylece hastalığın açıklaması tek eksenli olmaktan çıkar: lipidler, endotel disfonksiyonu, inflamasyon, tromboz ve damar yeniden şekillenmesi aynı hikâyenin farklı cümleleri olur.

Bu dönemde klinik araştırmalar, inflamasyonu hedeflemenin olayları azaltıp azaltamayacağını sınamaya yönelir; kolşisin gibi ajanlar, “düşük doz inflamasyon modülasyonu” fikrini gündelik pratiğe yaklaştırır. KAH’nin biyolojisi, yalnız “daha düşük LDL” hedefinden “daha stabil plak” hedefine genişler.

17) Genomun fısıltısı: Kalıtımsal riskin haritalanması (2000’ler ve sonrası)

2000’lerle birlikte genomik çalışmalar, KAH riskinin bir kısmının çok sayıda küçük etkili genetik varyantla taşındığını gösterir. Bu, iki tür değişimi hızlandırır:

1. Riskin daha erken yaşlarda ve daha kişiye özgü hesaplanması
2. Yeni hedeflerin (örneğin lipoprotein(a) gibi) tedavi odağı hâline gelmesi

Genetik, KAH’nin “ailesel kader” kısmını moleküler bir dile çevirirken, klinisyene de şu hatırlatmayı yapar: aynı çevrede yaşayan iki kişiden birinin hastalanıp diğerinin hastalanmaması, bazen damar duvarında görünenin çok öncesinde yazılmış biyolojik farklılıkların sonucudur.

18) “Güncel” döneme giriş: KAH’yi yeniden adlandıran kılavuzlar ve bütüncül yaklaşım (2020’ler)

2020’lerde KAH’nin yönetimi; yalnız darlık yüzdesiyle değil, semptom yükü, fonksiyonel iskemi, plak özellikleri, komorbiditeler (diyabet, böbrek hastalığı, kalp yetmezliği), yaşam tarzı ve sosyal belirleyicilerle birlikte ele alınan “kronik koroner hastalık” çerçevesine doğru evrilir. Bu yaklaşım, KAH’yi tek bir olayın (infarktüs) hastalığı olmaktan çıkarıp yaşam boyu yönetilen bir damar hastalığı olarak tanımlar.

Bu dönemde iki güçlü akım belirgindir:

(a) Metabolik-kardiyovasküler köprü: Obezite ve insülin direnci, KAH riskinin yalnız eşlikçisi değil, sürücüsü olarak görülür. GLP-1 reseptör agonistleri gibi ilaçların kardiyovasküler olayları azalttığını gösteren büyük ölçekli çalışmalar, “kilo kaybı = estetik” algısını “kilo kaybı = damar biyolojisi” gerçeğine çevirir. Bu, KAH’nin tedavisinde metabolik modülasyonun temel bir sütun olabileceği fikrini güçlendirir.

(b) Yeni lipit hedefleri ve kalıcı ilaç teknolojileri: PCSK9 ekseninden sonra siRNA temelli yaklaşımlar, daha seyrek dozlamayla daha uzun süreli LDL düşürme fikrini klinik pratiğe yaklaştırır. Lp(a) ise 2020’lerin en dikkat çekici hedeflerinden biri hâline gelir: klasik statin tedavisine rağmen yüksek kalan “rezidüel risk”in bir kısmının bu parçacıkla ilişkili olabileceği düşüncesi, antisens oligonükleotid ve siRNA tabanlı tedavileri büyük sonuç çalışmalarına taşır. Henüz “olay azaltımı” kanıtı beklenirken, biyolojik hedefin netliği alanı hızlandırır.

19) Çağdaş tanı ve tedavinin “hikâye”ye eklediği yeni katmanlar

Bugünün KAH yaklaşımı, geçmişin keşiflerinin üstüne yeni bir estetik ekliyor: hastalığı yalnız “daralan boru” olarak değil, “çok ölçekli bir biyolojik süreç” olarak görüyor.

• Görüntülemede derinlik: Koroner BT anjiyografi ve fonksiyonel hesaplamalar, invaziv anjiyografiye alternatif veya tamamlayıcı olarak yaygınlaşıyor; IVUS ve OCT gibi damar içi görüntüleme yöntemleri plağın mimarisini, fibröz kapağı ve trombotik detayları daha görünür kılıyor.
• Fizyolojide kesinlik: FFR/iFR gibi ölçümler, “darlık var mı?” sorusunu “darlık hemodinamik olarak anlamlı mı?” sorusuna dönüştürüyor.
• Tedavide katmanlı koruma: LDL düşürme, trombosit inhibisyonu, kan basıncı kontrolü, glisemik/obezite yönetimi, inflamasyon modülasyonu ve rehabilitasyon; tek bir algoritmanın farklı sayfaları gibi birlikte çalışıyor.
• Dijital çağ: Yapay zekâ destekli görüntü analizi, risk sınıflaması ve klinik karar destek sistemleri; KAH yönetimini “kişiselleştirme” vaadini güçlendiriyor. Bu, Heberden’in tek tek hastaları dinleyerek bulduğu örüntüleri, bugün milyonlarca veri noktasından çıkarma çabasına benziyor—aynı merak, farklı araçlar.

20) Hikâyenin bugün geldiği yer: “Rezidüel risk” ve bir sonraki büyük sıçrama

KAH’nin keşif hikâyesi, aslında bitmeyen bir cümle: statinler LDL’yi düşürdü ama olaylar tamamen bitmedi; stentler darlığı açtı ama hastalık sistemik kaldı; antiplatelet tedaviler trombozu azalttı ama kanama riski denge gerektirdi; metabolik ilaçlar riskin bir kısmını daha indirdi ama heterojenlik devam etti.

Bugünün sınır hattı, “rezidüel risk”tir: optimal tedavi alan hastada bile kalan riskin biyolojik kaynakları. Bu kaynaklar arasında Lp(a), kronik inflamasyon, mikrovasküler disfonksiyon, trombo-inflamatuvar fenotipler ve genetik yatkınlık ağları öne çıkıyor. Bilimsel merakın güncel hedefi, bu kalan riskin hangi kısmının hangi hasta alt grubunda baskın olduğunu anlamak; böylece her hastaya aynı merdiveni dayamak yerine, doğru basamağı seçmek.

Koroner arter hastalığının keşif süreci, bir semptomun adını koymakla başladı; bugünse aynı semptomun ardındaki biyolojik çeşitliliği çözmeye çalışıyor. Heberden’in “eforla gelen göğüs sıkışması” dediği şey, artık bir tek hastalık değil; farklı patobiyolojik yolların benzer bir dili konuşması olabilir. Bu farkındalık, çağdaş kardiyolojinin en ileri entelektüel kazanımlarından biridir.

1. Heberden, W. (1768). Description of Angina Pectoris by William Heberden. İlk sunum 1768; yayımlanma 1772. Rutgers RWJMS historical archive page. rwjms1.rwjms.rutgers.edu.
2. Einthoven, W. (1903). Willem Einthoven – Facts. Elektrokardiyografinin geliştirilmesi (1903) ve Nobel bağlamı (1924) bilgileri. NobelPrize.org. NobelPrize.org.
3. Kannel, W. B. (1961). Factors of risk in the development of coronary heart disease—Six-year follow-up experience: The Framingham Study. Annals of Internal Medicine, 55, 33–50. PubMed.
4. Roberts, C. S. (1990). Herrick and Heart Disease. Clinical Methods (NCBI Bookshelf). NCBI.
5. Fuster, V., ve ark. (1992). The pathogenesis of coronary artery disease and the acute coronary syndromes. New England Journal of Medicine, 326(4), 242–250; 326(5), 310–318.
6. King, S. B. (1999). Percutaneous transluminal coronary angioplasty. Journal of the American College of Cardiology. JACC.
7. Ross, R. (1999). Atherosclerosis—An inflammatory disease. New England Journal of Medicine, 340(2), 115–126.
8. Julian, D. G. (2001). Desmond Gareth Julian: Pioneer in Coronary Care. Clinical Cardiology. clinicalcardiology.org.
9. Libby, P. (2002). Inflammation in atherosclerosis. Nature, 420(6917), 868–874.
10. Morice, M. C. (2002). Sirolimus-Eluting Coronary Stents (RAVEL). New England Journal of Medicine.
11. Degertekin, M. (2002). Sirolimus Eluting Stent in the Treatment of Atherosclerosis (RAVEL trial description). PubMed. PubMed.
12. Yusuf, S., ve ark. (2004). Effect of potentially modifiable risk factors associated with myocardial infarction in 52 countries (the INTERHEART study): Case-control study. The Lancet, 364(9438), 937–952.
13. Hansson, G. K. (2005). Inflammation, atherosclerosis, and coronary artery disease. New England Journal of Medicine, 352(16), 1685–1695.
14. Konstantinov, I. E. (2006). Nikolai N. Anichkov and His Theory of Atherosclerosis. PMC. PMC.
15. Bruschke, A. V. G. (2009). A Half Century of Selective Coronary Arteriography. Journal of the American College of Cardiology. ScienceDirect.
16. Endo, A. (2010). A historical perspective on the discovery of statins. PMC. PMC.
17. Botting, R. M. (2010). Vane’s discovery of the mechanism of action of aspirin (1971). PubMed. PubMed.
18. Stone, G. W., ve ark. (2011). A prospective natural-history study of coronary atherosclerosis. New England Journal of Medicine, 364(3), 226–235.
19. Rocha, E. A. V. (2017). Fifty Years of Coronary Artery Bypass Graft Surgery. PMC. PMC.
20. Bakaeen, F. G. (2018). The father of coronary artery bypass grafting. The Journal of Thoracic and Cardiovascular Surgery. jtcvs.org.
21. Ibanez, B., ve ark. (2018). 2017 ESC Guidelines for the management of acute myocardial infarction in patients presenting with ST-segment elevation. European Heart Journal, 39(2), 119–177.
22. Knuuti, J., ve ark. (2020). 2020 ESC Guidelines for the diagnosis and management of chronic coronary syndromes. European Heart Journal, 41(3), 407–477.
23. Lawton, J. S., ve ark. (2022). 2021 ACC/AHA/SCAI guideline for coronary artery revascularization. Journal of the American College of Cardiology, 79(2), e21–e129.
24. Virani, S. S., ve ark. (2023). Heart disease and stroke statistics—2023 update: A report from the American Heart Association. Circulation, 147(8), e93–e621.
25. Virani, S. S. (2023). 2023 AHA/ACC/ACCP/ASPC/NLA/PCNA Guideline for the Management of Patients With Chronic Coronary Disease. Circulation. AHA Journals.
26. Nissen, S. E. (2023). Bempedoic Acid and Cardiovascular Outcomes in Statin-Intolerant Patients (CLEAR Outcomes). New England Journal of Medicine.
27. Lincoff, A. M. (2023). Semaglutide and Cardiovascular Outcomes in Obesity without Diabetes (SELECT). New England Journal of Medicine.
28. Mohyeldin, M. (2024). F. Mason Sones Jr.: The Serendipitous Discovery of Coronary Angiography. PubMed. PubMed.
29. Vallabhajosyula, S. (2024). The Emory-Gruentzig Days—Birth of a New Field. JSCAI. jscai.org.
30. Macaya-Ten, F. (2024). Inception of the coronary stent: a story of successful collaboration between innovative scientists and the biotechnology industry. PMC. PMC.
31. Framingham Heart Study (2025). Research Milestones. Framingham Heart Study. framinghamheartstudy.org.
32. Katsiki, N. (2025). Lp(a)-Lowering Agents in Development: A New Era. PMC. PMC.
33. Cleveland Clinic Journal of Medicine (2025). Lipoprotein(a) in clinical practice: What clinicians need to know. CCJM. CCJM.