Etiket: Dexamphetaminsulfat

Temel Özellikler

Deksamfetamin sülfat (C18H28N2O4S) suda kolayca çözünen beyaz, kristal bir tozdur. Yapısal olarak dopamin ve norepinefrin içeren bir nörotransmitter grubu olan katekolaminlerle ilişkilidir ve feniletilamin bileşik sınıfına aittir.

1. Amfetaminin Keşfi (1887)

• Deksamfetaminin ana bileşiği olan amfetamin ilk olarak 1887 yılında Almanya’da Romanyalı kimyager Lazăr Edeleanu tarafından sentezlenmiştir. Ancak, daha sonraki farmakolojik gelişmelere kadar büyük ölçüde fark edilmeden kalmıştır.

2. Klinik Kullanıma Giriş (1930’lar)

• 1930’larda amfetamin, merkezi sinir sistemi üzerinde uyarıcı etkileri olduğu tespit edildiğinde klinik önem kazanmıştır. Burun tıkanıklığı ve narkolepsi de dahil olmak üzere çeşitli durumlar için kullanılmıştır.
• Daha güçlü D-enantiyomeri olan Deksamfetamin, daha sonra gelişmiş uyarıcı etkileriyle tanındı.

3. DEHB için Onay (1950’ler-1960’lar)

• 1950’lerde ve 1960’larda, deksamfetamin de dahil olmak üzere amfetaminler, günümüzde DEHB olarak bilinen çocuklarda hiperaktivite ve dikkat bozukluklarının tedavisi için reçete edilmeye başlandı.
• DEHB tedavisi için deksamfetaminin ilk kez resmi olarak tanınması bu dönemde gerçekleşti ve klinik kullanımında önemli bir dönüm noktası oldu.

4. Artan Düzenleme (1970’ler)

• 1970’lerde, deksamfetamin de dahil olmak üzere amfetaminlerin yaygın olarak kötüye kullanılması nedeniyle, Amerika Birleşik Devletleri’nde Kontrollü Maddeler Yasası (1970) amfetaminleri Çizelge II ilaçları olarak sınıflandırdı. Bu, reçetelenmeleri ve dağıtımları üzerinde daha sıkı kontrollere yol açtı.
• Aynı dönemde, amfetaminlerle ilgili küresel düzenlemeler sıkılaştırıldı ve deksamfetamin birçok ülkede narkotik olarak sınıflandırıldı.

5. Ön Uyuşturucuların Gelişimi (2000’ler)

• 2000’li yılların başında, daha az kötüye kullanım potansiyeline sahip daha güvenli alternatifler geliştirmek için çaba sarf edilmiştir. Bu, Elvanse® veya Vyvanse® olarak pazarlanan ve vücutta deksamfetamine dönüştürülen bir deksamfetamin ön ilacı olan lisdexamfetamin ‘in piyasaya sürülmesine yol açtı. DEHB tedavisi için 2007 yılında ABD’de onaylanmıştır.

6. Deksamfetaminin Yeniden Onaylanması (2020)

• 2020 yılında, deksamfetaminin tablet formu olan Attentin®, kötüye kullanım potansiyeline ilişkin endişeler nedeniyle kullanılabilirliğinin azaldığı bir dönemin ardından DEHB tedavisi için çeşitli ülkelerde yeniden onaylanmıştır.
• Dexamphetamine®** tabletleri (5 mg, Streuli) kullanımdan kaldırılmıştır, ancak salınımı daha iyi kontrol etmek ve kötüye kullanım riskini azaltmak için uzatılmış salımlı tabletler ve bantlar dahil olmak üzere yeni formülasyonlar geliştirilmiştir.

7. Transdermal Yamanın Tanıtımı (2022)

• 2022** yılında, deksamfetamin sağlayan Xelstrym® transdermal bandı, ABD’de DEHB tedavisinde kullanılmak üzere FDA tarafından onaylanmıştır. Bu yeni dağıtım yöntemi, ilacın daha tutarlı bir şekilde salınmasını sağlayarak bağlılığı artırmış ve potansiyel olarak kötüye kullanım olasılığını azaltmıştır.

Deksamfetamin sergiler:

• Dolaylı sempatomimetik aktivite: Nörotransmitter salınımını teşvik ederek adrenerjik reseptörleri dolaylı olarak uyarır.
• CNS uyarıcı özellikleri: DEHB’de odaklanmayı artırır ve hiperaktivite semptomlarını azaltır.
• Anorektik özellikler**: İştahın azalmasına yol açar ve özellikle uzun süreli kullanıcılarda bazen kilo kaybı ile ilişkilendirilir.

Deksamfetaminin yarılanma ömrü yaklaşık 10 saattir, bu da bir gün boyunca sürekli etki sağlamasına olanak tanır.

Deksamfetamin tedavisinde kullanılır:

• DEHB**: Hem çocuklarda hem de yetişkinlerde konsantrasyonu artırmak, hiperaktif davranışı azaltmak ve dürtüselliği kontrol etmek.
• Narkolepsi**: Hastaların uyanıklıklarını korumalarına ve gündüz aşırı uyku halini azaltmalarına yardımcı olmak.

Dozajlar kişiye özeldir ve tedavi tipik olarak düşük bir dozla başlar, hastanın tepkisine göre kademeli olarak artırılır.

Deksamfetamin kötüye kullanım potansiyeli ile de bilinir. Bilişsel performansı artırmak için “akıllı bir ilaç” olarak veya öforik bir sarhoş edici olarak kötüye kullanılabilir. Uyarıcı etkileri nedeniyle psikolojik ve fiziksel bağımlılığa yol açabilir. Aniden kesilmesi depresyon, yorgunluk ve uyku bozuklukları gibi yoksunluk belirtilerine yol açabilir.

Deksamfetamin tabletleri (Attentin® gibi isimler altında pazarlanmaktadır) 2020 yılında kullanım için yeniden onaylanmıştır. Transdermal bir bant versiyonu (Xelstrym® olarak pazarlanmaktadır) 2022 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nde onaylanmıştır. Dexamphetamine® (5 mg tablet) daha önce mevcuttu ancak artık satılmamaktadır. Ön ilaç lisdexamfetamin (Elvanse® olarak pazarlanmaktadır) de DEHB tedavisi için bir seçenektir ve potansiyel olarak daha düşük kötüye kullanım riski ile daha uzun süreli bir etki sağlar.

Deksamfetamin aşağıdaki kişilerde kontrendikedir:

• Amfetaminlere karşı aşırı duyarlılık
• Glokom
• Feokromositoma
• MAO inhibitörü kullanımı 14 gün içinde
• Kardiyovasküler hastalıklar, serebrovasküler hastalıklar
• Hipertiroidizm, tirotoksikoz
• Belirli ruh sağlığı durumları (örn. şiddetli anksiyete, majör depresyon, bipolar bozukluk, şizofreni, mani)
• Tourette sendromu veya benzer distoniler
• Uyuşturucu veya alkol bağımlılığı
• Hamilelik ve emzirme dönemi

Deksamfetamin, özellikle ilaç etkileşimleri için yüksek bir potansiyele sahiptir:

• MAO inhibitörleri: Birlikte kullanımı hipertansif krizlere yol açabilir.
• Sempatomimetikler**: Eş zamanlı kullanım kardiyovasküler etkileri artırabilir.
• Antidepresanlar ve nöroleptikler**: Bunlar deksamfetaminin metabolizmasını veya etkilerini değiştirebilir.

Deksamfetaminin yaygın yan etkileri birden fazla sistemi içerir:

• Kardiyovasküler: Çarpıntı, taşikardi, aritmiler, hipertansiyon.
• Gastrointestinal**: Bulantı, kusma, karın ağrısı, ağız kuruluğu, iştah azalması, uzun süreli kullanımda çocuklarda potansiyel büyüme baskılanması.
• Merkezi sinir sistemi**: Baş dönmesi, uykusuzluk, sinirlilik, anormal davranış, saldırganlık, anksiyete, baş ağrısı.
• Kas-iskelet sistemi**: Eklem ağrısı.

Uzun süreli kullanım toleransa yol açabilir ve ani bırakma yoksunluk semptomlarına neden olabilir.

• Arnold, L. E. (2000). “Treatment alternatives for attention-deficit/hyperactivity disorder (ADHD).” Journal of Attention Disorders, 3(1), 30-48.
• Rasmussen, N. (2006). “Making the first anti-depressant: Amphetamine in American medicine, 1929–1950.” Journal of the History of Medicine and Allied Sciences, 61(3), 288-323.
• Faraone, S. V., Biederman, J., & Mick, E. (2006). “The age-dependent decline of attention deficit hyperactivity disorder: A meta-analysis of follow-up studies.” Psychological Medicine, 36(2), 159-165.
• Wilens, T. E., & Spencer, T. J. (2010). “Understanding attention-deficit/hyperactivity disorder from childhood to adulthood.” Postgraduate Medicine, 122(5), 97-109.
• Wilens, T. E., & Spencer, T. J. (2010). “Understanding attention-deficit/hyperactivity disorder from childhood to adulthood.” Postgraduate Medicine, 122(5), 97-109.
• Heal, D. J., Smith, S. L., Gosden, J., & Nutt, D. J. (2013). “Amphetamine, past and present – a pharmacological and clinical perspective.” Journal of Psychopharmacology, 27(6), 479-496.
• Heal, D. J., Smith, S. L., Gosden, J., & Nutt, D. J. (2013). “Amphetamine, past and present – a pharmacological and clinical perspective.” Journal of Psychopharmacology, 27(6), 479-496.
• Stoops, W. W., & Rush, C. R. (2016). “Agonist replacement for stimulant dependence: a review of clinical research.” Current Pharmaceutical Design, 22(30), 4441-4451.