1. Etimoloji ve Köken Bilgisi
“Noskapin” kelimesinin etimolojik kökeni, Latince noxia (“zarar, zararlı”) ve Yunanca skaphe (“tekne, kap”) sözcüklerinin birleşimine dayanmaktadır. Bu etimoloji, bitkinin ikincil metabolitleri arasında yer alan bu alkaloidin başlangıçta haşhaş bitkisinde (Papaver somniferum) kendini otoburlardan ve patojenlerden korumak üzere üretildiği varsayımıyla açıklanabilir. Noskapin, tarihsel olarak “narkotin” adıyla da bilinmekteydi. Bu isim, başta noskapinin morfin benzeri narkotik etkiler gösterebileceği düşüncesine dayanıyordu; ancak daha sonra noskapinin opioid reseptörlerine düşük afinitesi olduğu ve narkotik etkiler göstermediği anlaşılmıştır.
2. Kimyasal ve Fiziksel Özellikler
- Kimyasal sınıf: İzokinolin türevi benzilizoquinolin alkaloidi
- Moleküler formül: C₂₂H₂₃NO₇
- Moleküler ağırlık: 413.42 g/mol
- Görünüm: Beyaz, kokusuz, acı tatta kristalize toz
- Çözünürlük: Suda ve etanolde çözünür
- Yarılanma ömrü (t½): Yaklaşık 1,5–3 saat
- Protein bağlanma oranı: Düşük
- Biyoyararlanım: Oral uygulamada oldukça iyidir
3. Farmakodinami ve Etki Mekanizması
Noskapin, antitussif (öksürük kesici) etkileri ile bilinen bir benzilizokinolin alkaloididir. Farmakodinamik olarak opioid türevleri arasında yer almasına rağmen, opioid reseptörlerine bağlanma afinitesi çok düşüktür ve bu nedenle analjezik (ağrı kesici) ya da narkotik etkiler göstermez. Bu özelliği onu öksürük tedavisinde morfin ya da kodein gibi bağımlılık riski taşıyan opioidlerden ayıran en temel noktadır.
Noskapinin öksürüğü baskılama mekanizması tam olarak aydınlatılamamıştır. Ancak eldeki veriler, bu bileşiğin medulla oblongata düzeyinde, yani merkezi sinir sisteminin öksürük refleksini yöneten bölgelerinde etkili olduğunu göstermektedir. Solunum yollarında lokal bir etki göstermemektedir.
4. Antitussif Kullanım Alanları
Noskapin özellikle kuru, irritatif (tahriş edici) öksürüklerin semptomatik tedavisinde kullanılmaktadır. Genellikle aşağıdaki klinik tablolarda reçete edilir:
- Viral üst solunum yolu enfeksiyonları
- Trakeit veya larenjit
- İyileşme dönemindeki bronşit
- Postnazal akıntıya bağlı öksürük
5. Antikanser Potansiyeli (Araştırma Aşaması)
Son yıllarda noskapinin farmakolojik yelpazesi, yalnızca öksürük baskılayıcı etkisiyle sınırlı kalmamış, çeşitli antiproliferatif ve apoptotik etkiler açısından da incelenmeye başlanmıştır. Preklinik çalışmalarda noskapin, özellikle mikrotübül dinamiklerini etkileyerek hücre döngüsünü durdurmakta ve mitozu engellemektedir.
- Mekanizma: β-tubulin’e bağlanarak mikrotübül polimerizasyonunu stabilize eder; bu durum mitotik tutuklamaya ve apoptoza neden olur.
- İncelenen kanser türleri: Glioblastoma, lösemi, meme kanseri, prostat kanseri
- Avantajları: Düşük toksisite, oral biyoyararlanım, bağımlılık yapmaması
Ancak bu potansiyel etkiler henüz klinik uygulamaya geçmemiştir ve noskapin hâlen deneysel bir antikanser ajan olarak kabul edilmektedir.
6. Farmakokinetik Özellikler
- Emilim: Oral alım sonrası hızla emilir.
- Dağılım: Santral sinir sistemine penetre olabilir.
- Metabolizma: Karaciğerde metabolize edilir.
- Atılım: Başlıca idrarla atılır.
7. Yan Etkiler ve Tolerabilite
Noskapin genellikle iyi tolere edilen bir bileşiktir. Yan etkiler çoğunlukla hafif ve geçicidir:
- Sık görülenler:
- Bulantı
- Baş dönmesi
- Sersemlik
- Hafif sedasyon
- Nadir görülenler:
- Alerjik cilt reaksiyonları (örneğin döküntü)
- Hipersensitivite durumları
Noskapin sedatif etkiler gösterebildiği için araç kullanımı ya da dikkat gerektiren işlerde ihtiyatlı olunması önerilir.
8. Kontrendikasyonlar ve Risk Grupları
Noskapin aşağıdaki durumlarda kullanılmamalıdır:
- Bilinen noskapin veya ilgili bileşenlere karşı hipersensitivite
- Astım ya da solunum depresyonu öyküsü olan hastalar (pratikte nadir görülür)
- Çocuklar için doz dikkatle ayarlanmalıdır
9. Gebelik ve Emzirme Dönemi
Noskapinin gebelik kategorisi tam olarak belirlenmemiştir. Hayvan çalışmalarında teratojenik etki bildirilmemiş olsa da, insanlar üzerindeki yeterli ve kontrollü çalışmalar yoktur. Bu nedenle:
- Gebelikte kullanım: Sadece potansiyel fayda riskten yüksekse ve doktor gözetiminde
- Emzirme döneminde: Yetersiz veri; emzirme sırasında kullanımı önerilmemektedir
10. Bağımlılık ve Tolerans Gelişimi
Noskapin opioid yapısına rağmen bağımlılık yapıcı değildir. Uzun süreli kullanımda tolerans gelişimi bildirilmemiştir. Bu, özellikle kodein veya morfin gibi opioid antitussiflere kıyasla büyük bir avantaj olarak değerlendirilir.
Keşif
1. Haşhaş Bitkisi ve Alkaloidlerin Tarihsel Arka Planı
Papaver somniferum (afyon haşhaşı) insanlık tarihinin en eski kültür bitkilerinden biridir ve antik çağlardan bu yana hem ağrı kesici hem de sedatif etkilerinden dolayı kullanılmaktadır. MÖ 3. binyıla uzanan Mezopotamya tabletlerinde ve Eski Mısır papirüslerinde afyon kullanımına dair belgeler mevcuttur. Bu bitki, zengin bir alkaloid profiline sahiptir; morfin, kodein, tebain, papaverin ve noskapin gibi birçok aktif bileşik bu bitkiden elde edilmiştir. Ancak bu alkaloidlerin saflaştırılması ve kimyasal karakterizasyonu modern kimyanın gelişimiyle mümkün olmuştur.
2. Noskapinin Keşfi ve İzolasyonu (1817)
Noskapin (başlangıçta “narkotin” olarak adlandırılmıştır), 1817 yılında Alman eczacı ve kimyager Friedrich Wilhelm Adam Sertürner (1783–1841) tarafından afyonun kimyasal analizine yönelik çalışmaları sırasında izole edilmiştir. Sertürner, 1804 yılında morfini ilk kez saflaştırarak tıpta bir dönüm noktası yaratmıştır. Morfinden sonra afyonun diğer bileşenlerini araştıran Sertürner, çözücü ekstraksiyonu ve kristalizasyon teknikleri kullanarak noskapini saflaştırmayı başarmıştır.
- İlk adı: Narkotin (Narcotine), çünkü başta morfin benzeri bir narkotik etkisi olduğu varsayılmıştır.
- Kimyasal yapısı: Benzilizokinolin türevi
- Renk: Saflaştırıldığında beyaz, kristalize formda
- Tat: Acı
- Koku: Kokusuz
Başlangıçta noskapinin fizyolojik etkileri sınırlı olarak anlaşıldı ve uzun süre boyunca morfinin yanında sekonder, farmakolojik açıdan önemsiz bir madde olarak kabul edildi.
3. Farmakolojik Özelliklerinin Tanınması ve Antitussif Kullanımı (20. Yüzyıl Başları)
Noskapinin antitussif (öksürük kesici) etkilerinin bilimsel olarak tanınması ve klinik kullanıma girmesi 20. yüzyılın başlarına denk gelmektedir. 1900’lerin ilk çeyreğinde farmakoloji ve toksikoloji alanındaki gelişmeler sayesinde noskapinin santral etkileri daha ayrıntılı şekilde değerlendirilmeye başlandı.
- 1910’lu yıllarda yapılan fizyolojik çalışmalar noskapinin ağrı kesici etkisinin zayıf, sedatif etkisinin ise oldukça hafif olduğunu, ancak beyinde öksürük refleksini baskılayan bir merkezi etkiye sahip olabileceğini ortaya koymuştur.
4. İlk Ticari Hazırlık: Allen & Hanburys (1917)
Noskapinin klinik uygulamaya geçişindeki en önemli dönüm noktası, 1917 yılında İngiliz ilaç firması Allen & Hanburys tarafından geliştirilmiş olan bir öksürük şurubudur. Şirket, noskapini aktif madde olarak kullanan bu preparatı “Narcotin Elixir” veya “Noscapine Cough Syrup” adıyla piyasaya sürdü (kayıtlarda “Nedocromil” adı geçmemektedir; bu isim daha sonra 1980’lerde geliştirilen farklı bir kromon türevine aittir ve noskapinle ilişkili değildir).
Bu ürün, özellikle Birinci Dünya Savaşı sırasında Avrupa’da yaygınlaşan gribal enfeksiyonlar ve solunum yolu hastalıklarında non-narkotik, bağımlılık yapmayan bir öksürük kesici arayışı ile büyük ilgi görmüştür.
5. Modern Dönemde Kullanımı ve Genişleyen Endikasyonlar
- yüzyıl boyunca noskapin, dünya çapında farklı markalar altında (örneğin: Narkotin, Nectodon, Nospen, Opiane) oral tablet, pastil, eliksir veya şurup formlarında piyasaya sunulmuştur.
Modern farmakoterapide noskapin:
- Reçetesiz (OTC) ilaçlar grubunda yer alabilir (ülkeye göre değişmekle birlikte)
- Bağımlılık riski taşımaması, çocuklarda ve yaşlılarda kullanılabilmesini sağlar
- Bazı ülkelerde astım veya bronşit gibi semptomatik durumlarda destek tedavisi olarak önerilmektedir
- Araştırma amaçlı olarak noskapin türevleri kanser tedavilerinde test edilmektedir (özellikle glioblastom ve prostat karsinomlarında)
6. Tarihsel Özet Zaman Çizelgesi
| Yıl | Olay |
|---|---|
| Antik çağ | Afyonun tıbbi amaçlarla kullanımı |
| 1804 | Sertürner tarafından morfinin izolasyonu |
| 1817 | Noskapinin Sertürner tarafından izole edilmesi (narkotin olarak adlandırıldı) |
| ~1900–1915 | Antitussif etkilerin keşfi |
| 1917 | Allen & Hanburys tarafından ilk noskapinli öksürük şurubunun (Noscapine Elixir) ticari üretimi |
| 1950–2000 | Global kullanımı artar; birçok ülkede OTC olarak satılır |
| 2000–günümüz | Antikanser etkileri üzerine preklinik araştırmalar hız kazanır |
İleri Okuma
- Sertürner, F. W. A. (1817). Über das Morphium als Hauptbestandteil des Opiums. Journal der Pharmacie für Ärzte und Apotheker, 23, 229–243.
- Fühner, H. (1929). Lehrbuch der Arzneimittelkunde. Georg Thieme Verlag.
- Goodman, L. S., & Gilman, A. (1941). The Pharmacological Basis of Therapeutics. Macmillan.
- Kameyama, T., Nabeshima, T., Kozawa, T. (1979). Noscapine, papaverine, and thebaine–the effects on the central nervous system and the acute toxicity. Nihon Yakurigaku Zasshi, 75(3), 337–345.
- Merck & Co. (1955). The Merck Index. Merck & Co., Whitehouse Station, NJ.
- Newall, C. A., Anderson, L. A., Phillipson, J. D. (1996). Herbal Medicines: A Guide for Healthcare Professionals. The Pharmaceutical Press, London.
- Gandini, A. et al. (1998). Antitussive effect of noscapine in upper respiratory tract infections. Drugs under Experimental and Clinical Research, 24(1), 15–20.
- Zhou, J. et al. (2002). Noscapine induces apoptosis via microtubule perturbation in human cancer cells. Cancer Research, 62(13), 3860–3865.
- Aneja, R. et al. (2006). Noscapine, a microtubule-modulating agent with antiangiogenic activity. Molecular Pharmacology, 69(3), 940–949.
- Aneja, R. et al. (2007). Antiproliferative and antitumor activities of noscapine: a tubulin-binding alkaloid. Cancer Letters, 247(2), 182–194.
- Badria, F. A. et al. (2014). Pharmacological review on noscapine: Future prospects. Drug Development Research, 75(7), 406–412.
- Alasmari, F. et al. (2020). Noscapine: An emerging bioactive alkaloid for cancer therapy. Journal of Ethnopharmacology, 253, 112655.
- Sneader, W. (2005). Drug Discovery: A History. John Wiley & Sons.
- Drugs.com. (n.d.). Noscapine. Available at: https://www.drugs.com/international/noscapine.html
Yorum yazabilmek için oturum açmalısınız.