Tıp terimleri sözlüğü
Antik yunancadaki πυραμίς (puramís) kelimesinden türemiştir. Anlamı piramittir.
| Hal | Tekil | Çoğul |
|---|---|---|
| nominatif | pȳramis | pȳramidēs |
| genitif | pȳramidis | pȳramidum |
| datif | pȳramidī | pȳramidibus |
| akusatif | pȳramidem | pȳramidēs |
| ablatif | pȳramide | pȳramidibus |
| vokatif | pȳramis | pȳramidēs |
-mukoza altı ağı anlamına gelir. (bkz: plexus) (bkz: submucosus )
-enterik sinir sistemine ait olan, ganglien hücre barındıran sinir ağıdır.
(bkz: plexus submucosus)
Sinonim: vocal ligament
Yutak’da, cartilago arytaenoideanın processus vocalisi ile cartilago thyroideaı birleştiren banttır. (bkz: ligamentum) (bkz: vocale)
Ekshale edilen havanın hava akımı nedeniyle ses telleri titreşmeye başlarsa sesler üretilir. Yüksek notalar için gırtlak kasları tarafından gerilir ve düşük notalar için gevşetilir. Erkekler genellikle daha uzun ses tellerine ve dolayısıyla daha derin bir sese sahiptir.
Vokal kıvrımlar genellikle ses telleri olarak adlandırılır ve daha az yaygın olarak ses kanatları veya ses bantları olarak adlandırılır. Ses telleri terimi, 1741’de Fransız anatomist Antoine Ferrein tarafından icat edildi. İnsan sesi ile ilgili keman benzetmesinde, hareket eden havanın kord seslerinde bir yay gibi davrandığını varsaydı. İngilizce’deki alternatif yazım, muhtemelen müzikal çağrışımlardan veya akor kelimesinin geometrik tanımıyla karıştırılmasından dolayı ses akorlarıdır. Her iki yazımın da tarihsel emsalleri varken, standart Amerikan yazımı kordonlardır. Akademik dergi makalelerinden düzenlenmemiş yazılara ve blog girişlerine kadar her şeyi içeren 21. yüzyıl metinlerinden oluşan bir veritabanı olan Oxford English Corpus’a göre, çağdaş yazarlar zamanın % 49’unda kordonlar yerine standart olmayan akorları tercih ediyorlar. Kabloların yazımı da Birleşik Krallık ve Avustralya’da standarttır.
Fonetikte, ses bantları yerine ses telleri daha doğru ve açıklayıcı olduğu gerekçesiyle tercih edilir.
Sinonim: Vokal.
Latincede vōx (“ses”) + -ālis (“-al”, sıfat oluşturan türetme eki) → sesle ilgili, anlamına gelir.
Nervus laryngeus recurrens (rekürren laringeal sinir, kısaltma: NLR), kraniyal sinir X’in (nervus vagus) motor–duysal–otonom lifler taşıyan majör bir dalıdır. “Recurrens” Latince re- (yeniden/geri) + currere (koşmak) köklerinden türeyerek “geri dönen” anlamını taşır; sinirin göğüs boşluğunda bir damarın etrafında dolanıp boyuna geri dönerek gırtlağa yükselen özgün seyrine atıf yapar. Larenks içine girdikten sonraki terminal bölümü nervus laryngeus inferior (inferior laringeal sinir) adını alır.
NLR; larenksin intrinsik kaslarının tamamına (tek istisna: m. cricothyroideus, o n. laryngeus superiorun dış dalıyla innerve edilir) motor lif, glottis altı mukozaya duysal lif ve subglottik mukozal bezlere parasempatik lif taşır. Bu nedenle tonu, solunumu ve yutmayı koordineli biçimde sürdürmek için vazgeçilmezdir.
Embriyonik gelişimde 4.–6. arkusların arteriyal taslakları ve aortik arkusların yeniden düzenlenmesi sırasında, vagusun laringeal dalı arkaik arteriyal halkalara takılı kalır. Sağ tarafta 4. ark kökenli sağ a. subclavia nihai “askı”yı sağlar; sinir bunun altından dolanır. Solda ise sinir arcus aortae ve ligamentum arteriosum seviyesinde “rekürens” yapar. Sonuçta sol NLR çok daha uzun, mediastende derin bir seyirle, kardiyovasküler ve mediastinal patolojilere daha duyarlı hale gelir. Bu düzen, memeliler dahil omurgalılar arasında korunmuştur; sol NLR’nin “gereksiz uzaması” klasik bir evrimsel kısıt örneğidir.
NLR her iki tarafta da vagustan ayrıldıktan sonra aşağıdaki karakteristik komşuluklarla trakeo-özofageal oluk içinde krikoaritenoid eklemin arkasına doğru yükselir, m. constrictor pharyngis inferiorun (özellikle cricopharyngeus bölümü) alt kenarı/yaprakları arasından geçerek cricothyroideal eklemin posterior-inferiorundan larenkse girer ve burada n. laryngeus inferior adını alır. Tiroid bezi kapsülünün trakeaya tutunduğu Berry bağı ile çok yakın ilişki, tiroidektomide kritik “tehlike üçgeni”ni oluşturur. A. thyroidea inferior ile ilişkisi değişkendir: sinir damarın önünden, arkasından geçebilir veya dal ayrımları arasından seyredebilir.
Larenks girişini geçerken NLR çoğu vakada ekstralarengeal veya girişte iki ana dala ayrılır:
Etiyoloji (seçilmiş başlıklar)
Semiyoloji ve tanısal yaklaşım
Memelilerde genel plan korunmakla birlikte, aortik ark morfolojisi ve büyük damar varyasyonları NLR’nin “rekürens” derecesini belirler. Büyük boyutlu hayvanlarda (ör. zürafa) sol NLR’nin metrelerce uzaması, sinir sisteminin gelişimsel tarihindeki damarsal “yol göstericilerin” kalıcılığının etkileyici bir örneğidir.
Antik çağın anatomi tiyatrolarında, dikkatler çoğu kez kalbin “sesin ikametgâhı” olduğuna dair köklü inancın etrafında dönerken, Pergamonlu Galenos sahneye farklı bir iddia ile çıktı: ses, kalpten değil, beyinden sinirler aracılığıyla yönetiliyordu. Bunu kanıtlamak için canlı domuz üzerinde, boynun derininde uzanan ve göğse inip gırtlağa geri dönen bir siniri gösterdi; siniri kestiğinde hayvanın çığlığı kesildi. Galenos, bu dalın vagustan çıktığını ve gırtlağın motor siniri olduğunu vurguladı; “geri dönen” anlamında reversivi / recurrens adını da bu dramatik deney silsilesiyle pekiştirdi. Bu performans, hem larenks fizyolojisine dair ilk deneysel kanıtlardan biri, hem de NLR’nin kalıcı adlandırmasının başlangıcı oldu.
Rönesans’ta Vesalius, 1543’te yayımlanan De humani corporis fabrica’da gırtlak ve sinirlerini benzersiz bir görsel doğrulukla betimlerken, eserin süslemelerinden “Q” baş harfi içine yerleştirilmiş küçük figürlerin domuz viviseksiyonunu canlandırdığı mizansen, Galenos’un ünlü “çığlık deneyini” yeni bir gözle hatırlattı. Vesalius’un anatomik levhaları, NLR’nin aşağıya inip tekrar yükselen seyrini görsel hafızaya kazıdı ve sonraki yüzyılların cerrahlarına yol gösterdi.
17. yüzyılda Thomas Willis, kraniyal sinirler ve boyun damar-sinir komşuluklarını sistematikleştirirken, NLR’nin sağda a. subclavia, solda aort kavsi altından dolanarak boyuna geri dönüşünü, klasikleşecek şekilde tarif etti. Bu tarif, NLR’nin sağ-sol asimetrisinin klinik önemini daha o zamandan görünür kıldı ve modern anatomi atlaslarına girecek şemaların nüvesini oluşturdu.
18. yüzyıl başında sahneye iki ayrı ama tamamlayıcı öykü eklendi. İlki, 1823’te George Stedman’ın tanımladığı “non-rekürren” varyanttı: bazı bireylerde sinir, göğse hiç inmeden doğrudan vagustan gırtlağa gidiyordu; bu, genellikle aberan sağ subklaviyan arter (arteria lusoria) ile birlikte görülüyor, varyasyonlar anatomi ile embriyolojinin düğüm noktasında birleşiyordu. Bu gözlem, 20. ve 21. yüzyıllarda geniş vaka derlemeleri ve meta-analizlerle doğrulandı.
İkinci öykü, evrimsel anatominin göz kamaştırıcı bir sahnesiydi: Richard Owen, 1838’de zürafanın sol NLR’sinin aort kavsi altında göğse inip boyuna metrelerce geri döndüğünü belgeledi. Bu “gereksiz uzunluk”, damar-sinir gelişiminin tarihsel kısıtlarını ve “neden böyle dolaşık?” sorusunu insanın merak hanesine yazdı; modern evrim biyolojisi bu örneği, morfolojik mirasın inatçı izlerinden biri olarak anlatmayı sürdürüyor.
19. yüzyıl sonuna gelindiğinde, Norbert Ortner (Viyana, 1897) mitral darlığa bağlı sol NLR felci ve ses kısıklığı birlikteliğini tanımlayarak “kardiyovokal (Ortner) sendromu” terimini literatüre kazandırdı. Aort-pulmoner pencere ve sol atriyal genişleme gibi kardiyovasküler patolojilerin ses üzerinde “dolaylı” etkisini açıklayan bu klinik çerçeve, göğüsteki damarların sinire mekânsal baskısını hastalık öyküsünün içine yerleştirdi.
Aynı dönemde tiroid cerrahisi bir başka uzun soluklu hikâyeye dönüşüyordu. Billroth okulu ile başlayan modernleşme, Emil Theodor Kocher’in titiz hemostazı ve kapsüler diseksiyonu ile mortaliteyi düşürürken, NLR yaralanmalarının klinik bedelini de netleştirdi. Ancak asıl dönüm noktası 1938’de Frank Lahey’in yayımladığı kapsamlı seriydi: Lahey, sinirin rutin olarak görsel tanınmasının (ve gerektiğinde dikkatli disseksiyonunun) yaralanmayı artırmadığını, tersine azalttığını verilerle ortaya koydu; bugün “siniri bul, koru” yaklaşımının cerrahi temeli bu çalışmaya dayanır.
20. yüzyılın ikinci yarısında, “siniri arayıp bulma” ilkesi, giriş noktasına yakın güvenli pencerelerin tarif edilmesiyle ve Shedd–Burget (1966) gibi teknik notlarla cerrahi standarda dönüştü; 1990’lardan itibaren laringelektromiyografi klinik kararları destekleyen bir araç haline geldi. Bu çizgi, 2000’lerde intraoperatif sinir monitörizasyonu (IONM) ile birleşince, anatomik korumaya fizyolojik bir “ikinci göz” eklendi: uyarı sonrası EMG yanıtı ile sinir bütünlüğü anlık izlenebilir hale geldi. 2010’lar boyunca, Uluslararası Sinir Monitörizasyonu Çalışma Grubu (INMSG) ardışık kılavuzlarla “sinyal kaybı (LOS)” tanımlarını ve aşamalı (staged) cerrahi stratejileri standartlaştırdı; 2013’ten itibaren sürekli vagal IONM (c-IONM), çekme/ısı hasarı eşiğini yakalayıp cerraha “anlık geri bildirim” verme iddiasıyla yayıldı.
Son yıllarda bu izleme kültürü, transoral endoskopik tiroidektomi (TOETVA) gibi minimal invaziv yaklaşımlara perkütan c-IONM teknikleriyle uyarlandı; ayrıca toraks cerrahisi sırasında bile sol sinirin izlenebilir olduğunu gösteren çalışmalar yayımlandı. Böylece NLR’nin “korunması”, yalnızca boyunla sınırlı bir teknik mesele olmaktan çıkıp, çok disiplinli bir güvenlik protokolüne dönüştü.
Anatomi-varyasyon cephesinde, non-rekürren tiplerin sıklığı, taraf dağılımı ve arteriyel eşlikçileri üzerine 2010’lar boyunca biriken geniş seriler ve meta-analizler, preoperatif ultrason/BT ile arteria lusoria saptandığında cerrahın “rekürren olmayan sinir” alarmını yükseltmesi gerektiğini güçlü biçimde destekledi. Varyasyon bilgisinin bu şekilde algoritmaya dönüşmesi, gerçek zamanlı korumayı başlamadan önce mümkün kıldı.
Fonksiyon onarımı cephesinde, 1980’lerin sonundan itibaren R.L. Crumley ve izleyicileri, ansa cervicalis → NLR sinir transferini tek taraflı vokal fold paralizisinde kalıcı trofizmi koruyan ve “kapanma kalitesini” yaşa-mesleğe göre optimize eden bir yöntem olarak kurumsallaştırdı. 2000’ler ve 2010’lar boyunca çok merkezli seriler bu yaklaşımı çeşitlendirdi; 2020’lerde yayımlanan derleme ve meta-analizler, reinnervasyonun objektif ve öznel ölçütlerde kalıcı iyileşme sağlayabildiğini, ancak sonuç ölçümlerinin standartlaştırılmasına gereksinim olduğunu vurguluyor. Pediatrik hasta gruplarında da artan eğilim, bu cephenin giderek olgunlaştığını gösteriyor.
Bilateral paralizide ise hikâye, son yirmi yılda bambaşka bir bilim-kurgu çizgisine kavuştu: posterior krikoaritenoideus kasına yerleştirilen implantlar ile “laringiyal pacemaker” – yani laringiyal pacing. Erken klinik çalışmalar ve uzun dönem hayvan modelleri, inspirasyonda glottisi açıp ekspirasyonda gevşeyen fonksiyonel elektriksel stimülasyonun, nefes darlığını cerrahi genişletme (kordotomi/aritonoidektomi) olmaksızın giderebileceğini gösterdi; 2020’lerde tek ve çift taraflı pacing sistemlerinin klinik araştırmaları, “konuşmayı koruyup solunumu düzeltme” hedefini giderek daha gerçekçi kılıyor.
Koruyucu teknolojiler ve onarıcı sinir cerrahisi bir yanda ilerlerken, yapay zekâ destekli görüntüleme de NLR’nin sahasına girdi: ultrason görüntülerinde sinirin, çevre organların uzamsal öncüllerinden yola çıkarak olasılıksal olarak yerelleştirilmesini amaçlayan modeller, cerrahın eline ameliyat öncesi “harita” vermeye aday. Bu eğilim, NLR’nin asırlık “bul, tanı, koru” düsturunu veri-odaklı bir evreye taşımaya hazırlanıyor.
Böylece NLR’nin keşif ve yeniden keşif tarihi, üç paralel anlatıda buluşuyor: (i) Galenos’tan Vesalius’a ve Willis’e uzanan tanımlama ve adlandırma; (ii) Owen’dan Ortner’a, Kocher ve Lahey’den günümüz kılavuzlarına uzanan klinik risk ve koruma stratejileri; (iii) Crumley’den günümüz reinnervasyon serilerine ve laringiyal pacing’e uzanan fonksiyon iadesi arayışı. Kanonlaşmış birkaç isimle sınırlı görünse de bu hikâye, binlerce anatominin, yüzlerce tekniğin ve sayısız küçük keşfin – örneğin Stedman’ın “non-rekürren” gözlemi ya da Zuckerkandl tüberkülü çevresindeki mikronuansların – sessiz katkılarıyla yazıldı ve yazılmaya devam ediyor.
ingilizcede; tabaka, film anlamlarına gelir.
ingilizcede, deri rengi demektir.
kanat bandı anlamına gelir. (bkz: ligamentum) (bkz: alare)
-boyun omurgasında bulunur.os occipitale ile vertebrali birleştirir.
Çoğul hali Ligamenta alaria’dır.
