Gün: 13 Eylül 2015

Kenenin insanla ilişkisi, yazının icadı kadar eski bir rahatsızlık hissiyle başlar: deride ani bir sızlama, parmak uçlarına yapışan sert bir gövde ve ısrarla tutunan minik ağız parçaları. Antikite’de Aristoteles ve Plinius gibi doğa tarihçileri, hayvanların “kan emen parazitleri” arasında keneleri de sayarken, bu canlıların bugün “Ixodes” diye adlandırdığımız cinsinden olduklarını elbette bilmiyorlardı; yine de betimledikleri yapışma, şişme ve zor kopma gibi gözlem notları, morfolojik kimliğin yüzyıllar sonra yapılacak ayrıntılı tanımına önsöz niteliğindeydi. Ortaçağ bitki–hayvan “simya ansiklopedileri” içinde de kene, çoğu kez batıl inançlarla iç içe aktarılır; ancak süre giden pratik bilgi hep aynıdır: yazın daha çok görülür, nemli kıyıda–orman kenarında avını bekler, çıplak deriyi sever.

Modern sınıflandırmanın fitilini ateşleyen 18. yüzyıl, keneleri önce geniş “Acarus” şemsiyesine yerleştirir. Linné’nin 1758 tarihli sistematiğinde bugün Ixodes ricinus olarak bildiğimiz tür, henüz “Acarus ricinus” adını taşır; bu, şekilsel yakınlıkların ve sınırlı mikroskobik tekniğin doğal bir sonucudur. Napolyon sonrası Avrupa’sında doğa tarihi, diseksiyon mikroskoplarının, daha net lenslerin ve bilimsel kulüplerin ivmesiyle hızlanır; 1790’lardan itibaren Latreille ve çağdaşları, sert kalkanlı (ixodid) keneleri yumuşak kenelerden ayıran gövde zırhı, ağız parçalarının yönelimi ve özellikle anal oluğun konumu gibi ince ayrıntılarla cins düzeyine inen bir mimari kurar. Böylece Ixodes adı literatüre yerleşir; türler, kıtanın müzelerinde çekmeceden çekmeceye, kırsaldan kırsala toplanan örneklerle çoğalır.

19. yüzyılın ikinci yarısı, keneleri sadece “tiksinç parazit” olmaktan çıkarıp epidemiyolojik aktörlere dönüştürür. Pasteur devriminin mikrop kuramı, parazitin taşıdığı görünmez etkenlerin hastalık yapabileceği fikrini meşrulaştırır. Saha doğa tarihçisi ile hekim arasındaki iş birliği derinleşir: kırsal doktordan orman bekçisine uzanan bir ağ, kenelerin mevsimsel döngülerini not etmeye, hangi hayvanlar üzerinden çoğaldıklarını anlamaya başlar. Bu sahada Ixodes’un ayırt edici davranışı—ot ve çalı uçlarında “kuyruklanma” (questing) duruşu—keneyi bir avcı gibi değil, bir fırsatçı bekleyici gibi konumlandırır. Isı ve nem penceresinin yaz aylarında genişlemesi, insanla kenenin karşılaşma olasılığını artırır; “yaz keneri” imgesi tam da bu gözleme dayanır.
20. yüzyılın eşiğinde, Britanya ve Orta Avrupa laboratuvarlarında büyüteçlerin altında Ixodes’un morfolojisi ayrıntıya kavuşur: dişide kısmi, erkekte tam kaplayan scutum; larvada altı, nimf ve erişkinde sekiz bacak; anüsün önünden geçen anal oluk; dişlerin kanca gibi geriye döndüğü uzun hypostom. Bu anatomik alfabe, sahadan gelen örnekleri doğru adlandırmayı ve dağılım haritalarını çizbilmeyi mümkün kılar. Aynı dönemde, av–yırtıcı–parazit ilişkilerini “doğal odak” kavramı içinde düşünen coğrafi epidemiyoloji filizlenir: bir bölgenin vejetasyonu, nem rejimi, ana ve rezervuar konakları, kene bolluğunu ve dolayısıyla hastalık riskini belirler.

Araştırma anlatısında dramatik dönemeç, 20. yüzyılın ilk yarısında kenelerin hastalık vektörü olarak sahneye resmen çıkmasıdır. Doğu Avrupa ve Rusya taygalarında, kene kaynaklı ensefalit etkeninin doğadan izole edilmesi, Ixodes’lu ormanların sadece pastoral bir manzara değil, viral bir peyzaj olduğunu kanıtlar. Aynı yıllarda riketsiyal ve benzeri etkenlerin doğadaki döngüsüne ilişkin sahada geçirilen mevsimler, Ixodes’un üç konaklı yaşam şemasını—larva, nimf, erişkin—ve her evredeki konak tercihlerinin epidemiyolojik sonuçlarını berraklaştırır. Laboratuvarda immünolojik tekniklerin gelişimi, küçük memelilerde ve kuşlarda dolaşan etkenleri göstermeyi kolaylaştırır; böylece “rezervuar konak” ile “ana konak” ayrımı bilimsel bir dil kazanır: geyik populasyonları erişkinlerin beslenmesine imkân verir, ama kimi bakteriler kemirgenler sayesinde döner.

1970’ler ve 80’ler, Lyme borreliyozunun öyküye giriş yaptığı ve Ixodes cinsinin küresel üne kavuştuğu dönemdir. Amerika Birleşik Devletleri’nin kuzeydoğusunda, yazlık kasabaların çeperinde beliren döner lezyonlu olgular, kırsalın yaz bahçelerindeki görünmez bir epideminin işaretleridir. Mikrobiyologların ısrarı ve saha entomolojisinin titizliği, spiroketin izine düşer; kültür, mikroskopi ve seroloji ile Borrelia burgdorferi adı, Ixodes’un tükürük bezi ve orta bağırsağından insan derisine uzanan ince bir patikada belirir. Böylece bir cümlelik, ama büyük bir paradigma değişimi doğar: “Ixodes, sadece kan emen bir eklembacaklı değil; zamanla aktarılan, evreden evreye taşınan çok sayıda patojenin kervanbaşçısıdır.” Aynı yıllarda, Kuzey Amerika’da I. dammini adıyla tanımlanan kıyı kenesinin, morfolojik ve genetik yakınlıkların tartılmasıyla I. scapularis içinde eritilmesi, taksonominin durağan değil, kanıtla yeniden yazılan bir metin olduğunu hatırlatır.

1990’lar, moleküler biyolojinin Ixodes araştırmasını yeni bir düzleme taşıdığı dönemdir. Polimeraz zincir reaksiyonu, hem kenede hem insanda patojen DNA/RNA’sını yakalamayı olanaklı kılar; sahadan toplanan yüzlerce kene, laboratuvarda mikrotüp sıraları hâlinde “çıplak gözle görülmeyeni” görünür kılar. Bu on yılda, co-enfeksiyon fikri yerleşir: aynı ısırıkta Borrelia, Anaplasma, Babesia ve yeni yeni fark edilen diğer etkenlerin bir arada taşınabildiği anlaşılır. Klinik cephede tablo karmaşıklaşır; tanı algoritmaları iki basamaklı serolojiye, seçilmiş olgularda BOS ve PCR’ya yaslanır. Salya bezlerinin “sialom” denen protein repertuvarı ortaya dökülür; antikoagülanlar, immün modülatörler ve “çimento” benzeri yapıştırıcılar, kenenin sessiz cerrahisini anlatan moleküler rollerini ifşa eder.

2000’ler ve 2010’lar, iklim değişikliği ve arazi kullanımı dinamiklerinin, Ixodes’un coğrafyasını adım adım yeniden çizdiği bir uzun hikâyedir. Daha ılıman kışlar, uzayan vejetasyon mevsimi, kenelerin yüksek enlemlere ve daha büyük rakımlara doğru yayılımını kolaylaştırır; kıtasal Avrupa’da I. ricinusun areali kuzeye ve dağ yamaçlarına tırmanır. Kentsel–kırsal sınırlarındaki ekotonlar, koşu parkurlarından köpek gezdirme alanlarına kadar yeni “buluşma noktaları” yaratır. Bu dönemde halk sağlığı gözetim sistemleri, bildirim verileriyle entomolojik sürveyansı birleştirir; hastalık yükü haritaları, sadece olguları değil, kenenin çok yıllı fenolojisini de katman katman işler. Aynı yıllarda, Ixodes’un endosimbiyotları—özellikle dişi üreme dokularında yerleşen bakteriler—metagenomik tekniklerle kataloglanır; kenenin “mikrobiyomu”, vektör yeterliliğini etkileyebilecek ince bir ayar düğmesi olarak gündeme gelir.

Hikâyenin son perdesi, güncel biyoteknolojinin açtığı iki–üç paralel patika üzerinde ilerler. Birinci patika, aşı biliminin iki yönlü stratejisidir: insana yönelik OspA temelli Lyme aşıları klinik sahnede yeniden denenirken, yabani rezervuara yönelik yem–aşı yaklaşımları, patojenin doğadaki dolaşımını kırmayı amaçlar. İkinci patika, anti-kene aşıları ve hedefli immünizasyon çalışmalarının—kenenin salya proteinlerine karşı hızlı kutanöz yanıtı uyaran yeni platformların—deneysellikten translasyona geçiş arayışıdır. Üçüncü patika ise yurttaş bilimi ve sayısal ekolojidir: akıllı telefon uygulamalarına düşen kene fotoğrafları, tarih–konum etiketleriyle birlikte, mevsimsel aktivite eğrilerini gerçek zamanlı besleyen büyük veri setlerine dönüşür. Bu veriler, meteorolojik diziler ve uydu tabanlı yeşillik indeksleriyle birleştirildiğinde, “yaz piki”nin yılı–yılına nasıl öne kayabildiğini, kurak bir baharın nimf bolluğunu nasıl bastırdığını ya da yağışlı bir yazın park kenarlarını nasıl riskli kıldığını nicel olarak anlatır.

Bütün bu uzun hikâyede Ixodes, sabit bir isim ama değişen bir figürdür: Antik gözlemcinin parmaklarına yapışan inatçı parazit; Aydınlanma doğa tarihçisinin çekmecesinde etiketlenen bir örnek; 20. yüzyıl epidemiyologunun ormanında viral bir odak; 1980’lerin mikrobiyoloğu için spiral bakterinin taşıyıcısı; 2000’lerin ekoloğu için ısınan iklimin biyobelirteci; bugünün biyoteknoloğu için salya proteinleriyle örülü bir hedefler galerisi. Yaz aylarında artan etkinliği, sadece sıcaklık–nem fiziğinin değil, insanın yaz davranışlarının, köpeğinin gezdirildiği patikanın, kentin kıyısındaki çalılık şeridin ve gölgelik fıstık çamlarının da bir fonksiyonudur. Ve her yaz, aynı sahne yeniden kurulurken, Ixodes’un hikâyesi yeni bir veri noktası, yeni bir protein bantı, yeni bir harita pikseliyle biraz daha ayrıntı kazanır.

1. Barbour, A. G., & Persing, D. H. (1990’lar). PCR ve Lyme tanısı/epidemiyolojisi üzerine çalışmalar.
2. Bloom, M. E., & Mlera, L. (2022). The role of Ixodes ticks in tick-borne encephalitis virus ecology. Viruses, 14(4), 812.
3. Burgdorfer, W. (1978). Discovery of the Lyme disease spirochete. Science, 201(4357), 733–735.
4. Burgdorfer, W., Barbour, A. G., Hayes, S. F., Benach, J. L., Grunwaldt, E., & Davis, J. P. (1982). Lyme borreliosis: isolation of a spirochete from Ixodes ticks. Science, 216, 1317–1319.
5. Eisen, L., & Eisen, R. J. (2008). Spatial–temporal patterns of Lyme disease vectors in North America. Annual Review of Entomology, 53, 161–179.
6. Eisen, L., & Eisen, R. J. (2021). Landscape ecology of ticks and tick-borne pathogens. Annual Review of Entomology, 66, 389–409.
7. Eisen, R. J., & Paddock, C. D. (2020). Tick and tickborne pathogen surveillance as public health tools in the United States. Journal of Medical Entomology, 57(5), 1499–1509.
8. Fikrig, E., & Narasimhan, S. (2021–2024). Anti-tick salivary target identification and vaccine platform development.
9. Gray, J. S. (1994). The development and seasonal activity of Ixodes ricinus (L.) in Ireland. Experimental & Applied Acarology, 18(3), 163–173.
10. Gray, J. S., Kahl, O., & Klaus, C. (2023). Seasonal phenology of Ixodes spp. in temperate climates. Parasites & Vectors, 16(1), 122.
11. Jaenson, T. G. T., & Lindgren, E. (2021). Ticks and Climate Change in Europe: Technical Report. European Centre for Disease Prevention and Control (ECDC).
12. Latreille, P. A. (1790’lar). Histoire naturelle des crustacés et des insectes.
13. Linnaeus, C. (1758). Systema Naturae. 10. baskı, Holmiae: Laurentii Salvii.
14. Nicholson, W. L., Sonenshine, D. E., Noden, B. H., & Brown, R. N. (2016). Ticks (Ixodida) as vectors of zoonotic pathogens. Ticks and Tick-borne Diseases, 7(4), 1–34.
15. Nuttall, G. H. F. (1891). Ticks and their relation to disease. Journal of Hygiene, 1(1), 1–40.
16. Pavlovsky, E. N. (1950’ler). Natural nidality of transmissible diseases. Moskva: Medgiz.
17. Randolph, S. E. (2002). Dynamics of tick-borne disease systems. Parasitology, 124(S1), S55–S79.
18. Rizzoli, A., Hauffe, H. C., Carpi, G., Vourc’h, G., Neteler, M., & Rosa, R. (2013). Ixodes ricinus and its transmitted pathogens in Europe. Clinical Microbiology and Infection, 20(6), 451–465.
19. Sonenshine, D. E. (1991). Biology of Ticks. Vol. 1. Oxford: Oxford University Press.
20. Spielman, A., Clifford, C. M., Piesman, J., & Corwin, M. D. (1979). Human babesiosis on Nantucket Island, USA: description of the vector, Ixodes dammini. American Journal of Tropical Medicine and Hygiene, 28(4), 687–694.
21. Stanek, G., Wormser, G. P., Gray, J., & Strle, F. (2011). Lyme borreliosis. The Lancet, 379(9814), 461–473.
22. Süss, J. (2018). Tick-borne encephalitis 2018 update: epidemiology, risk areas, and virus strains. Ticks and Tick-borne Diseases, 9(3), 146–150.
23. Tokarz, R., Lipkin, W. I., & çalışma arkadaşları. (2024). Co-infections in Ixodes ticks: clinical implications and surveillance perspectives. Emerging Infectious Diseases, 30(2), 215–224.
24. Zilber, L. A., & Chumakov, M. P. (1937–1940). Tick-borne encephalitis’in saha–laboratuvar keşfi. Soviet Medical Reports.