Ay: Ocak 2016

Hepimiz zaman zaman önemli bir bilgiyi yüksek sesle tekrar etmenin hafızaya iyi geldiğini duymuşuzdur. Peki, bu tekrarları bir başka kişiye hitaben yapmanın hafızanızı çok daha fazla güçlendirebileceğini biliyor muydunuz? Montreal Üniversitesi’nden Prof. Victor Boucher ve ekibinin gerçekleştirdiği bir çalışma, bilgileri başka birine yüksek sesle tekrar etmenin sözlü hafızayı belirgin biçimde artırdığını ortaya koydu. Üstelik bu etki, kişi kendi sesini duymasa bile gerçekleşiyor. Bu araştırma, sosyal bir iletişim bağlamının hafıza üzerinde ne denli büyük bir fark yarattığını çarpıcı biçimde gösteriyor.

Araştırmanın Tasarımı ve Yöntemi

Prof. Victor Boucher ve öğrencisi Alexis Lafleur, deneylerinde 44 Fransızca konuşan üniversite öğrencisini bir okuma ve tekrar testine tabi tuttular. Öğrencilere bir bilgisayar ekranında art arda bazı kelimeler (dilbilimde sözlük birimi veya lexeme olarak adlandırılan, sözlükte madde başı olabilecek anlamlı sözcükler) gösterildi. Bu esnada her bir katılımcı, kulaklıklarından gelen “beyaz gürültü” sayesinde kendi sesini duyamıyordu. Amaç, işitsel geri bildirimi engelleyerek sadece tekrar şeklinin etkisini ölçmekti.

Her öğrenci, ekranındaki kelimeleri dört farklı biçimde tekrar etti:

1. Zihinden Sessiz Tekrar: Kelimeleri içinden tekrar etti, hiçbir ses çıkarmadı ve jest veya mimik kullanmadı.
2. Dudak Hareketiyle Tekrar: Hiç ses çıkarmadan fakat yalnızca dudaklarını oynatarak sözcükleri sessizce tekrar etti.
3. Yüksek Sesle Tekrar (Kendi Kendine): Karşısında kimse olmadan, ekrandaki kelimeleri yüksek sesle okudu (yanında biri olsa da, kulaklık nedeniyle kendi sesini duymuyordu).
4. Yüksek Sesle Tekrar (Birine Hitaben): Yanında bulunan bir kişiye yönelikmiş gibi, kelimeleri yüksek sesle söyledi (yine kulaklıkla kendi sesini duymaksızın).

Her bir koşul tamamlandıktan sonra, öğrenciler kısa bir dikkat dağıtıcı görev yaptılar. Ardından kendilerine karışık bir kelime listesi sunuldu. Bu listede, az önce ekranda gördükleri sözlük birimleri ve görmedikleri bazı başka kelimeler yer alıyordu. Öğrencilerden, hangi kelimeleri hatırladıklarını belirtmeleri istendi. Bu sayede hangi tekrar yönteminin hafızada ne kadar iz bıraktığı ölçülmüş oldu.

Sonuçlar ve Dikkat Çeken Bulgular

Deneyin sonuçları son derece çarpıcıydı: Bir başkasının varlığında, o kişiye hitaben yüksek sesle yapılan tekrar, diğer yöntemlere kıyasla en yüksek hatırlama oranını sağladı. Yani bilgiyi biriyle paylaşırcasına sesli tekrar etmek, hafızayı en çok pekiştiren yöntem oldu. Üstelik öğrenciler kendi seslerini hiç duymamış olsalar da, sosyal bir bağlamda sesli söylemenin getirdiği avantaj belirgindi.

Buna karşılık, yalnızca içinden sessizce tekrar etmek, dört yöntem içinde hafızayı en az destekleyen, en zayıf yöntem olarak kayda geçti. Sadece zihinden geçirilen kelimeler, öğrencilerin belleğinde diğer koşullardaki kadar güçlü bir iz bırakmadı.

Prof. Boucher, bu farklılığı şöyle açıklıyor: “Sessiz bir şekilde (ses çıkarmadan) bilgi tekrarı yapmak bile beynimizde bir duyu-motor bağlantı oluşturur ve hatırlama yeteneğimizi artırır. Fakat eğer bu tekrarlar konuşma fonksiyonuyla birleştirilirse, çok daha fazla bilginin akılda kalması mümkün hale geliyor.” Başka bir deyişle, kelimeleri yüksek sesle dile getirmek, sadece düşünmeye kıyasla zihinde daha kalıcı izler bırakıyor; bunu bir de karşımızdaki birine hitap ederek yaptığımızda etki katlanıyor.

İlginç bir ayrıntı da, deneye katılanların kendi seslerini duymamasına rağmen bu sonuçların ortaya çıkması. Yüksek sesle tekrarın faydası, kişinin kendi sesini işitmesinden değil, kelimeleri sesli olarak üretme eyleminin ve iletişim durumunun beyninde yarattığı izden kaynaklanıyor. Yani hatırlamayı güçlendiren, aslında duyma değil, söyleme ve sosyal etkileşimde bulunma deneyimi.

Duyusal-Motor Hafıza ve Çoklu Algı Etkisi

Boucher’nin önceki çalışmalarından da biliniyor ki, bir kelimeyi sesli olarak telaffuz ettiğimizde beynimizde o kelimeye dair duyusal ve motor izler oluşuyor. Ağzımızın hareketini, dilimizin konumunu, ses tellerimizin titreşimini hissediyoruz – işte bu bedensel deneyim, öğrenilen sözcüğü zihnimize sadece görsel veya sessiz okumanın ötesinde, farklı bir açıdan sabitliyor. Tek başına bir duyunun (örneğin sadece ağzı hareket ettirmenin) devreye girmesi bile hafızayı, tamamen zihinden tekrara göre daha güçlü kılabiliyor.

Şimdi buna sosyal iletişim boyutunu eklediğimizde neler oluyor bir düşünelim. Biriyle konuşarak öğrenmek, aslında bir çeşit çok duyulu (multisensory) deneyim yaratıyor. Karşımızda bir insan varken, sadece kelimeleri söylemekle kalmıyoruz; karşımızdaki kişiyi görüyor, belki onun gözlerine bakıyor, beden dilimizi kullanıyoruz. Episodik hafızamız (yaşantısal bellek) devreye giriyor: O an, bir iletişim anısı olarak zihnimizde kodlanıyor. Beyin, iletişim esnasındaki görsel, işitsel ve duygusal ipuçlarını da öğrenilen bilgiyle birlikte depoluyor. Sonuç olarak, bilgi tek başına kuru bir metin olmaktan çıkıp zengin bir deneyimin parçası haline geliyor ve hafızada tutulması çok daha kolaylaşıyor.

Nitekim, günlük hayatımızda da çoklu duyusal hafıza örneklerine sıkça rastlıyoruz. Fransız yazar Marcel Proust, ünlü romanında çocuklukta yediği bir madlen kurabiyesinin tadı ve kokusunun, yıllar sonra kendisinde anıları nasıl canlandırdığını anlatır. Bir tat ve koku, onu bir anda geçmişe, annesiyle geçirdiği çocukluk günlerine götürür. Bu örnekte olduğu gibi, bir anıyı çeşitli duyularla ilişkilendirmek, onu zihinde adeta evrimsel bir avantaja dönüştürür: Çok boyutlu çağrışımlarla zenginleşen anılar, tek düze bilgilere göre çok daha sağlam kalır.

Boucher’nin bulguları da, sözlü tekrar sırasında oluşan duyusal-motor deneyimin ve sosyal bağlamın hafıza için ne kadar önemli olduğunu bilimsel olarak destekliyor. Konuşarak öğrenmek, insanlığın binlerce yıldır kullandığı bir yöntem — düşünün, bilgiyi nesilden nesile aktarmak için hikâyeler anlatmak, birlikte eğitim görmek veya bir konuyu başkasına anlatarak pekiştirmek, hep bu yüzden etkili değil mi? Beynimiz, iletişim halinde öğrenmeye adeta evrimsel olarak yatkın: Bir bilgiyi sosyal bir eylemle birleştirdiğimizde, onu sadece aklımızda tekrar etmekten daha iyi özümsüyoruz.

Anlam ve Bellek: Ek Bir Deneyin Gösterdikleri

Araştırmacılar, bulgularını daha iyi anlamak için bir ek deney daha gerçekleştirdiler. Bu kez öğrencilere verilen kelimeler, Fransızcada anlamı olmayan rastgele hece dizileriydi (yani gerçek bir sözcük oluşturmayan “non-kelimeler”). Amaç, anlamsız bilgilerde de aynı tekrar avantajının ortaya çıkıp çıkmayacağını görmekti. Sonuç, tam da ekibin beklediği gibi çıktı: Anlamsız heceleri ister yüksek sesle ister sessizce tekrar etsinler, öğrencilerin hatırlama oranlarında kayda değer bir fark oluşmadı. Hiçbir yöntem, anlamsız içerikte diğerinden üstün görünmüyordu.

Bu durum, anlamın hafızadaki rolünü vurguluyor. Anlamlı sözcükler, beynimizde zaten var olan kavramlarla, çağrışımlarla bağlantı kurabiliyor. Onları sesli tekrar ettiğimizde, bu yeni duyusal izler mevcut hafıza ağlarımıza eklenip pekişiyor. Ancak anlamsız hece dizileri, belleğimizde yerleşik bir karşılık bulamadığından hangi yolla tekrar edilirse edilsin kalıcılık sağlayamıyor. Boucher, bu sonucu “Bilginin hafızaya iyice yerleşmesi için, motor-duyusal deneyimlerin, anlamlı sözel içerikle birleşmesi gerekiyor” şeklinde yorumluyor. Yani duyusal ve motor katkılar ancak anlamla bütünleştiğinde hafızayı gerçekten güçlendiriyor.

Hafızayı Güçlendirmek İçin Sesli ve Sosyal Tekrar

Bütün bu bulgular, günlük hayatta hafızamızı güçlendirmek için uygulayabileceğimiz basit ama etkili bir yöntemi destekliyor: Öğrenmek istediğiniz şeyleri yüksek sesle tekrar edin, mümkünse bir başkasına anlatıyormuş gibi yapın.

Örneğin, sınava çalışıyorsanız önemli noktaları kendi kendinize yüksek sesle anlatın veya bir çalışma arkadaşınıza konuyu açıklayın. Yeni bir dil öğrenirken kelimeleri içinizden söylemek yerine sesli telaffuz edin, hatta o dilde konuşan hayali birine hitap ediyormuş gibi pratik yapın. Bir sunum hazırlıyorsanız, aynanın karşısında sanki gerçek bir izleyici varmış gibi prova edin. Bu tür sesli ve etkileşimli tekrar yöntemleri, beyninizin bilgiyi daha derin işlemeye başlamasına yardımcı olur.

Unutmayın, konuşarak öğrenmek, pasif okumaya veya içinden tekrara göre daha zahmetli görünebilir, ama tam da bu çaba sayesinde akılda kalıcılık artar. Hatta birisine bir konuyu anlatırken, aslında kendinize de anlatmış olursunuz – bu durum, öğrenmenin belki de en etkili formüllerinden biridir. Eğitim dünyasında “başkasına öğretme etkisi” (protégé etkisi) olarak bilinen olgu da bunu destekler: Bir bilgiyi bir başkasına aktarırken, o bilgiyi en iyi öğrenen siz olursunuz.