1) Bağlam ve floristik zenginlik

Türkiye, yaklaşık 9.200+ damarlı bitki türü ve 3.100 civarında endemik takson ile Akdeniz havzasının sıcak noktalarından biridir; bu oran, Avrupa kıtasının (yaklaşık 13.000 tür) toplam zenginliğiyle kıyaslandığında dikkate değerdir. Bu biyoçeşitlilik, kentsel peyzajlara da yansır: parklar ve refüjler, farklı doku ve renk kompozisyonlarına imkân veren çok sayıda odunsu, çalı ve otsu süs bitkisi barındırır. Ancak estetik ve ekolojik işlevlerin yanında, toksikolojik risklerin tanınması ve yönetilmesi kentsel sağlık açısından kritik önemdedir.

2) Temel kavramlar: “Zehirli” demek “kesin tehlikeli” demek değildir

• Tehlike (hazard): Bir bitkinin doğası gereği toksik madde içerme özelliğidir.
• Risk: Tehlikeye maruz kalma olasılığı × maruziyet düzeyi ile belirlenir (doz, maruz kalma yolu, süre, yaş ve duyarlılık).
• Doz–yanıt ilişkisi: “Doz zehri yapar.” Birçok süs bitkisinde toksinler belirli organlarda (tohum, yaprak, özsu) yoğunlaşır.
• Duyarlı gruplar: Çocuklar, evcil hayvanlar, bakım personeli (budama-sulama sırasında özsu/polen teması) ve alerjik bireyler.
• Maruz kalma yolları: Ağızdan alma (ingestiyon), deri/ göz teması, inhalasyon (toz, polen, uçucu bileşikler).

3) Tür bazlı toksikolojik profiller

3.1) Taxus baccata (Adi porsuk) – Taxaceae

Peyzaj kullanımı: Herdem yeşil, çok yavaş büyür; formal bahçelerde, giriş akslarında sütunsu/konik kültivarları tercih edilir.
Toksik bileşenler: Taksoidler (taxine alkaloidleri dahil).
Toksik organ: Tohum ve iğne yapraklar yüksek toksisite gösterir. Kırmızı arillus (meyve etli kısmı) genellikle toksik değildir, ancak çekirdek (tohum) çok toksiktir.
Etki mekanizması: Kardiyotoksisite; iletim bozuklukları.
Klinik tablo: Bulantı, kusma, baş dönmesi, bradikardi, iletim blokları, aritmiler, konvülsiyonlar ve ani kardiyak ölüm.
Risk yönetimi:

• Oyun alanlarından uzak konumlandırma; meyvelenme döneminde tohumlara erişimi sınırlayın.
• Budama ve meyve toplama sırasında eldiven/gözlük.
• Tanıtım etiketlerinde tohumun toksik olduğunun açıkça belirtilmesi.

3.2) Ficus carica (İncir) – Moraceae

Peyzaj kullanımı: Ege–Akdeniz başta olmak üzere yaygın; iri yapraklı, gölgelik.
Toksik bileşenler: Özsuda furokumarinler (psoralenler: bergapten vb.) ve lateks.
Etki mekanizması: Fito-foto-dermatit: Özsu teması sonrası UV ışık ile ciddi yanık-benzeri lezyonlar gelişebilir.
Klinik tablo: Eritem, vezikül, ağrı; erişkinlerde güneşe maruziyet ve cilt özelliklerine bağlı olarak daha ağır seyredebilir.
Risk yönetimi:

• Budama/hasat akşamüstü veya UV düşükken; eldiven–uzun kol zorunlu.
• Bakım personeli için foto-toksisite eğitimi; özsu deri/göz temasında bol suyla yıkama.

3.3) Ricinus communis (Hint yağı bitkisi, kastor) – Euphorbiaceae

Peyzaj kullanımı: Kızıl-bronz yapraklarıyla dekoratif; bazı illerde mevsimlik/yarı odunsu kullanım.
Toksik bileşenler: Risin (ribozom inaktivasyon proteini), risinin yanında ricinin gibi alerjenik proteinler; yağında risin bulunmaz ancak tohum çok toksiktir.
Etki mekanizması: Protein sentezinin irreversibl inhibisyonu.
Klinik tablo: Saatler içinde boğaz yanması, şiddetli bulantı-kusma, diyare, karın ağrısı, sıvı-elektrolit kaybı, çoklu organ etkilenimi; ağır olguda ölüm. “Tek tohum öldürür” ifadesi koşullara bağlıdır: çiğneme/dövme biyoyararlanımı belirgin artırır; duyarlılıklar değişkendir.
Risk yönetimi:

• Oyun alanları ve okul yakınlarında kullanmama; tohum kapsüllerine erişimi engelleme.
• Bakım sırasında kapsüllerin toplanması ve bertarafı; kişisel koruyucu ekipman (KKE).

3.4) Nerium oleander (Zakkum) – Apocynaceae

Peyzaj kullanımı: Sıcak iklimlerde yol kenarı–park çalısı; pembe/beyaz çiçekli formlar.
Toksik bileşenler: Kardiyak glikozitler (oleandrin vb.).
Etki mekanizması: Na⁺/K⁺-ATPaz inhibisyonu → kardiyak iletim ve inotropi etkilenimi.
Klinik tablo: Bulantı, kusma, aritmi, iletim blokları, görme bozuklukları; ciddi olguda kardiyak arrest.
Risk yönetimi:

• Yaprak/çiçek yenebilir algısına karşı uyarı levhaları.
• Budama atıkları asla yakılmamalı (duman inhalasyonu riski).
• Oyun alanlarından en az birkaç metre uzak bant.

3.5) Atropa belladonna (Güzelavrat otu) – Solanaceae

Peyzaj kullanımı: Planlı süs amaçlı nadir; orman altı–piknik alanı çevresi doğal yayılış ile temas.
Toksik bileşenler: Tropan alkaloidleri (atropin, skopolamin, hiyosiyamin).
Etki mekanizması: Antikolinerjik etki.
Klinik tablo: “Kuru sıcak cilt, kuru ağız, midriyazis, taşikardi, ajitasyon, halüsinasyon, hipertermi, idrar retansiyonu”; ağır olguda koma/aritmi.
Risk yönetimi:

• Doğal alan kenarlarına bilgilendirme tabelaları.
• Kimsesiz meyve toplanmasına karşı devriye/rehberlik.

3.6) Hedera helix (Orman sarmaşığı) – Araliaceae

Peyzaj kullanımı: Duvar-sütun sarılıcı, yerörtücü; gölge toleransı yüksek, kentte çok yaygın.
Toksik bileşenler: Triterpen saponinler (hederin), poliasetilenler; meyve ve özsu irritandır.
Klinik tablo: Dermatit, irritasyon; meyvenin çok miktarda yenmesiyle bulantı–kusma.
Risk yönetimi:

• Oyun alanı çitlerinde temas riskini azaltacak yerleşim.
• Budamada uzun kollu–eldiven; meyvelerin toplanması.

3.7) Aesculus hippocastanum (At kestanesi) – Sapindaceae

Peyzaj kullanımı: Geniş taçlı gölge ağacı; çiçek salkımlarıyla gösterişli.
Toksik bileşenler: Aesculin (kumarin glikozidi), aescin (saponin karışımı).
Klinik tablo: Bulantı, kusma, diyare, baş ağrısı, mydriyazis, nörolojik belirtiler; çiğ tohum/yaprak yenmesi risklidir.
Not: Topikal/standartize aescin preparatları tıpta farklı endikasyonlarda kullanılır; oral çiğ tüketimle karıştırılmamalıdır.
Risk yönetimi:

• Düşen tohumların düzenli uzaklaştırılması.
• “Yenmez” uyarıları ve okul yakınında alternatif ağaç.

3.8) Buxus sempervirens (Şimşir) – Buxaceae

Peyzaj kullanımı: Bordür ve şekil budaması için ideal; herdem yeşil, yavaş büyür.
Toksik bileşenler: Buksin başta olmak üzere çeşitli alkaloidler.
Klinik tablo: Ağızdan çok miktar alımda bulantı, kusma, baş dönmesi; özsu/yoğun temasla dermal irritasyon.
Risk yönetimi:

• Yoğun temasın beklendiği alanlarda (dar yürüyüş şeridi) mesafe bırakma.
• Budama sonrası el–yüz yıkama eğitimi.

3.9) Ilex aquifolium (Çobanpüskülü) – Aquifoliaceae

Peyzaj kullanımı: Kış yeşili, kırmızı meyveli; yılbaşı süslemeleriyle bilinir.
Toksik bileşenler: Saponinler ve diğer iritan bileşenler.
Klinik tablo: Az miktarda meyveyle genelde hafif bulantı–kusma; çoklu alımda ateş, letarji görülebilir; ağır mortalite çok nadir.
Risk yönetimi:

• Meyveli dönem çocuk erişimini kısıtlayacak konum.
• Bitki tanıtımında “meyveler yenmez” vurgusu.

3.10) Narcissus spp. (Nergis) – Amaryllidaceae

Peyzaj kullanımı: Soğanlı; erken bahar çiçeklenmesi.
Toksik bileşenler: Likorin başta olmak üzere Amaryllidaceae alkaloidleri; soğan en yoğun kısımdır.
Klinik tablo: Bulantı, kusma, karın ağrısı, diyare; soğanın soğan (Allium cepa) ile karıştırılması olasıdır.
Risk yönetimi:

• Depolama/ekim sırasında gıda soğanlarından ayrı tutma; etiketleme.
• Peyzajda sökülmüş soğanların sergilenmemesi.

3.11) Prunus laurocerasus (Karayemiş / Taflan) – Rosaceae

Peyzaj kullanımı: Yaygın çalı; siyah meyveli formlar.
Toksik bileşenler: Siyanogenik glikozitler (özellikle prunasin/amigdalin); yaprak–çekirdek çiğnenince hidrojen siyanür açığa çıkabilir.
Klinik tablo: Baş ağrısı, baş dönmesi, taşipne, siklik asidoz; ağır olguda solunum yetmezliği. Badem benzeri koku karakteristiktir.
Risk yönetimi:

• Yaprak çiğneme alışkanlığına karşı uyarı; budama atıklarını güvenle bertaraf.
• Oyun alanlarında meyveli tür yerine alternatif.

3.12) Salix alba (Ak söğüt) – Salicaceae

Peyzaj kullanımı: Dere kenarı, nemli alan ağacı; hızlı büyüme, gölgeleme.
Toksik bileşenler: Salisin/salisilatlar (hidrolizle salisilik asit oluşur).
Klinik tablo: Aşırı/uygunsuz tüketimde gastrik irritasyon, tinnitus, baş dönmesi; duyarlı bireylerde kanama riski artabilir.
Not: Tarihsel tıbbi kullanımı modern asetilsalisilik asit gelişimine ilham vermiştir; hamilelik/çocuklarda rastgele bitki çayı kullanımı sakıncalıdır.
Risk yönetimi:

• Bitki çayı/özüt yapmaya yönelik yanlış inanışları eğitimle azaltma.
• Park içi bilgilendirme panoları.

4) Kullanım–Risk dengelemesi: ekolojik değerleri göz ardı etmeden

Birçok zehirli tür aynı zamanda ekolojik hizmetler sunar:

• Hedera helix geç sezonda polinatörler için nektar;
• Ilex aquifolium ve Taxus meyveleriyle kuş beslenmesi (Taxus’ta yalnız arillus yenebilir, tohum değil);
• Salix erken dönemde arılar için polen–nektar.
  Dolayısıyla amaç, tam yasak değil; “doğru bitki–doğru yer–doğru yönetim” ilkesidir.

5) Kentsel peyzajda risk yönetimi: politika ve uygulama önerileri

1. Alan sınıflandırması: Oyun alanı, okul çevresi, hastane–huzurevi yakınları gibi yüksek duyarlılık zonlarında yüksek toksisiteli türler kısıtlanmalı veya alternatiflerle ikame edilmeli.
2. Tür seçimi ve yerleşim:
   • Toksik organları erişilebilir olan türlerde (Taxus tohum, Ricinus tohum, Ilex meyve) mesafe ve bariyer prensibi.
   • Meyvesiz/kısır kültivar tercihi mümkünse.
3. Etiketleme ve iletişim: Her bitkide Latince–Türkçe ad, toksik organ ve “yenmez–dokunma” piktogramı.
4. Bakım protokolleri:
   • Budama/hasat zamanlaması (ör. Ficus’ta UV düşükken),
   • KKE (eldiven, gözlük, maske),
   • Budama atıklarının yakılmadan, kontrollü bertarafı (özellikle Zakkum).
5. Eğitim: Belediye ekipleri, okul idareleri ve ebeveynlere yönelik mevsimsel brifingler; broşür/QR kodlu mini rehberler.
6. Acil durum hazırlığı: Park görevlileri için olay protokolü (belirti tanıma, ilk yardım adımları, Ulusal Zehir Danışma Merkezi (UZEM) ile hızla irtibat, olay kaydı).
7. İzleme ve kayıt: Zehirlenme–temas olaylarının coğrafi bilgi sistemi (CBS) ile kaydı; riskli türlerin kademeli yeniden yer seçimi.

6) İlk temas sonrası temel yaklaşım (tıbbi tavsiye değildir)

• Yutma şüphesinde kendi başınıza kusturmaya çalışmayın; hemen sağlık kuruluşuna/UZEM’e başvurun.
• Deri/göz teması: En az 15 dakika bol su ile yıkayın; irritasyon sürerse tıbbi yardım alın.
• Bitki örneğini (yaprak/çekirdek/etiket fotoğrafı) güvenli şekilde saklayın; tür teşhisi tedaviye yardımcıdır.
• Özellikle çocuklar ve evcil hayvanlar için düşük eşikli başvuru önerilir.

Not (Eucalyptus globulus): Ege–Akdeniz’de yaygındır; yapraklardaki uçucu yağlar (1,8-sineol vb.) dekonjestan etkiyle semptomatik rahatlama sağlayabilir; ancak astımlılarda irritan etki ve bronkospazm tetikleme riski de bildirilmiştir. “Çiçek altında oturmanın astımı hafiflettiği” genellemeleri kanıt düzeyi düşük ve bireysel değişkenlik yüksektir; tıbbi öneri olarak sunulmamalıdır.

8) Disiplinlerarası çalışma gereği

Zehirli süs bitkileri, botanik–toksikoloji–peyzaj mimarlığı–halk sağlığı–pediatri–veteriner hekimliği kesişiminde bir konudur. Belediyelerin envanter yönetimi, eğitim kurumlarının farkındalık programları, medya ve sivil toplumun bilgilendirici içerikleri ile güvenli, estetik ve ekolojik kent parkları mümkündür. Risk, yasaklayıcı değil akılcı yönetimle azaltılmalıdır.