Eksostoz

15. Nisan 2015 · pim pom

1. Tanım ve Genel Özellikler
Ekzostoz, kemiğin dış yüzeyinde, kortikal ve medüller yapının ana kemikle devamlılığını koruyarak gelişen, üzeri hiyalin kıkırdak doku ile kaplı, iyi huylu (benign) kemik tümörüdür. Klinik pratikte “ekzostoz” terimi genellikle reaktif veya gelişimsel kemik çıkıntılarını tanımlamak için kullanılırken, bu lezyonun en sık görülen ve en tipik neoplastik formu osteokondrom olarak adlandırılır. Osteokondrom, tüm iyi huylu kemik tümörlerinin yaklaşık %35-40’ını, tüm primer kemik tümörlerinin ise %10-15’ini oluşturur. Lezyon, büyüme plağına (fizis) yakın bölgelerde ortaya çıkar ve iskelet olgunlaşması tamamlanana kadar büyümeye devam eder.

2. Etiyoloji ve Patogenez
Ekzostoz oluşumunun temelinde, endokondral ossifikasyon sürecindeki bir bozukluk yatar. Normalde büyüme plağındaki kıkırdak hücreleri düzenli bir şekilde çoğalır, hipertrofiye uğrar ve ardından kemik dokuya dönüşür. Ekzostozda ise büyüme plağının periferindeki bir kıkırdak parçası, ana kemikten ayrılıp yan yönde büyümeye devam eder.

Genetik Faktörler: Sporadik (tekil) osteokondromların çoğu somatik mutasyonlar sonucu gelişirken, herediter (kalıtsal) formlar otozomal dominant geçiş gösterir. Herediter Multipl Ekzostoz (HME) veya güncel adıyla Multipl Osteokondrom sendromu, temel olarak tümör baskılayıcı genler olan EXT1 (8q24.1 kromozomu) ve EXT2 (11p11-p12 kromozomu) genlerindeki kayıp fonksiyonlu mutasyonlarla ilişkilidir. Bu genler, heparan sülfat proteoglikanlarının biosentezinde kritik rol oynayan ekzostozin-1 ve ekzostozin-2 proteinlerini kodlar. Heparan sülfat eksikliği, Hedgehog ve BMP (Kemik Morfojenetik Protein) gibi sinyal yollarının anormal regulasyonuna ve kıkırdak hücrelerinin kontrolsüz proliferasyonuna yol açar.
Çevresel Faktörler: Geçmişte düşük dozlu radyasyon maruziyetinin (örneğin, çocukluk çağındaki radyoterapi) tekil osteokondrom gelişim riskini artırabileceğine dair epidemiyolojik veriler bulunmaktadır.

3. Epidemiyoloji

Sıklık: En sık görülen benign kemik tümörüdür.
Yaş: Genellikle çocukluk ve ergenlik döneminde (10-20 yaş aralığında, 2. dekatta) semptomatik hale gelir veya tesadüfen saptanır. İskelet olgunlaşması tamamlandıktan sonra lezyonun büyümesi durur.
Cinsiyet: Erkeklerde kadınlara göre 1.5 ile 2 kat daha sık görülür.
Dağılım: Vakaların %85-90’ı tekildir (soliter osteokondrom). %10-15’i ise multipl (Herediter Multipl Ekzostoz) formdadır.

4. Anatomik Lokalizasyon
Lezyonlar, en aktif büyüme plağına sahip uzun kemiklerin metafizlerinde ortaya çıkar. En sık görüldüğü bölgeler şunlardır:

Distal femur (en sık)
Proksimal tibia
Proksimal humerus
Bu üç bölge, tüm vakaların yaklaşık %60-70’ini oluşturur (diz ve omuz çevresi). Daha nadir olarak pelvis, skapula, el ve ayak kemikleri, vertebra ve kaburgalarda da görülebilir.

5. Klinik Bulgular
Soliter osteokondromlar çoğunlukla asemptomatiktir ve başka bir nedenle çekilen grafilerde tesadüfen saptanır. Semptomatik olgularda bulgular şunları içerebilir:

Palpable Kitle: Cilt altında hissedilen, sert, hareketsiz ve genellikle ağrısız bir kemik çıkıntısı.
Ağrı: Lezyonun kendisi genellikle ağrısızdır; ancak ağrı varsa, bu durum komşu yumuşak dokulara sürtünmeye, ikincil bursit gelişimine, sinir basısına veya nadiren malign transformasyona işaret edebilir.
Mekanik Kısıtlılık: Eklem yakınındaki büyük lezyonlar, eklem hareket açıklığını kısıtlayabilir veya tendonların subluksasyonuna neden olabilir (örneğin, distal radius lezyonlarında tendon rüptürü).
Deformite: Özellikle herediter multipl ekzostoz vakalarında, büyüme plağının erken kapanması veya asimetrik büyüme nedeniyle kemiklerde kısalık, aksiyel deformiteler (genu valgum/varum) ve önkolde radiusun ulnaya göre kısalığı (Madelung benzeri deformite) görülebilir.

6. Görüntüleme ve Tanı Yöntemleri

Direkt Radyografi (X-Ray): Tanıda ilk ve en değerli yöntemdir. Patognomonik bulgu, lezyonun kortikal ve medüller yapısının ana kemikle devamlılık göstermesidir. Lezyonlar morfolojik olarak ikiye ayrılır:
- Pedinküle (Saplı): Kemikten ince bir sapla yükselir, sapın yönü genellikle büyüme plağından uzağa doğrudur.
- Sesil (Geniş Tabanlı): Kemiğe geniş bir tabanla oturur, daha çok skapula, pelvis veya el/ayak kemiklerinde görülür.
Bilgisayarlı Tomografi (BT): Kortikal devamlılığı, lezyonun iç yapısındaki kalsifikasyonları ve karmaşık anatomik bölgelerdeki (pelvis, skapula) lezyonun sınırlarını değerlendirmek için üstündür.
Manyetik Rezonans Görüntüleme (MRG): Yumuşak doku ilişkilerini, sinir/vasküler kompresyonunu ve en önemlisi kıkırdak şapka (cartilage cap) kalınlığını değerlendirmede altın standarttır. İskelet olgunluğuna erişmiş bireylerde kıkırdak şapka kalınlığının 1.5 – 2 cm’yi aşması, malign transformasyon (sekonder kondrosarkom) açısından yüksek şüphe uyandırır. Çocuklarda şapka kalınlığı normal olarak daha fazla olabilir.
Sintigrafi (Kemik Taraması): Lezyon büyüme plağı açıkken aktif tutulum gösterir; büyüme durduktan sonra aktivite azalır.

7. Histopatolojik Özellikler
Makroskopik ve mikroskopik incelemede lezyon üç belirgin tabakadan oluşur:

En Dış Tabaka: Lezyonu çevreleyen ince, fibroz bir perikondryum tabakası.
Orta Tabaka (Kıkırdak Şapka): Proliferan, düzenli hiyalin kıkırdak dokusu. Bu tabaka, büyüme plağındaki kıkırdağa histolojik olarak benzer; sütunlaşma ve hipertrofi görülebilir.
En İç Tabaka: Kıkırdak şapkanın altında, endokondral ossifikasyon süreciyle oluşmuş, trabeküler yapıda kemik doku ve içinde normal kemik iliği (hematopoetik veya yağlı) bulunur.

8. Diferansiyel Tanı

Osteoma: Özellikle kafatası ve yüz kemiklerinde görülen, tamamen olgun lameller kemikten oluşan, kıkırdak şapkası bulunmayan benign lezyon.
Miyozit Ossifikans: Travma sonrası yumuşak dokuda görülen, periferden merkeze doğru olgunlaşma (zonal pattern) gösteren heterotopik kemik oluşumu; kortikal devamlılık yoktur.
Parosteal Osteosarkom: Kemiğin yüzeyinde gelişen düşük dereceli malign tümör. Radyolojik olarak kortikal devamlılık genellikle yoktur ve lezyon kemiğe “yapışık” gibidir, kıkırdak şapka içermez.
Kondrosarkom: Özellikle yetişkinlerde, daha önce sessiz olan bir ekzostozda ağrı başlangıcı ve kıkırdak şapkada belirgin kalınlaşma (>2 cm) varsa, sekonder kondrosarkom gelişimi düşünülmelidir.
Trevir Hastalığı (Dismelastik Osteokondrom): Eklem yüzeyini tutan, eklem içi osteokondrom benzeri nadir bir gelişimsel anomali.

9. Tedavi ve Yönetim
Yönetim stratejisi hastanın yaşı, semptomların varlığı ve lezyonun özelliklerine göre belirlenir.

Gözlem (Konservatif Yaklaşım): Asemptomatik, tanısı radyolojik olarak kesin olan soliter lezyonlarda cerrahi endikasyonu yoktur. İskelet olgunlaşana kadar klinik ve radyolojik takip yeterlidir.
Cerrahi Eksizyon: Marjinal eksizyon (lezyonun tabanından, sağlam kemik sınırından çıkarılması) tedavi edicidir ve nüks oranı son derece düşüktür. Cerrahi endikasyonlar şunlardır:
1. İnatçı ve şiddetli ağrı (mekanik sürtünme veya bursit nedeniyle).
2. Komşu sinir (örn. fibula başındaki lezyonda peroneal sinir) veya damar (örn. popliteal arter) üzerinde bası bulguları.
3. Eklem hareketlerinde belirgin kısıtlılık veya mekanik blokaj.
4. Hızlı büyüme veya kıkırdak şapkada malignite şüphesi uyandıran kalınlaşma (özellikle iskelet olgunlaşmasından sonra).
5. Belirgin kozmetik deformite veya hastanın psikolojik rahatsızlığı.
6. Saplı lezyonlarda travmaya bağlı fraktür riski veya gerçekleşmiş fraktür.

10. Komplikasyonlar

Malign Transformasyon: Soliter osteokondromlarda risk %1’den azdır. Herediter Multipl Ekzostoz (HME) hastalarında bu risk %2-5 oranına kadar çıkar. Transformasyon genellikle yetişkinlikte (30-40 yaş ve sonrası) gelişir ve lezyon sekonder periferik kondrosarkoma dönüşür. Ağrının yeni başlaması ve kitle boyutunun artması en önemli klinik uyarı işaretleridir.
Vasküler Komplikasyon: Popliteal bölgedeki lezyonlar popliteal arterde psödoanevrizma, tromboz veya damar duvarında aşınmaya neden olabilir.
Nörolojik Komplikasyon: Sinir kompresyonu sonucu duyu kaybı, motor defisit veya nöropatik ağrı gelişebilir (en sık peroneal sinir, nadiren siyatik veya brakial pleksus).
Mekanik Komplikasyon: Bursit (lezyon üzerindeki yumuşak dokunun tekrarlayan travmaya yanıtı), tendon rüptürü veya saplı lezyonun travmayla kırılması.
İskelet Deformiteleri: Özellikle multipl vakalarda, büyüme plağının asimetrik tutulumu veya erken kapanması sonucu eklem yüzeylerinde uyumsuzluk, ekstremite kısalığı ve aksiyel deformiteler (valgus/varus) gelişir.

Keşif

Giriş: İskeletin Sessiz Arşivi
İnsan bedeni, zamanın ve biyolojinin kesişim noktasında yazılmış devasa bir kitaptır ve iskelet sistemi bu kitabın en kalıcı sayfalarını oluşturur. Kemik, sadece mekanik bir destek yapısı değil, aynı zamanda metabolik ve genetik tarihin sessiz bir arşividir. Bu arşivin en çarpıcı, en görsel ve en eski “yazım hatalarından” biri şüphesiz ekzostozdur. Kemiğin dış yüzeyinde yükselen bu iyi huylu çıkıntılar, binlerce yıldır insanlığın anatomik merakını, tıbbi sınıflandırma çabalarını ve kültürel beden algısını şekillendiren birer biyolojik heykel olarak tarihin akışına eşlik etmiştir. Ekzostozun hikayesi, sadece bir tümörün anatomik tarifinden ibaret değildir; o, antik çağların mistik beden algısından Rönesans’ın anatomik devrimine, oradan da 20. yüzyılın genetik şifre çözücülüğüne ve 21. yüzyılın yapay zeka destekli moleküler tıbbına uzanan kesintisiz bir entelektüel serüvendir.

Bölüm I: Antik Çağlardan Rönesans’a – Taşa Kazınmış Gizem ve İlk Gözlemler
Ekzostozun tarihi, tıp literatürünün çok öncesine, paleopatolojinin karanlık ve tozlu koridorlarına kadar uzanır. Antik Mısır mumyaları ve Roma dönemi iskelet kalıntıları üzerinde yapılan modern paleoradyolojik incelemeler, osteokondromların insanlık tarihi kadar eski olduğunu kanıtlar. Ancak o dönemlerin “hekimleri” için bu kemik çıkıntıları, bugünkü anlamıyla birer tümör değil, bedenin doğal bir varyasyonu veya tanrıların/lanetlerin bedene bıraktığı fiziksel birer mühürdü.

Antik Yunan’da Hipokrat ve Galen, kemiklerdeki anormal sertleşmeleri ve çıkıntıları “periosteum” (kemik zarı) hastalıkları veya humoral dengesizliklerin (vücut sıvılarının bozulması) lokalize birer sonucu olarak yorumlamaya çalışmışlardı. Ancak o dönemde kadavra diseksiyonunun kısıtlılığı ve görüntüleme teknolojisinin yokluğu, bu lezyonların kıkırdak ve kemik dokusundan oluşan kompleks bir yapı olduğunu anlamalarına engel oldu.

Tarihin seyrini değiştiren Rönesans dönemi, Andreas Vesalius’un De humani corporis fabrica (1543) eseriyle anatomiyi bir sanat ve bilim olarak yeniden doğurduğunda, ekzostozlar da ilk kez kağıt üzerinde crude (kaba) çizimlerle belgelenmeye başlandı. 17. ve 18. yüzyıllarda, özellikle denizcilerde ve ağır işçilerde görülen kemik çıkıntıları, “mekanik aşınma ve bedenin kendini koruma çabası” olarak yanlış bir nedenselliğe bağlandı. Henüz lezyonun büyüme plağı ile olan ontolojik bağı keşfedilmemişti.

Bölüm II: 19. Yüzyıl – İsimlendirme, Patoloji ve Kıkırdak Şapkanın Keşfi
Ekzostozun modern tıptaki doğuşu, Aydınlanma Çağı’nın getirdiği sınıflandırma tutkusuyla gerçekleşti. 1818 yılında İngiliz cerrah Sir Astley Cooper, kemik yüzeyindeki bu çıkıntıları sistematik bir şekilde tanımlayarak literatüre “exostosis” terimini kazandırdı. Cooper, lezyonları sertliklerine ve dokularına göre sınıflandıran ilk hekim oldu. Ancak asıl devrim, patolojik anatominin babası Rudolf Virchow’un hücre düzeyindeki bakış açısını getirmesiyle koptu.

yüzyılın ortalarında, Alman patolog Carl Luschka ve diğer öncüler, ekzostozların sadece kemikten ibaret olmadığını, üzerlerinin mikroskobik incelemede hiyalin kıkırdak doku ile kaplı olduğunu keşfetti. Bu keşif, lezyonun adının zamanla “osteokondrom” olarak evrilmesinin ve endokondral ossifikasyon (kıkırdaktan kemiğe dönüşüm) sürecindeki bir hata olduğu gerçeğinin anlaşılmasının temelini attı. Artık ekzostoz, bedenin rastgele bir tepkisi değil, büyüme plağındaki kıkırdak hücrelerinin uzay-zaman içindeki anormal bir dansı olarak kabul ediliyordu.

Bölüm III: 20. Yüzyıl – Kalıtsal Sırrın Çözülmesi ve Genetik Devrim
20. yüzyılın ilk yarısında, tekil ekzostozların cerrahi tedavisi standartlaşırken, tıp dünyasının dikkatini bambaşka bir fenomen çekti: Ailelerde nesilden nesile aktarılan, vücudu adeta bir dikenli tellerle kaplayan çoklu kemik çıkıntıları. Herediter Multipl Ekzostoz (HME) olarak adlandırılan bu tablo, o dönemde hastalar için hem fiziksel bir engel hem de sosyal bir damgalanma kaynağıydı.

1950’lerden itibaren genetiğin altın çağı başladığında, bilim insanları bu ailevi yığılmaların şifresini çözmek için kolları sıvadı. Yıllar süren zorlu genetik haritalama çalışmaları ve büyük aile pedigrilerinin (soy ağaçlarının) analizi sonucunda, 1994 ile 1996 yılları arasında tarihsel bir eşik aşıldı. Hastalığa neden olan EXT1 ve EXT2 genleri sırasıyla 8. ve 11. kromozomlarda izole edildi.

Bu keşif, ekzostoz hikayesindeki en büyük paradigm shift (paradigma değişimi) idi. Artık lezyon, sadece makroskobik bir kemik çıkıntısı değil, heparan sülfat proteoglikanlarının sentezinde yaşanan moleküler bir aksaklığın, Hedgehog ve BMP sinyal yollarını bozarak kıkırdak hücrelerini kontrolsüzce çoğaltmasının yansımasıydı. Tek bir nükleotid dizilimindeki hata, devasa kemik kulelerine dönüşüyordu. Bu keşif, ailelere genetik danışmanlık verilmesinin ve prenatal (doğum öncesi) tanı imkanlarının önünü açtı.

Bölüm IV: Kültürel Bağlam – Bedenin Haritasındaki Fazlalık Coğrafyalar
Tıbbi tanımların ötesinde, ekzostoz her zaman derin bir kültürel ve psikolojik boyuta sahip olmuştur. Viktorya dönemi Avrupa’sında, vücuttaki her türlü “fazlalık” ve “asimetri”, ahlaki veya fiziksel bir kusur olarak görülür ve hastalar toplum içinde gizlenirdi. Multipl ekzostozu olan bireyler, dönemin “tuhafiyeci” gösterilerinde veya tıp müzelerinde “canlı anatomi anomali” olarak sergilenme tehlikesiyle bile karşı karşıya kalmışlardır.

yüzyılın sonlarına doğru ve 21. yüzyılda bu kültürel algı kökten değişti. Tıbbi bilginin demokratikleşmesi ve internetin yükselişiyle birlikte, HME ve soliter osteokondrom hastaları sanal topluluklarda bir araya gelmeye başladı. Bugün hastalar, “kendi kemik haritalarını” dijital platformlarda paylaşmakta, uzatma cerrahileri (uzuv boyunu eşitlemek için yapılan kemik kırma ve uzatma işlemleri) sonrası rehabilitasyon süreçlerini birbirlerine anlatmakta ve kozmetik cerrahi ile psikolojik destek taleplerini seslendirmektedirler.

Ekzostoz, modern kültürde “bedenin mükemmelliği” takıntısına karşı bir direniş noktası haline gelmiştir. Bazı hastalar için cerrahi olarak çıkarılan bu kemik çıkıntıları, adeta bedenin ürettiği doğal birer “heykel” olarak saklanmakta; bazıları için ise estetik kaygılar ve mekanik kısıtlılıklar nedeniyle bedenin “istenmeyen misafiri” olarak görülmektedir. Bu ikilem, tıbbi etik ve hastanın beden otonomisi üzerine felsefi tartışmaların da kapısını aralamıştır.

Bölüm V: Gelecek Perspektifleri – Yarının Tedavisi ve Biyolojik Sınırların Aşılması
Ekzostozun hikayesi, geçmişte kaldığı yerden geleceğe doğru hızla akmaya devam etmektedir. 21. yüzyılın ikinci çeyreğinde ve sonrasında, ekzostoz yönetimi makroskobik cerrahiden, nanoskopik ve dijital müdahalelere evrilmektedir.

Yapay Zeka ve Radyomik Gelecek: Günümüzde malign transformasyon (kondrosarkoma dönüşüm) riskini belirlemek için MRG görüntülerindeki kıkırdak şapka kalınlığına bakılırken, gelecekte Derin Öğrenme (Deep Learning) algoritmaları, görüntülerin insan gözünün algılayamayacağı doku tekstürlerini (radyomik analiz) tarayacak. Yapay zeka, lezyonun henüz milimetrik boyuttayken malignleşme potansiyelini, genetik ekspresyon profilleriyle eşleştirerek %99’un üzerinde bir hassasiyetle öngörebilecektir.
CRISPR-Cas9 ve Hedefe Yönelik Gen Terapisi: EXT1 ve EXT2 genlerindeki mutasyonların yol açtığı heparan sülfat eksikliği, gelecekte sadece semptomatik cerrahi ile değil, gen düzenleme teknolojileri ile tedavi edilebilir. Özellikle multipl ekzostozlarda, lezyon bölgelerine doğrudan enjekte edilebilecek viral vektörler veya lipid nanopartiküller aracılığıyla, kusurlu genin onarılması veya Hedgehog sinyal yolunu lokal olarak baskılayacak “akıllı ilaçlar” (small molecule inhibitors) geliştirilmesi üzerine çalışılmaktadır. Bu, kemik çıkıntılarının daha oluşmadan, embriyonik veya erken çocukluk döneminde durdurulmasını sağlayabilir.
3D Biyoyazıcılar ve Kişiye Özel Rekonstrüksiyon: Cerrahi eksizyonun gerektiği devasa veya karmaşık anatomik bölgelerdeki (örneğin pelvis veya omurga) ekzostozlarda, geleneksel metal implantların yerini hastanın kendi kök hücrelerinden ve biyouyumlu seramiklerden 3D yazıcılarla basılmış, tamamen kişiye özel, canlı kemik greftleri alacaktır. Bu implantlar, zamanla hastanın kendi kemiğiyle tamamen entegre olarak yok olacak ve mükemmel biyomekanik bir onarım sağlayacaktır.
Nanoteknoloji ve Akıllı İlaç Taşıyıcıları: Malignleşme riski taşıyan veya hızlı büyüyen lezyonlarda, sistemik kemoterapinin veya radyoterapinin yan etkilerine maruz kalmadan, sadece ekzostoz dokusundaki spesifik pH seviyesine veya yüzey antijenlerine duyarlı nanobotlar ve nanopartiküller kullanılarak, lezyonun hücresel düzeyde “uyutulması” veya apoptoza (hücresel ölüm) sürüklenmesi sağlanacaktır.
Dijital İkiz (Digital Twin) Simülasyonları: Cerrahlar, ameliyat masasına yatmadan önce hastanın kemik yapısının ve ekzostozun “dijital ikizini” sanal gerçeklik (VR) ortamında oluşturacak. Lezyonun çıkarılması sırasında komşu sinir ve damarlara verilebilecek mekanik stresi simüle edecek, cerrahi planlama milimetrik hassasiyetle, hastanın kendi fizyolojisine özel olarak yapılacaktır.

Ekzostoz, kemiğin dış yüzeyindeki basit bir çıkıntı olmanın çok ötesinde, insan biyolojisinin, tarihinin ve geleceğinin mikroskobik bir aynasıdır. Taşa kazınmış bu antik gizem, bugün genlerin derinliklerinde çözülmekte, yarının teknolojileriyle yeniden şekillenmektedir. Kemik hafızası yazılmaya devam ederken, tıbbın sınırları da bu sessiz çıkıntıların gölgesinde her gün yeniden çizilmektedir.

İleri Okuma

Jaffe, H. L. Tumors and Tumorous Conditions of the Bones and Joints. Philadelphia: Lea & Febiger, 1958.
Schmale, G. A., Conrad, E. U., & Raskind, W. H. The natural history of hereditary multiple exostoses. The Journal of Bone and Joint Surgery. American Volume, 1994;76(7):986-992.
Ahn, J., Lüdecke, H. J., Lindow, S., Horton, W. A., Lee, B., Wagner, M. J., Horsthemke, B., & Wells, D. E. Cloning of the putative tumour suppressor gene for hereditary multiple exostoses (EXT1). Nature, 1995;377(6551):748-751. DOI: 10.1038/377748a0
Wuyts, W., Van Hul, W., Wauters, J., Nemtsova, M. V., Reyniers, E., Van Bouwen, S. R., De Boulle, K., de Vries, B., Reyniers, E., Balemans, W., & Bossuyt, P. J. Positional cloning of a gene involved in hereditary multiple exostoses (EXT2). Human Molecular Genetics, 1996;5(10):1547-1557. DOI: 10.1093/hmg/5.10.1547
Murphey, M. D., Choi, J. J., Kransdorf, M. J., Flemming, D. J., & Gannon, F. H. Imaging of osteochondroma. Radiographics, 2000;20(5):1475-1496. DOI: 10.1148/radiographics.20.5.g00se131475
Bovée, J. V., Cleton-Jansen, A. M., Wuyts, W., Wauters, J., Van Hul, W., & Hogendoorn, P. C. Osteochondroma and secondary chondrosarcoma. The Journal of Pathology, 2000;190(2):134-140. DOI: 10.1002/(SICI)1096-9896(200002)190:2<134::AID-PATH516>3.0.CO;2-Q
Kitsoulis, P., Galani, V., Vassiliou, K., Pentaris, G., & Agnantis, N. Osteochondromas: review of the clinical, radiological and pathological features. CytoJournal, 2004;1:4. DOI: 10.1186/1742-6413-1-4
Bovée, J. V. Multiple osteochondromas. Orphanet Journal of Rare Diseases, 2008;3(1):3. DOI: 10.1186/1750-1172-3-3
Bernard, S. A., Murphey, M. D., Flemming, D. J., & Kransdorf, M. J. Improved differentiation of benign osteochondromas from secondary chondrosarcomas with standardized measurement of cartilage cap at CT and MR imaging. Radiology, 2010;255(3):857-865. DOI: 10.1148/radiol.10091345
Zak, B. M., Schuksz, M., Koyama, E., Mundy, C., Wells, D. E., Yamaguchi, Y., Pacifici, M., & Esko, J. D. Compound heterozygous loss of Ext1 and Ext2 is sufficient for the development of multiple exostoses. Developmental Biology, 2011;354(1):16-23. DOI: 10.1016/j.ydbio.2011.03.021
Pacifici, M. The pathogenic roles of Ext genes in hereditary multiple exostoses. Developmental Dynamics, 2014;243(10):1207-1219. DOI: 10.1002/dvdy.24146
Amary, M. F., & Flanagan, A. M. Osteochondroma. In WHO Classification of Tumours Editorial Board. Soft tissue and bone tumours (5th ed., Vol. 3, pp. 394-396). Lyon: IARC, 2020.
Khurana, A., Abdul Rahim, F., & Bovee, J. V. Osteochondroma. In StatPearls. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing, 2021.
Raskind, W. H., & Conrad, E. U. Hereditary Multiple Exostoses. In GeneReviews. Seattle: University of Washington, 2023.

İlgili Yazılar

Bifurkasyo trakea

Muskulus levator palpebra superyoris

Menore

Akrodermatit

Yorum Yaz