Altıncı kranial sinir, bugün nöroanatominin en kolay tanımlanan yapılarından biri gibi görünür: nervus abducens (CN VI) , musculus rectus lateralis’i innerve eder ve göz küresini abdüksiyona uğratır. Fakat bu yalın modern tanım, aslında yaklaşık iki bin yıllık bir anatomik ayıklama sürecinin son ürünüdür. Bugün “VI. kranial sinir” dediğimiz yapı, uzun süre başka sinirlerle aynı anatomik grup içinde düşünülmüş, numarası dönemden döneme değişmiş ve nihayet XVIII. yüzyılın sonunda modern kranial sinir sisteminin içine yerleştirilmiştir.
Bu nedenle abducens sinirinin tarihi, tek bir anatomistin “bilinmeyen bir siniri bulduğu” bir keşif öyküsünden ziyade, gözle görülen anatomik yapıların isimlendirilmesi, birbirinden ayrılması, numaralandırılması ve nihayet işlevsel bir sistem içinde anlamlandırılması öyküsüdür. Kranial sinirlerin genel tarihini ele alan modern tarih araştırmaları da bu gelişmeyi Galen’den Sömmerring’e uzanan uzun bir makroskopik anatomi dönemi olarak değerlendirir. (American Association for Anatomy )
Antik dünyanın sinirleri: keşiften önceki anatomi
Abducens sinirinin tarihini anlamak için önce antik dünyanın “sinir” kavramına bakmak gerekir. Modern anlamda kranial sinirler, beyin sapından çıkan birbirinden bağımsız periferik sinirler olarak bilinmiyordu. Antik anatomistlerin karşılaştığı sorun yalnızca “kaç sinir var?” sorusu değildi. Aynı zamanda hangi lif demetinin hangi organa gittiği, nerede başladığı ve hangi işlevden sorumlu olduğu da henüz çözülememişti.
Kranial sinirlerin tarihindeki en eski önemli merkezlerden biri, MÖ III. yüzyıldaki İskenderiye anatomi geleneğidir . Herophilos ve Erasistratos gibi isimler, insan diseksiyonunun antik dünyadaki en önemli bilimsel merkezlerinden birinde sinir sistemini sistematik biçimde incelemeye başladılar. Herophilos’un yedi kranial sinirden söz ettiği kabul edilir; ancak eserlerinin büyük bölümünün günümüze ulaşmamış olması nedeniyle onun sınıflandırmasının ayrıntıları kesin biçimde yeniden oluşturulamamaktadır. Bu nedenle Herophilos, modern VI. sinirin ilk tanımlayıcısı olarak gösterilemez. (American Association for Anatomy )
Bu dönemin bilimsel kültürü açısından İskenderiye’nin önemi yalnızca yapılan diseksiyonlarda değil, insan bedeninin doğrudan gözlem yoluyla araştırılabilir bir nesne haline gelmesinde yatar. Daha sonra Galen’e ulaşacak olan anatomik bilgi geleneğinin zemini burada oluşmuştur.
Galen: yedi çiftlik dünya
MS II. yüzyılda Pergamon’da doğup Roma dünyasında etkin olan Galen , kranial sinirlerin tarihindeki ilk büyük sistemleştiricidir.
Galen’in anatomik eserleri, antik tıp bilgisinin sonraki yaklaşık bin iki yüz yıl boyunca nasıl öğretileceğini belirlemiştir. Fakat burada modern okuyucunun önemli bir tarihsel yanılgıya düşmemesi gerekir: Galen’in “yedi çift kranial siniri”, bugünkü I–XII kranial sinirleri temsil etmiyordu. Galen’in kategorileri çok daha geniş sinir topluluklarını tek bir çift altında birleştiriyordu. (American Association for Anatomy )
Galen’in sistemi kabaca şöyleydi:
Galen Modern karşılığına yaklaşık olarak I N. opticus II N. oculomotorius III–IV N. trigeminus V N. facialis + n. vestibulocochlearis VI N. glossopharyngeus + n. vagus + n. accessorius VII N. hypoglossus
Bu sınıflandırmada abducens için modern anlamda bağımsız bir çift yoktur . Daha önemlisi, Galen’in sinirleri modern anatomi kitaplarında gördüğümüz şekilde tek tek adlandırılmamıştı. Dolayısıyla “Galen abdusens sinirini yanlış adlandırdı” demekten çok daha doğru ifade şudur:
Galen’in anatomik sınıflandırma sistemi, abducens’i modern anlamda bağımsız bir kranial sinir kategorisi olarak henüz üretmemişti.
Üstelik bunun bir nedeni yöntemsel sınırlılıktı. Roma döneminde insan kadavrası diseksiyonunun uygulanabilirliği ciddi biçimde sınırlıydı; Galen anatomik çalışmalarında özellikle primatlar ve başka hayvanlardan yararlanıyordu. İnsan ile hayvan anatomisi arasındaki farklılıklar, daha sonra ortaya çıkacak çeşitli anatomik hataların önemli nedenlerinden biri oldu. (Physiology Journals )
Böylece göz hareketlerini sağlayan sinirlerin fizyolojisi hakkında belli bir bilgi mevcut olsa bile, göz küresinin lateral hareketini sağlayan spesifik sinir demetinin modern anlamda bağımsız kimliği henüz oluşmamıştı.
Orta Çağ: Galen’in anatomik gölgesi
Galen’in sistemi yalnızca bir anatomi sınıflandırması değildi; Avrupa ve Akdeniz tıbbında yüzyıllarca sürecek bir otorite haline geldi. Bunun sonucunda yeni anatomik bulguların ortaya çıkması, onların hemen yeni bir sınıflandırmaya dönüşeceği anlamına gelmedi.
XIII. yüzyılın sonlarıyla birlikte Avrupa üniversitelerinde anatomi yeniden görünür hale gelmeye başladı. Dinin, hukuk düzeninin ve üniversite kültürünün değişmesi, insan diseksiyonunun tıp eğitiminde giderek daha fazla yer bulmasını sağladı. İnsan bedeni artık yalnızca teorik metinlerden değil, diseksiyon masasından okunmaya başlandı. (American Association for Anatomy )
Bu dönemin dikkat çekici isimlerinden biri Mondino de’ Liuzzi idi. Bologna’da çalışan Mondino’nun Anothomia adlı 1316 tarihli eseri, sistematik insan diseksiyonuna dayanan önemli erken anatomik eserlerden biridir.
Mondino, Galen’in yedi çiftli şemasını korurken sinirlerin sıralanışını önemli ölçüde değiştirmişti. Onun sisteminde:
I = optik,
II = okülomotor,
III = abducens ,IV = trigeminal,
V = fasiyal,
VI = vagus,
VII = glossopharyngeal
olarak sıralanıyordu. (American Association for Anatomy )
Bu ayrıntı tarih açısından son derece değerlidir. Çünkü modern VI. kranial sinirin bağımsız bir yapı olarak tanınması Sömmerring ile birdenbire başlamamıştır. XIV.–XVI. yüzyıllar arasında farklı anatomistler, bugün abducens olarak tanıdığımız siniri çeşitli biçimlerde diğer göz hareket sinirlerinden ayırmaya başlamışlardı.
Rönesans: beden yeniden masaya yatırılıyor
XVI. yüzyıl, abducens sinirinin tarihindeki gerçek kırılma dönemidir.
Rönesans yalnızca sanatın perspektifi yeniden keşfetmesi değildi. Aynı zamanda bedene bakışın değişmesiydi . Anatomik çizim, metnin yanında eşit derecede önemli bir bilimsel kanıt haline geldi. Andreas Vesalius’un De humani corporis fabrica ‘sı 1543’te yayımlandığında, Galen’in anatomisi artık yalnızca yorumlanmıyor; doğrudan diseksiyon bulgularıyla karşılaştırılıyordu.
Bu çağın anatomistleri arasında Padova özellikle önem kazandı. Vesalius, Realdo Colombo, Gabriel Fallopius ve Bartolomeo Eustachius gibi isimler aynı anatomik dünyayı birbirlerinin üzerine eklenen düzeltmelerle yeniden inşa ettiler. Modern kranial sinir sisteminin temelleri de esas olarak bu Padova geleneği içinde şekillendi. (American Association for Anatomy )
Burada önemli bir kültürel ayrıntı vardır: anatomik bilginin ilerlemesi yalnızca yeni bir “teori” ile gerçekleşmedi. Çizim, baskı teknolojisi, üniversite diseksiyonları ve anatomik metinlerin dolaşımı , anatomik bir gözlemin Avrupa çapında kalıcı hale gelmesini mümkün kıldı. 2022 tarihli bir anatomi tarihi çalışmasının vurguladığı gibi, Vesalius’tan Sömmerring’e kadar olan dönemde resimli anatomi, sözel tariflerin yetersiz kaldığı noktaları tamamlayan bağımsız bir bilimsel araç haline geldi. (PubMed )
Realdo Colombo: göz hareket sinirlerinin ayrışması
Realdo Colombo , 1559’da ölümünden sonra yayımlanan De re anatomica libri XV adlı çalışmasında dokuz çift serebral sinir tanımladı.
Colombo’nun tarihsel önemi, Vesalius’un sisteminde ayrı bir çift olarak yeterince temsil edilmeyen iki göz hareket sinirini — abducens ve trochlear — ayrı kategorilere çıkarmasıdır. Colombo bunlardan abducens’i sekizinci, trochlear’i ise dokuzuncu çift olarak ele aldı. (Taylor & Francis Online )
Burada modern numaralandırma hâlâ yoktur. Fakat bilimsel açıdan esas devrim zaten başlamıştır:
göz hareketleriyle ilişkili sinirler artık tek bir belirsiz sistem olmaktan çıkıyor ve ayrı anatomik yapılar olarak düşünülmeye başlanıyordu.
Colombo’nun trochlear sinir için kullandığı adlandırma da dönemin anatomik dilini ve kültürünü yansıtır. Gözün yukarı doğru hareketindeki rolü nedeniyle sinire “admirable” anlamındaki bir ad vermişti. Bu, Rönesans anatomisinin yalnızca kuru bir morfoloji değil, anatomi ile işlevi ve hatta kozmolojik/dini düşünceyi birbirine bağlayan bir entelektüel kültür içinde geliştiğini gösterir. (Taylor & Francis Online )
Fallopius: sinir gerçekten izlenmeye başlıyor
Gabriele Falloppio (1523–1562) , bu dönüşümün en önemli figürlerinden biridir.
Padova’da Vesalius’un öğrencisi olan Fallopius, daha sonra aynı kürsüde anatomi, cerrahi ve botanik profesörü oldu. 1561’de yayımlanan Observationes anatomicae , beyine ve kranial sinirlere ilişkin son derece ayrıntılı gözlemler içeriyordu. (Taylor & Francis Online )
Fallopius’un çalışması açısından en önemli noktalardan biri, göz hareketleriyle ilişkili sinirleri artık seyirleriyle birlikte ele almasıdır.
Modern VI. sinire karşılık gelen yapıyı kendi sınıflandırmasında dördüncü serebral sinir olarak kabul etti. Sinirin orbita içine girdiğini ve gözleri dış köşeye doğru çeken kasın içine dağıldığını tarif etti. Bugün bunun musculus rectus lateralis olduğunu biliyoruz. (Taylor & Francis Online )
Bu, “abducens sinirinin keşfi” açısından Sømmerring’den daha eski ve daha doğrudan bir kilometre taşıdır.
Dolayısıyla tarihsel olarak şu ayrımı yapmak gerekir:
Abducens siniri anatomik bir yapı olarak XVIII. yüzyılda ilk kez keşfedilmemiştir. XVII. ve hatta XVI. yüzyılda bağımsız bir göz hareket siniri olarak tanınmıştı; 1778’de Sömmerring ise bu dağınık anatomik bilgiyi modern 12 çiftlik sistem içinde kesin bir nomenklatür ve numara ile sabitledi.
Bu ayrım, “keşif” ile “standartlaştırma” arasındaki farktır. (American Association for Anatomy )
XVI. yüzyılın anatomik devrimi neden yeterli olmadı?
Paradoks şudur: anatomistler yapıyı giderek daha iyi görüyorlardı, fakat birbirleriyle aynı numaralandırma sistemini kullanmıyorlardı .
XVI.–XVIII. yüzyıllar arasında farklı anatomistler:
yedi,
sekiz,
dokuz,
on,
hatta daha fazla
kranial sinir çifti tanımladılar.
Fallopius sekiz, Colombo dokuz çiftlik bir sistem geliştirdi; daha sonra Vicq d’Azyr gibi anatomistler 13 çiftlik şemalar önerdiler. Bu değişkenlik, anatomik gözlemin mevcut olduğu ancak ortak sınıflandırma dilinin henüz bulunmadığı anlamına geliyordu. (American Association for Anatomy )
Bu açıdan abducens sinirinin tarihi, yalnızca bir sinirin tarihi değildir. Aynı zamanda bilimsel nomenklatürün neden gerekli olduğunu gösteren klasik bir örnektir.
Aynı yapı bir anatomistte IV, başka birinde VIII, başka bir sistemde VI olabiliyorsa, yalnızca “görmek” yeterli değildir; görülen yapıyı ortak bir dil içine yerleştirmek gerekir.
Thomas Willis ve Barok anatomi
1664 yılı, bu süreçte yeni bir eşik oluşturur.
Oxford’da çalışan Thomas Willis , Cerebri anatome adlı eserini yayımladığında anatomi artık yalnızca Rönesans’ın betimleyici pratiğinden çıkıp beyin işlevleriyle daha doğrudan ilişkilendirilmeye başlanmıştı.
Willis’in çalışması, İngiliz İç Savaşı sonrasındaki entelektüel ortam, deneysel bilim ve erken Royal Society kültürüyle bağlantılıydı. Beyni ve sinir sistemini işlevsel olarak anlamaya yönelik yaklaşımı, dönemin “animal spirits” gibi geleneksel kavramlarıyla yeni mekanik ve deneysel düşünce arasında bir geçiş oluşturuyordu. (PubMed Central (PMC) )
Willis’in Cerebri anatome ‘sinin bir başka özelliği, çalışmanın bireysel bir anatomi kitabından çok işbirlikçi bir bilimsel proje olmasıdır. Richard Lower diseksiyonlara önemli katkıda bulunurken, Christopher Wren çok sayıdaki anatomik çizimin hazırlanmasında rol aldı. Böylece anatomik metin ile görsel temsil birbirine bağlandı. (Taylor & Francis Online )
Willis’in kritik başarısı: VI artık VI’dır
Willis’in sınıflandırması çeşitli açılardan karmaşık olsa da, abducens tarihi açısından olağanüstü öneme sahip bir ayrıntı vardır:
Willis, abducens’i modern sırasıyla VI. kranial sinir olarak yerleştirdi. (PubMed Central (PMC) )
De cerebri anatome içindeki sınıflandırmada ilk altı sinir, bugün kullandığımız sıralamaya karşılık geliyordu:
I. olfactoryVI. abducens
Bunun ardından yüz ve işitme sinirlerini birlikte VII, glossopharyngeal–vagus–accessory kompleksini VIII ve diğer yapıları daha farklı birleşimler içinde değerlendirdi. Bazı kaynaklar Willis’in 9 çiftlik sistemini öne çıkarırken, özgün metninin ayrıntılı incelenmesi başlangıçta 10 çiftlik bir liste kullandığını, ancak sonuncusunun daha sonra kranial sinir sisteminden çıkarıldığını göstermektedir. Bu nedenle tarih yazımında “Willis dokuz çift tanımladı” ifadesi yaygın olmakla birlikte, özgün sınıflandırmanın ayrıntıları daha karmaşıktır. (Taylor & Francis Online )
Bu tarihsel düzeltme önemlidir: Sömmerring modern 12’li sistemi yaratan kişidir; fakat modern VI numarası Willis döneminde zaten ortaya çıkmıştır.
Sömmerring’e giden son yol
XVIII. yüzyılda anatomi daha da ayrıntılandı. Artık sorun yalnızca sinirlerin kaç tane olduğu değildi; hangi yapının hangi sinire ait olduğu ve sinirlerin gerçek beyin sapı kökenlerinin nerede bulunduğu da araştırılmaya başlandı.
Bu dönemde anatomik disiplin giderek standardize olurken bilimsel terminoloji de aynı şekilde olgunlaşmaya başladı.
İşte burada Samuel Thomas von Sömmerring (1755–1830) ortaya çıkar.
Sömmerring genç yaşta, Göttingen Üniversitesi çevresindeki güçlü anatomi geleneğinin içinde yetişti. 1778’de yayımlanan doktora çalışması:
De basi encephali et originibus nervorum cranio egredientium
başlığı altında beynin tabanı ve kranial sinirlerin kafatasından çıkan kökenlerini sistematik biçimde ele aldı. Eser dört bakır levhayı içeren ayrıntılı anatomik illüstrasyonlarla yayımlandı. (ZVAB (DE) )
Bu eser anatomik tarihte yalnızca yeni bir kitap değildi.
Sömmerring, farklı yüzyıllarda birbirinden kopuk biçimde tanımlanmış sinirleri tek bir standart sistem içine yerleştirdi.
1778: on iki çiftli sistem
Sömmerring’in en büyük katkısı, bugün genel olarak kullandığımız 12 çift kranial sinir sistemini ilk kez sistematik biçimde ortaya koymasıdır . Bu sistem daha sonra XIX. yüzyıl boyunca tartışılmış ve çeşitli ayrıntıları değiştirilmiş olsa da temel numaralandırma günümüze kadar yaşamıştır. (PubMed )
Sömmerring’in sistemi:
I — nervus olfactorius II — nervus opticus III — nervus oculomotorius IV — nervus trochlearis V — nervus trigeminus VI — nervus abducens VII — nervus facialis VIII — nervus vestibulocochlearis IX — nervus glossopharyngeus X — nervus vagus XI — nervus accessorius XII — nervus hypoglossus
şeklinde düzenlendi.
Buradaki devrim, yalnızca sayının 9’dan 12’ye çıkması değildir.
Örneğin daha önce facialis ve vestibulocochlearis aynı çift içinde değerlendirilebiliyordu. Sömmerring onları VII ve VIII olarak ayırdı. Benzer biçimde glossopharyngeal, vagus ve accessory sinirleri de birbirlerinden ayırarak IX, X ve XI numaralarını oluşturdu. Daha önce tek bir “büyük sinir grubu” gibi görülen yapıların mikroskopik ve makroskopik ayrıntıları nihayet nomenklatüre yansıtılmış oldu. (American Association for Anatomy )
Sömmerring ve “nervus abducens”
Burada önceki anlatının önemli bir düzeltmesi gerekir.
Sömmerring abducens sinirini 1778’de ilk kez keşfetmedi.
Abducens’e karşılık gelen yapı:
Mondino’nun sınıflandırmasında bağımsız bir sinir olarak yer almış,
Colombo tarafından ayrı bir çift olarak tanımlanmış,
Fallopius tarafından seyri ve lateral rektusla ilişkisi tarif edilmiş,
Willis tarafından modern sıralamasındaki VI. sinir konumuna getirilmişti. (American Association for Anatomy )
Sömmerring’in tarihsel rolü daha inceliklidir:
O, bu önceki gözlemleri modern kranial sinir nomenklatürünün içine yerleştirerek VI. siniri “nervus abducens” olarak standardize eden sistemin kurucusudur.
Bu nedenle 1778, “abducens’in keşif tarihi” olmaktan çok abducens’in modern anatomik kimliğinin kurumsallaştığı tarih olarak düşünülmelidir.
Bu ayrım, modern bilim tarihinin “tek keşifçi” anlatısından daha doğrudur.
“Abducens” adının anlamı
Abducens , Latince abducere
Abducere :
ab- → uzaklaşma, ayrılmaducere → götürmek, yönlendirmek
anlamlarının birleşimidir.
Dolayısıyla sözcüğün anatomik anlamı:
“uzağa götüren”
veya bağlama göre:
“orta hattan uzaklaştıran”
şeklinde ifade edilebilir.
İsim, doğrudan sinirin innerve ettiği musculus rectus lateralis’in fonksiyonunu tanımlar: göz küresini lateral yöne taşımak.
Bu noktada terminolojik açıdan ilginç olan şey, sinirin isminin onun merkezi kökenini değil, periferik fonksiyonunu tanımlamasıdır . Bu, klasik anatomik nomenklatürün önemli bir özelliğidir: birçok sinir, kas veya kanal adını ya konumundan ya da yaptığı işten alır.
“Keşif”ten “işlev”e: XIX. yüzyıl
Sömmerring’in sistemi yerleştikten sonra kranial sinir tarihi yeni bir döneme geçti.
Artık büyük soru:
“Kaç tane kranial sinir var?”
olmaktan çıkıp:
“Bu sinirler beyinde tam olarak nereden doğar ve işlevlerini hangi nöronlar gerçekleştirir?”
sorusuna dönüştü.
Bu değişim, mikroskobun anatomide yaygınlaşmasıyla doğrudan bağlantılıdır.
XIX. yüzyılda beyin sapının kesitleri incelenmeye, nöron toplulukları ayrı ayrı tanımlanmaya başladı. Böylece “nervus abducens” yalnızca beyin tabanından çıkan ince bir sinir olarak değil, pons içinde belirli bir gri cevher çekirdeğine sahip motor sistem olarak anlaşılmaya başlandı.
Bu, anatomik tarihin makroskopik döneminden mikroskopik döneme geçişidir. Kranial sinir tarihini ele alan çağdaş tarih çalışmaları da genel gelişimi üç büyük evrede değerlendirir: Galen’den Sömmerring’e kadar makroskopik sınıflandırma dönemi; ardından beyin sapı çekirdeklerinin mikroskopik olarak belirlenmesi; son olarak embriyoloji ve genoarşitektür dönemleri. (American Association for Anatomy )
Nucleus nervi abducentis: sinirin ikinci keşfi
Bu aşamada abducens’in tarihi şaşırtıcı biçimde yeniden yazılır.
İlk keşif, periferik sinirin görülmesiydi.
İkinci keşif ise:
sinirin aslında nerede başladığının anlaşılmasıdır.
Bugün bildiğimiz nucleus nervi abducentis , dorsal kaudal pons içinde, dördüncü ventrikül tabanına komşu konumda yer alır. Fakat bu bilgi, yalnızca siniri görmekle elde edilemezdi. Mikroskopik kesitler, boyama teknikleri ve beyin sapı nöroanatomisinin gelişmesi gerekiyordu.
Daha da önemlisi, burada ortaya çıkan yapı yalnızca lateral rektus motor nöronlarının kümelenmesi değildir.
Nucleus nervi abducentis:
lateral rektusa giden motor nöronları,
karşı medial rektusu horizontal bakış sırasında harekete geçiren internöronları
içeren karmaşık bir motor ağdır.
Dolayısıyla modern nöroanatomi, Sömmerring’in anatomik “VI”sini tekrar parçalarına ayırmıştır.
Facial colliculus ve yeni bir anatomik hikâye
Modern mikroskopik anatomiyle birlikte abducens çekirdeğinin nervus facialis ile olağanüstü yakın ilişkisi fark edildi.
Facial sinirin motor lifleri abducens çekirdeğinin çevresinden dolanarak yüzeyde colliculus facialis adı verilen kabarıklığın oluşumuna katkıda bulunur.
Böylece daha önce yalnızca “gözü dışa hareket ettiren sinir” olarak bilinen yapı, artık yüz hareketleriyle ilişkili bir beyin sapı topografyasının tam merkezinde yer alıyordu.
Bu keşif, klinik nörolojiyi de değiştirdi:
VI sinir felci + VII sinir felci artık tesadüfi iki sinir lezyonu olarak değil, belirli bir pontin anatomik bölgenin işareti olarak değerlendirilebiliyordu.
MLF’nin keşfi ve VI sinirinin tek başına olmadığı gerçeği
Daha sonra medial longitudinal fasciculus (MLF) ve horizontal bakış devrelerinin anlaşılması, abducens tarihinin belki de en önemli kavramsal dönüşümünü yarattı.
İlk dönem anatomisti için:
CN VI → lateral rektus
denklemi yeterliydi.
Modern nöroanatomist için ise:
PPRF → abducens çekirdeği → lateral rektus
ve paralel olarak:
abducens internöronu → MLF → karşı okülomotor çekirdek → medial rektus
şeklinde çift taraflı bir ağ vardır.
Böylece XVI. yüzyılın gözlemi ile XXI. yüzyılın nöroanatomisi arasındaki fark ortaya çıkar:
Anatomistler önce siniri buldu; daha sonra sinirin ait olduğu devreyi keşfetti.
Klinik nörolojinin devreye girmesi
XIX. yüzyılın sonları ve XX. yüzyılın başlarında nörolojik lokalizasyonun gelişmesiyle abducens siniri artık yalnızca anatomik bir yapı olarak değil, beyin lezyonlarını lokalize eden bir araç olarak kullanılmaya başladı.
Bir hastanın sağ gözü sağa hareket etmiyorsa sorun:
sağ lateral rektusta,
sağ CN VI’da,
sağ abducens çekirdeğinde,
PPRF’de,
MLF içinde,
kavernöz sinüste,
Dorello kanalında,
orbital apeks çevresinde
olabilirdi.
Bu ayrım, abducens’in “keşfi” kavramını daha da ilginç hale getirdi. Çünkü bir sinirin anatomisini bilmek artık yalnızca o siniri görmek anlamına gelmiyordu; lezyonun anatomik seviyesini davranıştan çıkarabilmek anlamına geliyordu.
Dorello kanalı: anatominin mekanik hale gelmesi
Petroklival bölgede CN VI’nın seyri üzerine yapılan çalışmalar, sinirin neden özellikle travma ve intrakraniyal basınç değişikliklerine duyarlı olduğunu açıklamaya yardımcı oldu.
Dorello kanalı , klivus ile petroklival/petrosfenoidal ligamentöz yapıların çevresinde uzanan fibro-osseöz bir geçiş alanıdır.
Bu yapı ilk bakışta yalnızca bir “sinir kanalı” gibi görünür. Fakat modern mikrocerrahi anatomi, burada sinir, dura, venöz konfluens, petröz apeks ve ligamentlerin birbirine çok yakın olduğunu göstermiştir.
Bu nedenle CN VI’nın uzun subaraknoid seyri ve petroklival bölgede nispeten sabitlenmesi, artmış intrakraniyal basınçta sinirin gerilmesini açıklayan anatomik bir model oluşturmuştur.
Böylece anatomi ile klinik nöroloji arasında yeni bir bağ kuruldu:
bir sinirin seyri, onun hastalık paternini öngörebilirdi.
“False localizing sign”: keşfin klinik paradoksu
Bu tarihsel gelişimin en güzel örneklerinden biri, VI sinirinin false-localizing sign olarak kabul edilebilmesidir.
Bir hastada VI palsisi görüldüğünde, ilk düşünce sinirin doğrudan lezyonudur. Oysa intrakraniyal basınç artışı gibi durumlarda sinirin anatomik sabitlenme noktaları nedeniyle uzak bir mekanik etki ortaya çıkabilir.
Dolayısıyla:
klinik bulgu mevcut → fakat gerçek lezyon aynı noktada değil.
Bu özellik abducens’i nörolojik lokalizasyon tarihinde özel bir konuma taşımıştır.
XX. yüzyıl: sinirden devreye
XX. yüzyılda nörofizyoloji, elektrofizyoloji ve deneysel nöroanatomi ilerledikçe abducens sistemi daha da ayrıntılı hale geldi.
Göz hareketleri artık yalnızca kasların basit refleksleri olarak görülmüyordu.
Araştırmalar:
frontal eye fields,
superior colliculus,
vestibüler çekirdekler,
PPRF,
nucleus nervi abducentis,
MLF,
nucleus nervi oculomotorii,
serebellum
arasındaki ilişkileri ortaya çıkardı.
Böylece CN VI’nın tarihi, periferik anatomiden sensörimotor ağ nörobilimine doğru taşındı.
Modern dönemde nomenklatürün ikinci standardizasyonu
Sömmerring’in 1778’de oluşturduğu 12 çiftli sistem büyük ölçüde kalıcı olmuş olsa da XIX. ve XX. yüzyıllarda İngilizce, Latince ve farklı ulusal anatomik nomenklatürler arasında terim farklılıkları devam etti.
Örneğin sinir:
nervus abducens ,abducens nerve,
abducent nerve
gibi farklı biçimlerde ifade edildi.
Modern Terminologia Anatomica , bu tarihsel dalgalanmanın ardından anatomik terminolojiyi uluslararası ölçekte standardize etmeye yönelik daha geniş projenin parçasıdır. Bu bakımdan Sömmerring’in yaptığı iş ile modern terminoloji komitelerinin yaptığı iş arasında dikkat çekici bir paralellik vardır:
XVIII. yüzyılda dağınık anatomik isimler bir sistem içine konuldu; XX.–XXI. yüzyılda ise uluslararası anatomi dili standardize edildi.
XX. ve XXI. yüzyıl: mikroskoptan görüntülemeye
Modern dönemde CN VI’nın “görülmesi” artık diseksiyonla sınırlı değildir.
MRI, yüksek çözünürlüklü kafa tabanı görüntüleme, BT, MR anjiyografi ve mikrocerrahi anatomisi sayesinde sinirin:
beyin sapı çıkış noktası,
sisternal seyri,
klivus üzerindeki yolu,
Dorello kanalı,
kavernöz sinüs,
superior orbital fissür
ve orbital segmenti
ayrıntılı olarak değerlendirilebilir.
Bu gelişme, abducens sinirini anatomi tarihinin ilginç bir örneğine dönüştürür:
XVI. yüzyıl anatomisti sinirin gittiği yeri gözlemliyordu; XXI. yüzyıl nöroanatomisti aynı yolu yaşayan insanda görüntüleyebiliyor.
Bu fark yalnızca teknik değildir. Anatomik bilginin epistemolojisini de değiştirir. Önce diseksiyonla elde edilen “statik anatomi”, daha sonra nörogörüntüleme ile canlı anatomi haline gelmiştir.
Günümüzde abducens “tek sinir” olmaktan neden çıkmıştır?
Bugünkü anlayış açısından CN VI:
bir sinir → bir kas
şeklinde basit bir anatomik nesne değildir.
En az dört farklı düzeyde düşünülmelidir:
Periferik düzey:
Nükleer düzey:
Beyin sapı devresi:
Supranükleer düzey:
Dolayısıyla “VI. sinir” aslında modern nörobilim açısından çok daha geniş bir horizontal göz hareketleri ağının anatomik düğüm noktasıdır.
Gelecek: abducens tarihinin yeni aşaması
Abducens sinirinin gelecekteki anatomik araştırmaları muhtemelen artık “sinirin nereden geçtiğini” bulmaya odaklanmayacaktır. Bu temel soru büyük ölçüde çözülmüştür.
Geleceğin soruları daha çok:
Nöron düzeyinde hangi hücreler hangi devreleri oluşturuyor?
Abducens çekirdeğindeki motor ve internöronal hücreler moleküler olarak nasıl farklılaşıyor?
Horizontal bakış ağının gelişimsel programı hangi genetik mekanizmalarla kuruluyor?
Kranial sinir çekirdeklerindeki hastalıklar tek hücre düzeyinde nasıl ortaya çıkıyor?
CN VI rejenerasyon kapasitesinin sınırları nelerdir?
Beyin sapı bağlantıları, yüksek çözünürlüklü canlı görüntüleme ile nasıl kişiye özgü haritalanabilir?
sorularına kaymaktadır.
Özellikle modern nörogelişim ve genoarchitecture yaklaşımı, kranial sinirlerin yalnızca anatomik koordinatlarını değil, onları oluşturan nöronların gelişimsel ve moleküler kimliğini incelemektedir. Kranial sinir tarihini üç aşamalı olarak ele alan modern tarihsel değerlendirmelerde de bu durum, makroskopik anatomiden mikroskopik çekirdek anatomisine, oradan ontogenez ve genoarşitektüre geçiş olarak ifade edilmektedir. (American Association for Anatomy )
Bu açıdan bakıldığında abducens sinirinin tarihsel serüveni oldukça simetrik bir yapıya sahiptir:
antik çağda hareket gözlendi;
Kronolojik gelişim tablosu
Dönem Anatomik gelişme Abducens açısından önemi MÖ III. yy İskenderiye anatomi geleneği Kranial sinirlerin sistematik incelenmesinin başlangıcı MS II. yy Galen 7 çiftlik sistem; modern VI bağımsız bir çift değil 1316 Mondino de’ Liuzzi Abducens bağımsız bir sinir olarak üçüncü çift içinde 1543 Vesalius İnsan diseksiyonuna dayalı yeni anatomik paradigma 1559 Realdo Colombo Abducens’i ayrı çift olarak tanımladı; VIII. çift 1561 Fallopius Abducens’in seyri ve lateral rektusla ilişkisini açık biçimde tarif etti 1664 Thomas Willis Abducens’i modern sırasındaki VI olarak konumlandırdı 1778 Samuel Thomas Sömmerring 12 çift kranial sinir sistemini standardize etti; VI = nervus abducensXIX. yy Mikroskopik anatomi Abducens çekirdeğinin anatomik kimliği belirginleşti XIX.–XX. yy Nörolojik lokalizasyon VI palsisi beyin sapı ve kafa tabanı lokalizasyonunda kullanıldı XX. yy Okülomotor nörofizyoloji PPRF–VI–MLF–III devresi çözüldü XX.–XXI. yy Nörogörüntüleme ve mikroanatomi Sisternal segment, Dorello kanalı, kavernöz sinüs ve orbital seyir canlı görüntülenebilir hale geldi XXI. yy Gelişimsel nörobilim ve genoarchitecture VI çekirdeği hücresel ve moleküler düzeyde inceleniyor
Tarihsel olarak en doğru “keşif” anlatısı
Bu nedenle “abducens siniri 1778’de Sömmerring tarafından keşfedildi” demek tarihsel açıdan fazla basitleştiricidir.
Daha doğru bir kronoloji şöyledir:
Galen → kranial sinirlerin ilk büyük sistematik sınıflandırmalarından biri, fakat modern VI yok.
Mondino → abducens’e karşılık gelen sinir bağımsız bir yapı olarak görülüyor.
Colombo → abducens ayrı bir kranial sinir çifti olarak sınıflandırılıyor.
Fallopius → sinirin seyri ve lateral rektusla ilişkisi ayrıntılı biçimde tarif ediliyor.
Willis → bu sinir modern sıradaki VI. çift konumuna yerleştiriliyor.
Sömmerring → modern 12 çiftlik kranial sinir sisteminin kurulmasıyla VI = nervus abducens nomenklatürü kalıcılaşıyor.
XIX.–XX. yüzyıl nöroanatomisi → “sinirin kendisi”nden “çekirdeği ve bağlantıları”na geçiliyor.
XXI. yüzyıl → anatomik yolun ötesinde hücresel, gelişimsel, moleküler ve ağ düzeyindeki organizasyon araştırılıyor.
Dolayısıyla abducens’in tarihi tek bir keşif anına indirgenemez. Bu tarih, Galen’in geniş ve hayvan diseksiyonlarına dayalı sinir kategorilerinden başlayıp Rönesans’ın doğrudan insan diseksiyonuna, Padova anatomisinin ayrıştırıcı gözlemciliğine, Willis’in işlevsel nöroanatomisine ve Sömmerring’in standartlaştırıcı nomenklatürüne; oradan da modern beyin sapı devreleri ve moleküler nörobilime uzanan yaklaşık iki bin yıllık bir anatomik sürekliliktir. (American Association for Anatomy )
Bu perspektiften “nervus abducens” , yalnızca gözü dışa çeviren VI. kranial sinirin adı değildir; Batı anatomisinin gözlemden sınıflandırmaya, sınıflandırmadan lokalizasyona ve lokalizasyondan nöral ağların çözümüne geçişini izleyebildiğimiz küçük ama son derece öğretici bir tarihsel modeldir.
