I. Antik Çağlardan Mikroskobik Çağa: Zona’nın Tarihsel Yolculuğu
1.1. Eski Medeniyetlerde Zona
M.Ö. 3000 – Antik Mısır sḏt ) olarak adlandırır ve balmumu, zeytinyağı ve demir oksit karışımları ile tedavi önerir. Antik Mısırlılar, bu döküntülerin belirgin bir dermatom (duysal sinir bölgesi) boyunca ilerlemesini gözlemlemiş, ancak bu dağılımın sinirsel kökenini anlayamamışlardır.
M.Ö. 500 – Antik Yunan ve Roma Epidemics adlı eserinde “herpes zoster” terimini ilk kez kullanır. Yunanca herpēs (sürünen, yayılan) ve zōstēr (kemer, kuşak) kelimelerinden türetilen bu terim, hastalığın gövdeyi saran kuşak benzeri görünümünü tanımlar. Galen (M.S. 130-200), zona lezyonlarının sinirler boyunca yayılmasını gözlemlemiş, ancak bunu “kötü humors” (kötü sıvıların) sinir kanallarından akması olarak yorumlamıştır.
Orta Çağ – İslam Tıbbı El-Kanun fi’t-Tıb adlı eserinde zona’yı “nār-ı fāriz” (yayıcı ateş) olarak tanımlar. Sinir ağrısının önemini vurgular ve opium, kükürt ve cıva içeren merhemler önerir. İbn-i Sina, hastalığın tek taraflı oluşumunu ve duysal sinirlerle ilişkisini ilk kez klinik olarak detaylandıran hekimlerden biridir.
Rönesans – Paracelsus ve İatrokimya
1.2. 18. ve 19. Yüzyıl: Klinik Tanımlamalar
1767 – William Heberden
1831 – Richard Bright
1860’lar – Friedrich von Bärensprung
1888 – Von Bökay
II. Virüsün Keşfi: 20. Yüzyılın İlk Yarısı
2.1. Su Çiçeği Virüsünün İzolasyonu
1952 – Thomas H. Weller ve John F. Enders
1954 – Weller’in Zona İzolasyonu
1958 – Hope-Simpson Hipotezi The Lancet ‘te yayınladığı çalışmada “latent enfeksiyon” hipotezini öne sürer. Hope-Simpson, su çiçeği geçiren kişilerde VZV’nin duysal ganglionlarda latent kaldığını, yaşlanma veya immünsüpresyonla reaktive olduğunu teorize eder. Bu hipotez, 1980’lerde moleküler biyoloji teknikleriyle doğrulanacaktır.
2.2. VZV’nin Moleküler Karakterizasyonu
1965 – VZV Genomunun İlk Haritalanması
1974 – Takahashi ve Su Çiçeği Aşısı
1980’ler – Latent VZV’nin Kanıtı
III. İlk Zona Aşısı: Zostavax ve Canlı Aşı Çağı
3.1. Zostavax’ın Geliştirilmesi
1990’lar – Merck’in Oka/Merck Suşu Çalışmaları
2005 – Shingles Prevention Study (SPS)
2006 – FDA Onayı ve Piyasaya Sürülme
Canlı virüs içerdiği için immünsüpresif hastalarda kontrendike
-15°C’de saklanması gerekli (soğuk zincir lojistik zorluğu)
Yaşla birlikte etkinlik belirgin şekilde azalıyor
3.2. Zostavax’ın Sınırlılıkları ve Çekilmesi
2011 – ACIP Tavsiyesi Değişikliği
2017-2018 – Shingrix’in Üstünlüğünün Kanıtlanması
2020 – Zostavax’ın Piyasadan Çekilmesi
IV. Shingrix’in Doğuşu: Rekombinant Devrimi
4.1. AS01 Adjuvan Sisteminin Kökeni
1980’ler – QS-21 Saponinin Keşfi Quillaja saponaria Molina ) kabuğundan izole edilen QS-21 saponini, immün yanıt güçlendirici (adjuvan) özellikleri keşfedilir. Ancak QS-21’in sistemik toksisitesi (hemoliz, hepatotoksisite) kullanımını sınırlar.
1990’lar – GSK ve Lipozomal Formülasyon
2000 – MPL (Monofosforil Lipid A) Entegrasyonu
2005 – AS01B’nin Standardizasyonu
4.2. Rekombinant gE Antijeninin Geliştirilmesi
1990’lar – gE’nin VZV’deki Rolünün Anlaşılması
2000’ler – CHO Hücre Sistemi ve Rekombinant Üretim
2005-2008 – Preklinik Geliştirme
V. Klinik Geliştirme: ZOE Çalışmaları ve Devrim
5.1. ZOE-50: 50 Yaş Üstünde Çığır Açan Etkinlik
2008-2011 – Çalışma Tasarımı ve Yürütülmesi
2015 – New England Journal of Medicine Yayını
Zona önleme etkinliği: %97.2 (95% GA: 93.7-99.0)PHN önleme: %91.2Yan etki profili: Reaksiyojenite yüksek, ancak geçici ve tolere edilebilir
Bu sonuçlar, aşı tarihindeki en yüksek etkinlik değerlerinden biridir ve bilimsel toplulukta şok etkisi yaratır.
5.2. ZOE-70: Yaşlı Popülasyonda Olağanüstü Başarı
2011-2014 – 70 Yaş Üstü Gönüllüler
2016 – NEJM Yayını
Etkinlik: %91.3 (95% GA: 86.8-94.5)PHN önleme: %88.8Bu yaş grubunda %90’ın üzerinde koruma, önceki tüm aşı teknolojilerinin başarısını aşar.
ZOE-50/70’ın Bilimsel Önemi
5.3. ZOE-HS: İmmünsüpresif Hastalarda Güvenlik
2014-2018 – Otoimmün ve İmmünsüpresif Hastalar
2020 – JAMA Yayını
Genel popülasyona benzer etkinlik profili
Güvenlik profili kabul edilebilir
Bu, Shingrix’in Zostavax’ın ulaşamadığı kritik bir popülasyonda kullanılabileceğini gösterir.
5.4. ZOE-HSCT: Kök Hücre Nakli Alıcıları
2012-2018 – HSCT Sonrası Dönem
2019 – NEJM Yayını
Etkinlik: %68.2 (bu zorlu popülasyonda bile anlamlı koruma)Güvenlik: Kabul edilebilir, graft-versus-host hastalığı riski artmamıştır.
VI. Düzenleyici Onaylar ve Küresel Yayılım
6.1. FDA Onayı ve ABD’de Kullanım
25 Ekim 2017 – FDA Onayı
2018 – ACIP Tavsiyesi
2021 – İmmünsüpresif Genişletilmiş Endikasyon
6.2. EMA Onayı ve Avrupa
21 Mart 2018 – EMA Onayı
2018-2020 – Avrupa Ülkelerinde Kademeli Giriş
Almanya: STIKO 60 yaş üzeri önerisi
Fransa: 65 yaş üzeri ulusal program
İngiltere: NHS 70 ve 79 yaş kademeli programı
6.3. Diğer Düzenleyici Onaylar
Ülke/Bölge Onay Tarihi Yaş Grubu Özel Notlar Kanada 2017 50+ NACI hızlı değerlendirme Japonya 2018 50+ SkyZoster ile rekabet Avustralya 2018 50+ 2024’ten itibaren 65+ ulusal program Güney Kore 2018 50+ Ulusal sağlık sigortası kapsamı Brezilya 2019 50+ Özel sağlık sistemleri
VII. Österreich (Avusturya) Bağlamı: Belgedeki Tarihsel ve Kültürel Detaylar
7.1. Avusturya’nın Aşılama Tarihi
1948 – İlk Ulusal Aşılama Programı
1974 – Maser-Mumps-Kızamıkçık (MMR) Aşısının Dahil Edilmesi
1980’ler – Hepatit B ve Hib Aşıları
1998 – İlk Resmi Impfplan
2010’lar – Dijital Dönüşüm
2024 – Sağlık Reformu ve “Öffentliches Impfprogramm”
İnfluenza (grip)
Pnömokok
Herpes Zoster (Shingrix)
aşılarını ücretsiz olarak sunar.
7.3. Shingrix’in Avusturya’ya Girişi (Belgedeki Detaylar)
01.11.2025 – Resmi Başlangıç Tarihi
Yaş Kriteri: “Vollendeten 50. Lebensjahr”
Risk Grubu Genişletmesi: 18-59 Yaş
Risk Kategorisi Örnekler Uygulama Doğuştan veya edinsel immün yetmezlik Primer immün defisitler, HIV/AIDS İmmünolog/hekim kararı İmmünsüpresif/immün modülatör tedavi Kemoterapi, biyolojik ajanlar, kortikosteroidler Tedavi eden hekim kararı İdeal olarak immünsüpresif tedavi öncesi Transplantasyon adayları, otoimmün hastalıklar Planlı aşılama Otoimmün hastalıklar Romatoid artrit, SLE, sedef hastalığı Rehberlere uygun Hematolojik ve onkolojik hastalıklar Lenfoma, lösemi, solid tümörler Onkolog kararı Rezidive eden Herpes Zoster Tekrarlayan zona öyküsü Hekim değerlendirmesi Kronik hastalıklar KOAH, astım, bronşektazi, kronik böbrek yetmezliği, kardiyovasküler hastalıklar, metabolik hastalıklar (DM, HbA1c yüksekliği) Rehberlere uygun
7.4. Avusturya’da Uygulama Altyapısı
Katılımcı Kurumlar (Belgede Belirtilenler)
Arztpraxen (hekim muayenehaneleri)
Kassenärzte (sözleşmeli hekimler)
Wahlarztpraxen (serbest hekimler)
Spitäler (hastaneler)
Alten- und Pflegeheime (yaşlı ve bakım evleri)
Kur- und Reha-Anstalten (rehabilitasyon merkezleri)
Betriebe (işyerleri sağlık birimleri)
Einrichtungen der Bezirksverwaltungsbehörden ve Magistrate (belediye sağlık birimleri)
Sipariş ve Tedarik Zinciri
e-Shop: https://www.e-shop.gv.at/e-shopx/#/login üzerinden online siparişBBG (Bundesbeschaffung GmbH): Federal tedarik şirketi aracılığıylaMinimum sipariş miktarı: 18 doz (karma siparişler mümkün)Fiyat: €16,- (ABD’den farklı olarak, Avusturya’da kamu programı kapsamında hasta için ücretsiz)
ÖGK (Österreichische Gesundheitskasse) Faturalandırma
Reçete numarası üzerinden doğrudan ÖGK’ye faturalandırma
“Lieferung erfolgt in der Regel ohne Impfzubehör” (Teslimat genellikle aşı malzemesi olmadan yapılır)
7.5. Kültürel ve Sosyal Bağlam
Avusturya’nın “Impfkultur” (Aşı Kültürü)
“Gemeinschaftsschutz” (Topluluk Koruması) Kavramı
Dijital Sağlık Entegrasyonu
VIII. Küresel Aşı Tarihinde Shingrix’in Yeri
8.1. Rekombinant Aşı Teknolojisinin Evrimi
1986 – İlk Rekombinant Aşı (Hepatit B)
1990’lar – Subünit Aşıların Gelişimi
2000’ler – Adjuvan Devrimi
2017 – Shingrix ve AS01B
8.2. Aşı Tarihindeki Karşılaştırmalı Başarı
Aşı Yıl Teknoloji Etkinlik Tarihsel Önemi Küçük çiçek 1796 Canlı atenüe ~%95 İlk aşı, aşı biliminin doğuşu Polio (Salk) 1955 İnaktif ~%90 İlk inaktif viral aşı MMR 1963-71 Canlı atenüe ~%97 Kombine aşı devrimi Hepatit B 1986 Rekombinant ~%95 İlk rekombinant aşı HPV (Gardasil) 2006 Rekombinant VLP ~%98 Kanser önleyici aşı Shingrix 2017 Rekombinant + AS01B %97.2 En etkili yetişkin aşısı
8.3. COVID-19 ve mRNA Sonrası Perspektif
2020-2021 – mRNA Aşılarının Yükselişi
2024-2025 – Kombine Aşı Araştırmaları
IX. Gelecek Perspektifleri ve Araştırma Öncelikleri
9.1. Devam Eden Uzun Dönem Çalışmalar
ZOE-LTFU (Long-Term Follow-Up)
10+ yıl etkinlik takibi
2025-2030 arası veri bekleniyor
Revaksinasyon (booster) ihtiyacının belirlenmesi
Rituximab ve B Hücre Deplesyonu
Optimal aşılama zamanlaması
B hücre rekonstitüsyonu sonrası etkinlik
9.2. Potansiyel Yeni Endikasyonlar
Popülasyon Aşama Beklenen Zaman HIV pozitif adolesanlar (12-17) Faz II 2026-2027 Solid organ nakli alıcıları (karaciğer, akciğer) Faz III 2027-2028 Otoimmün genişletilmiş kohort Gözlemsel Devam ediyor
M72/AS01E – Tüberküloz Aşısı
RTS,S/AS01E – Malaria Aşısı
