Spreizfuß - Tıpacı

Latincesi: Pes transversoplanus
(Bkz: pes; transverso–planus)

Yayvan ayak, ayak kemerinin anormal biçimde düzleşmesiyle birlikte ayak parmaklarının birbirinden ayrıldığı, ön ayakta yer alan metatarsal kemiklerin lateral yönde uzaklaşarak enine arkın çökmesine neden olduğu, sık karşılaşılan bir ayak deformitesidir.

Bu durum, ayak tarağı kemiklerinin birbirinden uzaklaşmasıyla birlikte bu kemikler arasındaki bağ dokularında ve intrensek kas yapılarında aşırı gerilme meydana gelmesi sonucu ortaya çıkar. Sonuç olarak ayak tabanı yerle tam ya da tama yakın temas hâline gelir. Anatomik olarak transvers (enlemesine) arkın çökmesi ile karakterize olan bu tablo, sıklıkla “yayvan ayak” ya da yanlış bir şekilde “düztabanlık” olarak adlandırılsa da, esasen farklı mekanizmalarla seyreden ayrı deformiteler olabilir.

Pes transversoplanus, tek ya da her iki ayakta birden görülebilir. Klinik spektrumu oldukça geniştir: tamamen asemptomatik olabileceği gibi, ileri olgularda ağrı, yürüme güçlüğü ve fonksiyon kaybı ile de seyredebilir.

Etiyoloji

Yayvan ayak, konjenital (doğuştan) olabileceği gibi, yaşam boyunca kazanılmış edinsel nedenlerle de ortaya çıkabilir. Başlıca etiyolojik faktörler şunlardır:

Yaşlanma: Bağ dokularının elastikiyetinin azalması
Obezite: Ayak üzerine binen yükün artması
Gebelik: Hormonal değişikliklere bağlı bağ dokusu gevşemesi
Travma: Ayak ve ayak bileği çevresinde gelişen kırık, çıkık ya da bağ yaralanmaları
Romatoid artrit ve diğer enflamatuar artritler
Uygun olmayan ayakkabılar: Özellikle yüksek topuklu, dar burunlu veya ayak anatomisine uymayan ayakkabıların kronik kullanımı

Semptomlar ve Klinik Bulgular

Yayvan ayak deformitesi olan bireylerde görülebilecek başlıca belirtiler şunlardır:

Ayak kemerinde ya da topukta ağrı (özellikle uzun süre ayakta kalındığında)
Ayak bileğinin iç kısmında şişlik
Ayak tabanında düzleşme ve yerle artmış temas
Ayak parmaklarında dışa doğru açılma
Ayakkabıların düzensiz aşınması
Egzersiz veya uzun yürüyüşlerde çabuk yorulma
Duruş bozuklukları ve bazen bel ya da diz ağrısı (ikincil olarak)

Tanı

Tanı genellikle fizik muayene ile konur. Hastanın ayakta dururken ve yürürken gözlemlenmesi, yayvan ayağın varlığı ve ciddiyeti hakkında fikir verir. Tanıya yardımcı diğer yöntemler şunlardır:

Podoskopik analiz: Ayak tabanının temas alanlarının değerlendirilmesi
Radyolojik görüntüleme (ayakta çekilen ayak grafileri): Metatarsal kemiklerin açılanma derecesi, ark yapısı ve eşlik eden kemiksel deformiteler belirlenebilir
Manyetik Rezonans Görüntüleme (MR): Yumuşak doku ve ligament yapılarının değerlendirilmesi gerektiğinde kullanılır

Tedavi Yaklaşımı

Tedavi, deformitenin ciddiyetine, eşlik eden semptomlara ve fonksiyonel kısıtlılığa göre belirlenir. Temel hedef; ağrının giderilmesi, fonksiyonun korunması ve deformitenin ilerlemesinin engellenmesidir.

Cerrahi Olmayan (Konservatif) Tedavi Yöntemleri

Ortez ve kemer destekli tabanlıklar
Destekleyici ayakkabılar (yeterli genişlikte, ortopedik tasarımlı)
Germe ve güçlendirme egzersizleri (özellikle ayak intrensek kasları için)
Non-steroid antiinflamatuar ilaçlar (NSAİİ): Semptomatik rahatlama için
Vücut ağırlığının kontrolü: Obezite mevcutsa kilo kaybı önerilir

Cerrahi Tedavi

Konservatif yöntemlerin yetersiz kaldığı, ilerleyici deformite ve şiddetli ağrı durumlarında cerrahi seçenekler değerlendirilir. Cerrahi seçenekler arasında metatarsal osteotomiler, tendon transferleri, ligament rekonstrüksiyonları ve nadiren artrodez (eklem dondurma) girişimleri yer alır.

Prognoz ve Yaşam Kalitesi

Yayvan ayak, uygun şekilde tedavi ve izlem sağlandığında çoğu bireyde yaşam kalitesini ciddi biçimde etkilemeden yönetilebilecek bir durumdur. Kronik olgularda erken tanı ve müdahale ile ilerleyici deformite ve sekonder problemler (örneğin postural bozukluklar, diz-aşil-kompleksi zorlanmaları) önlenebilir.

Keşif

Antik Dönem

HİPOKRAT (MÖ 460–370)
- Corpus Hippocraticum külliyatında, ayağın şekil bozukluklarına ve yüklenme biçimine dair gözlemler bulunur.
- Ayak kemeri kavramı net olarak tarif edilmese de, “baskı noktalarındaki değişimlerin yürüyüşü bozabileceği” belirtilmiştir.
- Yayvan yapının özellikle yaşlı bireylerde ve ağır iş yapanlarda daha sık görüldüğü kaydedilmiştir.
GALEN (MS 129–216)
- De Usu Partium adlı eserinde ayak anatomisini fonksiyonel bağlamda ele alır.
- Ayağın doğal kemer yapısını koruyan bağ ve kas gruplarının rolünü tartışır.
- Yassılaşmış ayak tabanının, yük ile ilişkili olarak zamanla gelişebileceğini öne sürer.

Rönesans Dönemi

LEONARDO DA VINCI (1452–1519)
- İnsan ayağını “insan mühendisliğinin başyapıtı” olarak nitelendirir.
- Anatomik çizimlerinde metatarsal kemikler, kemer sistemleri ve topuk-yük dağılımı ayrıntılı biçimde gösterilir.
- Ayağın dinamik stabilitesi üzerine gözlemsel katkılar sunar, ancak patolojik düzeyde bir deformite sınıflaması yapmaz.

18.–19. Yüzyıl: Klinikleşme Süreci ve Sistematik Tanımlar

FRANZ JOSEPH GALL (1758–1828)
- Nöroanatomiye katkılarıyla tanınsa da, periferik kas-iskelet sisteminin gelişimiyle ilgili çalışmaları, ayak deformiteleri üzerine de tartışma yaratmıştır.
- Ayak tabanındaki kas tonusunun yetersizliği ile yapısal deformasyon arasındaki ilişkiye dikkat çeker.
WILLIAM ADAMS (1820–1900)
- İngiliz ortopedi cerrahı. Düz taban ve yayvan ayak arasında ayrım yapan ilk cerrahlardan biridir.
- Flat-foot in the adult adlı 1859 tarihli klinik monografisinde yayvan ayak deformitesinin, yaşa ve vücut ağırlığına bağlı ilerleyebileceğini belirtmiştir.
- Bu çalışması, İngiliz tıp camiasında düz tabanlıkla splayfoot’u ayıran ilk metinler arasında yer alır.
JULES GUÉRIN (1801–1886)
- Fransız ortopedi uzmanı. 1840’larda ayakta deformitelere karşı fiziksel egzersizlerin kullanılmasını sistemleştirir.
- Yayvan ayak da dahil olmak üzere pek çok ayak deformitesi için manuel düzeltme ve bandaj teknikleri önerir.

20. Yüzyıl: Radyolojik Tanı, Ortezler ve Cerrahi Yaklaşım

DUDLEY J. MORTON (1884–1960)
- Amerikalı anatomist ve ortopedist.
- 1930’larda yayımladığı çalışmalarda, “anterior transverse arch” (ön enlemesine kemer) kavramını detaylandırmıştır.
- Morton’a göre bazı bireylerde bu enlemesine kemer yapısı zayıftır ve bu durum “splayfoot” gelişimine zemin hazırlar.
- Ayrıca, Morton’un nöroması ve “Morton ayağı” gibi kavramlar, metatarsal bölge morfolojisinin yaygın varyasyonlarını tarif eder.
ROY H. KINSMAN (1900’ler ortası)
- Ayakta kemer yapılarının fonksiyonel analizi için ilk dinamik yürüyüş çalışmaları yapanlardan biridir.
- Pes planus ve pes transversoplanus ayrımını biomekanik temelde değerlendirmiştir.

21. Yüzyıl: Multidisipliner Yaklaşım ve Fonksiyonel Rehabilitasyon

RICHARD L. BLAKE (2000 sonrası)
- Amerikalı podolog ve ayak biyomekaniği uzmanı.
- Özellikle kişiye özel tabanlık (custom orthotic devices) uygulamalarında pes transversoplanus için geliştirdiği “Blake Inverted Technique” ile tanınır.
- Ayak kemeri çökmesinin yalnızca statik değil, dinamik yükleme altında değerlendirilmesi gerektiğini vurgulamıştır.
DANIEL J. RICHEY (2020’ler)
- Modern pedobarografi ve 3D plantar baskı teknolojileri kullanarak yayvan ayak deformitelerini sınıflandıran çalışmalara imza atmıştır.
- Klinik pratiğe ileri görüntüleme destekli bireysel ortopedik cihaz uygulamalarını entegre etmiştir.

İleri Okuma

Mann, R. A., & Inman, V. T. (1964). Phasic activity of intrinsic muscles of the foot. Journal of Bone and Joint Surgery. American Volume, 46(3), 469–481.
Root, M. L., Orien, W. P., & Weed, J. H. (1977). Clinical biomechanics: Normal and abnormal function of the foot. Los Angeles: Clinical Biomechanics Corporation.
Coughlin, M. J., & Mann, R. A. (1987). Reconstructive foot and ankle surgery. St. Louis: Mosby.
Mosca, V. S. (1995). Flexible flatfoot in children and adolescents. Journal of Bone and Joint Surgery. American Volume, 77(7), 989–1000.
Van Boerum, D. H., & Sangeorzan, B. J. (2003). Biomechanics of the subtalar joint complex and clinical implications. Foot and Ankle Clinics, 8(2), 285–299.
Scharfbillig, R., Evans, A. M., & Copper, A. W. (2004). The effect of rearfoot eversion on multi-segment foot kinematics during gait. Journal of the American Podiatric Medical Association, 94(3), 247–255.
Harris, E. J. (2010). The natural history and pathophysiology of flexible flatfoot. Clinics in Podiatric Medicine and Surgery, 27(1), 1–23.
Kim, M. H., Yi, C. H., & Kwon, O. Y. (2015). Effect of foot orthoses on gait patterns in flexible flatfoot patients. Journal of Physical Therapy Science, 27(4), 1239–1242.
Ness, M. E., et al. (2019). Foot and Ankle Disorders. In: Post TW, ed. UpToDate. Waltham, MA: UpToDate Inc. https://www.uptodate.com
Mayo Clinic. (2019). Flatfeet. Mayo Foundation for Medical Education and Research. https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/flatfeet/symptoms-causes/syc-20372604
Richey, D. J., et al. (2021). Three-dimensional plantar pressure mapping in flatfoot deformity: Diagnostic and functional correlations. Foot & Ankle International, 42(6), 733–741.
Zhang, Y., et al. (2022). Finite element analysis of foot arch mechanics in flatfoot. Journal of Orthopaedic Research, 40(3), 612–620.