Gün: 15 Nisan 2015

“Struma” terimi tarihsel olarak tiroid bezinin büyümesi olan guatr anlamına gelir ve genellikle iyot eksikliği veya tiroid disfonksiyonu ile ilişkilendirilir. Tanınması yüzyıllar öncesine dayanır, ancak kesin anlayış tıp bilimiyle birlikte gelişmiştir.

• Antik Gözlemler: Boyun şişkinlikleri, muhtemelen guatrlar, antik metinlerde belirtilmiştir. MÖ 2700 civarındaki Çin tıbbi kayıtları, daha sonra iyot kaynağı olarak kabul edilen deniz yosunuyla tedavi edilen boyun şişkinliklerini anlatır. Hipokrat (MÖ 5. yüzyıl) dahil olmak üzere Antik Yunanlılar, nedenlerini anlamadan benzer durumları tanımlamışlardır.
• Orta Çağ: Guatr, dağlık alanlar gibi iyot eksikliği olan bölgelerde yaygındı. Genellikle doğaüstü nedenlere veya kötü beslenmeye atfedilirdi. “Struma” (Latincede şişlik veya tümör anlamına gelir) terimi, boyun büyümelerini tanımlamak için ortaçağ tıbbi metinlerinde ortaya çıkmıştır. – 16.-18. Yüzyıllar: Paracelsus (1493-1541) gibi Rönesans hekimleri guatrı mineral eksikliği olan su gibi çevresel faktörlere bağladılar ancak özgüllükten yoksundular. 18. yüzyılda guatr Avrupa’da, özellikle de endemik olduğu Alp bölgelerinde giderek daha fazla incelendi.
• 19. Yüzyıl Atılımları: 1811’de Bernard Courtois iyotu keşfetti ve 1820’lerde Jean François Coindet gibi hekimler guatrı tedavi etmek için iyot kullandılar ve iyotun rolünü doğruladılar. 1850’de George Zeller guatrı tiroid disfonksiyonuyla ilişkilendirerek “struma”nın bir tiroid rahatsızlığı olduğu anlayışını ilerletti.
• 20. Yüzyıl: İyot eksikliği ile guatr arasındaki bağlantı sağlamlaştırıldı. 1917’de David Marine Ohio’da denemeler yaptı ve iyot takviyesinin guatrı önlediğini ve tuzun yaygın iyotlanmasına yol açtığını gösterdi. “Struma” terimi, endokrinoloji ilerledikçe “guatr” veya belirli tiroid teşhisleri lehine daha az yaygın hale geldi.

Günümüzde “struma” büyük ölçüde arkaik bir terimdir ve yerini basit guatr, multinodüler guatr veya tiroidit gibi kesin teşhisler almıştır ve nedenleri iyot eksikliğinden Hashimoto tiroiditi gibi otoimmün hastalıklara kadar uzanmaktadır. Belirli bir bağlamı kastetmişseniz (örneğin, Struma Nehri veya başka bir kullanım), lütfen açıklayın!

1. Paracelsus (1530). Opus Paramirum. Manuskript, später veröffentlicht in: Huser, J. (Hg.). Theophrasti Paracelsi Opera Omnia Medico-Chemico-Chirurgica, Basel: Waldkirch, 1589–1591.
2. Bonet, T. (1679). Sepulchretum sive anatomia practica ex cadaveribus morbo denatis. Geneva: Chouet.
3. Boerhaave, H. (1709). Institutiones medicae in usum annuae exercitationis domesticos. Leiden: Boutesteniana.
4. Alibert, J.-L. (1817). Précis théorique et pratique sur les maladies de la peau, Paris: Brosson & Chaudé.
5. Chatin, A. (1851). Mémoire sur la cause de la goître. Comptes rendus hebdomadaires des séances de l’Académie des sciences, 33: 619–622.
6. Kocher, T. (1883). Ueber Kropfexstirpation und ihre Folgen. Archiv für klinische Chirurgie, 29: 254–337.
7. Marine, D. & Kimball, O. P. (1917). The prevention of simple goiter in man. Archives of Internal Medicine, 20(5): 661–672.
8. Kelly, L. M. & Spencer, C. A. (1989). Clinical recognition of goiter and hypothyroidism. Endocrinology and Metabolism Clinics of North America, 18(3): 593–619.
9. Hetzel, B. S. (1989). The Story of Iodine Deficiency: An International Challenge in Nutrition. Oxford: Oxford University Press.
10. Zimmermann, M. B. (2009). Iodine deficiency. Endocrine Reviews, 30(4): 376–408.

1.1. Antik Yunanca: κῶνος (kônos)

Antik Yunanca’daki κῶνος (kônos) sözcüğü, çok katmanlı bir anlam yapısına sahiptir. Başlangıçta üç temel nesneyi işaret eden somut bir isim olarak kullanılmıştır:

• Koni (geometrik form),
• Topaç (kendi ekseni etrafında dönen oyuncak),
• Çam kozalağı (spiral formlu doğal yapı).

Bu üç anlamın ortak paydası, belirgin biçimde daralan bir eksen etrafında düzenlenen spiral veya sivrilen bir şekildir. Dolayısıyla κῶνος, şekilsel bir prototipi işaret eder: tabanı geniş, ucu sivri, hacimli bir yapı. Bu şekil, hem doğal dünyada (çam kozalağı) hem de insan yapımı nesnelerde (topaç, mızrak ucu) karşılık bulur.

1.2. Latince: conus

Latince’ye conus biçiminde geçmiş olan bu terim, anlamını büyük ölçüde muhafaza eder: “koni, sivri uç, kama, dağ zirvesi”. Bu aşamada conus, yalnızca nesnel biçim değil, aynı zamanda geometrik bir terim olarak da standartlaşmıştır. Özellikle Roma mimarisi ve erken dönem geometri metinlerinde konik şekillerin tasviri için bu sözcük kullanılmıştır.

Latince’de anlam genişlemesi dikkat çeker:

• Geometrik koni: Matematik ve mimarideki kullanım (örneğin: conus marmoreus – mermerden yapılmış koni).
• Topografik koni: Yanardağlar ve dağ zirveleri (örneğin: conus montis – dağın konik zirvesi).
• Optik ve tıbbi konotasyonlar: Göz yapılarındaki konik uzantılar (örneğin: göz dibindeki şekil bozukluklarında).

1.3. Fransızca: cône → İngilizce: cone

Orta Çağ boyunca Latince’nin skolastik etkisiyle Avrupa dillerine yayılan conus, Eski Fransızca’ya cone (daha sonra cône) biçiminde geçmiştir. Buradan İngilizce’ye cone olarak aktarılmıştır.

Modern Batı dillerinde cone kelimesi çok çeşitli alanlarda kullanılır:

• Geometri ve matematik: Konik cisim, konik kesitler.
• Botanik: Kozalak (örneğin: pine cone – çam kozalağı).
• Optik: Retinada yer alan konik fotoreseptör hücreleri (cones).
• Nöroanatomi: Beyin sapı ve medulla oblongata’daki pyramidal cone yapılar.
• Görsel sanatlar: Perspektif çizimde konik bakış alanları.

Her şey bir şekille başladı.
Yayvan bir taban, sivrilen bir uç…
Antik Yunanlıların doğadan öğrendiği bu şekli kônos diye adlandırmaları boşuna değildi. Çam kozalağından topaca, mızrak ucundan dağlara kadar aynı formun tekrar ettiği bir dünyada yaşıyorlardı. Ve bu formun cazibesi sadece geometriyle sınırlı kalmadı. Zamanla bu “koni” biçimi insan bedeninin en derin, en karmaşık alanlarında da kendini göstermeye başladı — fark edilmesi yüzyıllar alacak olsa da…

Roma’dan Rönesans’a: Koni Şeklinin Bedenle İlk Teması

Latinceye conus olarak geçmiş bu terim, Antik Roma’da öncelikle mimari ve topografya bağlamında kullanıldı. Romalı hekimler, Galen’in anatomiye getirdiği katkılara rağmen insan omuriliğinin alt ucundaki konik yapıyı tanımlarken henüz bu sözcüğü kullanmamışlardı. Çünkü görmemişlerdi.
Gerçek keşifler için bedenin içini doğrudan gözle görebilmek gerekiyordu — ve bu, Rönesans’a kadar mümkün değildi.

1543: Vesalius ve Anatomik Koni

1543 yılında Andreas Vesalius’un çığır açan eseri De humani corporis fabrica, kadavra üzerinde yapılan diseksiyonların bilimsel bir temele oturduğu ilk büyük anatomi kitabıydı. Vesalius, omuriliğin alt ucunun konik bir biçimde sonlandığını, buradan çıkan sinir liflerinin ise at kuyruğu gibi yayıldığını ilk kez açık biçimde çizimlerle gösterdi. Ancak bu yapıya özel bir ad vermedi.

Koni şekli oradaydı, ama henüz “adıyla” bilinmiyordu.

18. Yüzyıl: “Conus medullaris”in Doğuşu

Conus teriminin tıpta sistematik olarak kullanılması, 18. yüzyılın ortalarında Fransız ve Alman anatomi ekollerinde başladı. Özellikle Félix Vicq d’Azyr ve Samuel Thomas von Sömmerring gibi nöroanatomistlerin detaylı beyin ve omurilik haritalamaları sırasında, medulla spinalisin alt ucunun belirgin şekilde konik olduğunu belgeledikleri görülür.
Bu yapı giderek “conus medullaris” olarak adlandırıldı: Latince “omuriliğin konisi.”

Burada ilginç bir nokta var: Conus terimi, sadece biçimi tanımlamakla kalmıyor; aynı zamanda işlevsel bir sınır çiziyor. Çünkü bu yapı, merkezi sinir sisteminin omurilikle sonlandığı yerdir. Aşağısı artık periferik sinir sistemine aittir (cauda equina). Yani bir koni, hem şekil hem sınırdır.

19. Yüzyıl: Gözün İçinde Bir Koni Daha

Oftalmolojide “conus”un serüveni ise daha geç başladı. 19. yüzyılın ortalarında Albrecht von Graefe, gözün retina ve optik disk yapısını detaylı biçimde inceleyen ilk bilim insanlarından biriydi.
Von Graefe, özellikle yüksek miyopisi olan bireylerde optik sinir başının çevresinde şekilsel bozulmalar, dışa doğru sivrilen uzantılar fark etti. Bu yapılar, mikroskobik olarak incelendiğinde, göz küresinin arka kısmındaki skleral kabarıklıklardı.

Başlangıçta bu oluşuma özel bir isim verilmemişti. Ancak 20. yüzyılın başlarında, oftalmoskopi yaygınlaştıkça ve miyopiye bağlı dejeneratif değişiklikler daha net tanımlandıkça, bu bölgedeki dışbükey kabartı için artık bir terim yerleşmişti:
Conus myopicus — yani “miyopik koni”.

20. Yüzyıl: Mikroskoptan Hücreye

Aynı “conus” terimi bu kez mikroskobik düzeye indi. Retinadaki ışık reseptörleri olan cone cells (konik hücreler), sadece şekilleri nedeniyle değil, renkli görmede oynadıkları belirleyici rol nedeniyle de bilim tarihine geçtiler.
Bu kullanımda conus, artık sadece anatomik bir yapıyı değil, aynı zamanda işlevsel bir moleküler özelleşmeyi ifade ediyordu.

Ve Bugün…

Bugün tıpta conus dendiğinde, konik şekle sahip çok sayıda yapı akla gelir:

• Conus medullaris: Omuriliğin konik sonu.
• Conus myopicus: Yüksek miyopide gözdeki konik deformite.
• Conus arteriosus: Kalpte sağ ventrikülün konik çıkışı.
• Cone cells: Renkli görmeden sorumlu konik retina hücreleri.

Hepsi bir şeklin – binlerce yıldır doğada tekrar eden bir formun – insan bedenindeki yankılarıdır.
Ve hepsi, tıbbın şekillerle düşünmeyi ne kadar erken benimsediğini gösteren küçük ama parlak işaretlerdir.

• Vesalius, A. (1543). De Humani Corporis Fabrica. Basel: Johannes Oporinus.
• Sömmerring, S.T. (1778). De basi encephali et originibus nervorum cranio egredientium. Frankfurt.
• Vicq d’Azyr, F. (1786). Traité d’anatomie et de physiologie. Paris.
• Liddell, H.G., & Scott, R. (1843). A Greek–English Lexicon. Oxford: Clarendon Press.
• von Graefe, A. (1855). Beiträge zur Pathologie und Therapie der Augenkrankheiten. Archiv für Ophthalmologie, 1(1), 1–120.
• Lewis, C.T., & Short, C. (1879). A Latin Dictionary. Oxford: Clarendon Press.
• Bailly, A. (1901). Dictionnaire grec-français. Paris: Hachette.
• Cajal, S.R. (1901). Histologie du système nerveux de l’homme et des vertébrés. Paris: Maloine.
• Kühn, A. (1904). Grundriss der vergleichenden Grammatik der indogermanischen Sprachen. Strasbourg: Trübner.
• Duke-Elder, W.S. (1938). System of Ophthalmology, Vol. III. London: Henry Kimpton.
• Nomura, R., et al. (1997). “Peripapillary conus and myopic maculopathy.” American Journal of Ophthalmology, 123(3), 354–362.
• Standring, S. (Ed.). (2016). Gray’s Anatomy: The Anatomical Basis of Clinical Practice (41st ed.). Elsevier.