Psilosibin ve Beyindeki Hiperbağlantı: Sihirli Mantarların Nörobiyolojisi

5. Ağustos 2015 · arztchen

Psilosibin, halk arasında “sihirli mantar” olarak anılan mantar türlerinin etken maddesidir ve nörobilim literatüründe en çok, neden olduğu kuvvetli halüsinasyonlarla tanınır. Oysa King’s College London’da görevli fizikçi Paul Expert‘in ortak yazarları arasında yer aldığı ve 29 Ekim 2014’te Journal of the Royal Society Interface dergisinde yayımlanan araştırma, bu maddenin beyazperdede görünen algısal değişimlerinin çok ötesinde bir işleve sahip olduğunu ortaya koymuştur: Psilosibin, normalde karşılıklı iletişim hâlinde olmayan (“konuşmayan”) beyin bölgelerini birbirine bağlayarak, beynin olağan iletişim mimarisini geçici ama çarpıcı biçimde dönüştürmektedir. Bu olgu, literatürde “hiperbağlantı” (hyperconnectivity) olarak adlandırılmaktadır.

Parametre	Bilgi
Etkin madde	Psilosibin (aktif metaboliti: psilosin)
Doğal kaynak	“Sihirli mantar” olarak bilinen mantar türleri
Moleküler hedef	Serotonin (5-HT) reseptörleri
Görüntüleme yöntemi	fMRI (işlevsel manyetik rezonans görüntüleme)
Örneklem	15 sağlıklı gönüllü
Deneysel koşullar	Plasebo koşulu ve psilosibin koşulu (aynı bireylerde karşılaştırmalı)
Temel bulgu	Normalde bağlantısız bölgelerde senkronize aktivite; uzun mesafeli bağlantıların tetiklenmesi
Yayın	Journal of the Royal Society Interface, 29 Ekim 2014
Araştırma merkezi	King’s College London

Bu maddenin nörobiyolojisini anlamak için üç temel kavramın netleştirilmesi gerekir:

Psikedelik madde (kelime anlamıyla “ruh açan”; halk dilinde “hayal gördüren”): Algı, duygu durum ve bilişte derin geçici değişimlere yol açan psikoaktif bileşiklerin genel adıdır.
Fonksiyonel bağlantı (bağlanırlık): Beynin anatomik olarak birbirine komşu olmayan bölgeleri arasındaki eşzamanlı aktivite örüntülerini ifade eder. İki bölge aynı anda ve düzenli biçimde etkinleşiyorsa, aralarında işlevsel bir “iletişim hattı” var sayılır.
Hiperbağlantı: Bu iletişim hatlarının olağan ölçütlerin ötesinde, genişleyerek ve alışılmadık eşleşmeler üreterek çoğalması hâlidir.

Bu üçlü çerçeve, aşağıda ele alınan bulguların hem yöntemsel hem de kuramsal omurgasını oluşturur.

Bilim insanları uzun zamandır psilosibinin beyinde serotonin reseptörlerine bağlandığını bilmektedir. Serotonin; ruh hâli, iştah ve uyku düzenlenmesiyle yakından ilişkili bir beyin kimyasalıdır ve psilosibin, bu sistemin reseptörlerine bağlanarak nörotransmisyonun dengesini değiştirmektedir.

Ne var ki moleküler bağlanma noktasının bilinmesi, maddenin beynin bütünündeki bağlantılar örgüsünü nasıl dönüştürdüğü sorusunu yanıtlamaya yetmemekteydi. Bir reseptöre bağlanan bir molekülün, o reseptörün bulunduğu hücrede yerel bir etki yaratması beklenir; psilosibini olağan dışı kılan şey, bu yerel etkinin tüm beyin ölçeğinde ağ topolojisini yeniden şekillendirecek kadar genişlemesidir. 2014 öncesi literatürde bu geniş ölçekli etkinin haritası mevcut değildi ve araştırmanın doğuş noktası tam da bu boşluk olmuştur.

Psilosibinin en bilinen etkileri, kullanım sırasında ortaya çıkan kuvvetli halüsinasyonlardır: Renklerin aşırı doygun görünmesi ve objeler arasındaki sınırların kaybolması bu deneyimin ayırt edici özelliklerindendir. Sınırların erimesi ilginç bir ayrıntıdır; çünkü aşağıda görüleceği üzere, algı düzeyindeki bu “bütünleşme” deneyimi, beyin ağları düzeyinde ölçülen bağlantı artışıyla dikkat çekici bir örtüşme sergilemektedir.

İlacın etkileri yalnızca algısal düzeyde kalmamakta; birçok birey kullanım sırasında yoğun ruhsal deneyimler yaşadığını bildirmektedir. Paul Expert’in aktardığına göre psilosibini deneyen insanlar, bunun “hayatlarının en derin deneyimlerinden biri” olduğunu söylemekte; hatta bazıları bu duyguyu, çocuklarının doğumunda yaşadıkları duygularla kıyaslamaktadır. Bir farmakolojik maddenin, insan yaşamının en yüklü biyografik anlarıyla aynı duygusal kategoride anılması, maddenin bilişsel ve duygusal işleyişe nüfuz derinliğinin göstergesi olarak değerlendirilebilir.

Daha çarpıcı olanı, etkinin kullanım anıyla sınırlı kalmıyor görünmesidir. Bazı araştırmalar, psilosibinin tetiklediği metafizik yolculuğun uzun vadede kişiliği değiştirebildiğini öne sürmektedir: Bireyleri yeni deneyimlere daha açık hâle getirdiği, sanatın, merak duygusunun ve duyguların değerini daha iyi fark eden bireyler hâline getirdiği rapor edilmiştir. Kişiliğin, tek bir farmakolojik deneyimle ölçülebilir biçimde etkilenebilmesi, psikoloji biliminde az sayıda müdahalenin ulaşabildiği bir etki derinliğine işaret eder ve bu nedenle ayrı bir araştırma alanı oluşturur.

2014 çalışması, boşluğa düşmüş bir sermaye üzerine kurulmamıştır; Expert’in çalışma arkadaşlarının önceki bir araştırması, iki kritik bulgu ortaya koymuştu:

Psilosibin, beyni gündüz düşlerine (gündüz görülen hayaller, içe dönük zihinsel gezinmeler) benzer bir işleyişe itmektedir.
İlaç, buna rağmen —belki de tam da bu yüzden— beyin aktivitesini düşürmektedir.

Bu bulgular birlikte okunduğunda çarpıcı bir paradoks doğmaktadır: Deneyimi zenginleştirdiği iddia edilen bir madde, beyin aktivitesini azaltmaktadır. Bu paradoksun çözümü, aktivitenin miktarından çok, aktivitenin örgütlenmesinde aranmalıydı. Azalan aktivite, bölgeler arasındaki bağlantı örüntüsü nasıl değiştiriyordu? İşte 2014 çalışması tam olarak bu soruya cevap aramak üzere tasarlanmıştır.

Çalışma, 29 Ekim 2014’te Journal of the Royal Society Interface‘te yayımlanmıştır. Expert, araştırmayı, psikedelik ilaçların nasıl çalıştığını anlamaya yönelik daha büyük bir bilimsel programın parçası olarak tanımlamaktadır. Programın nihai amacı, bu ilaçların gelecekte psikiyatristlerce —özellikle depresyon gibi rahatsızlıkların tedavisinde— kontrollü bir şekilde kullanılabilmesinin bilimsel temellerini atmaktır.

Araştırmaya 15 sağlıklı gönüllü dahil edilmiştir. Ancak örneklem seçiminde sıra dışı bir kriter uygulanmıştır: Ekip, yalnızca daha önce sihirli mantar kullanmış ve bu deneyimiyle ilgili olumlu anılar taşıyan bireyleri seçmiştir.

Bu seçimin gerekçesi pratik ve etiktir: MR görüntüleme makinaları, yapıları gereği klostrofobik yani kapalı ve kısıtlayıcı ortamlardır. Daha önce hiç psikedelik deneyim yaşamamış bir bireyde, ilacın etkisiyle birleşen bu kısıtlılık duygusu paniğe dönüşebilir; bu ise hem katılımcının refahını tehlikeye atar hem de panik anında toplanan veriyi bozarak bilimsel geçerliliği düşürür. Deneyimli ve olumlu önyargılı bir örneklem, bu çifte riski en aza indirmektedir.

Ekip, fMRI (işlevsel manyetik rezonans görüntüleme) yöntemi kullanarak gönüllülerin beyinlerini iki ayrı koşulda taramıştır: bir kez plasebo aldıktan sonra, bir kez de halüsinojen psilosibini aldıktan sonra. Böylece her katılımcı kendi kontrol grubunu oluşturmuş, bireyler arası farklar veriye karışma olasılığı azaltılmıştır.

Sonrasında bireylerin ilaç öncesi ve sonrası beyin aktiviteleri karşılaştırılmış; farklı beyin bölgeleri arasındaki bağlantıları gösteren bir bağlantı haritası oluşturulmuştur. Bu haritalama mantığında her beyin bölgesi bir “düğüm”, iki bölge arasındaki eşzamanlı aktivite ise bir “bağlantı” olarak modellenmiştir — beynin, bir ağ olarak okunduğu fizik temelli bir yaklaşım.

Araştırmanın bulguları, Expert’in ifadesiyle, psilosibinin deneklerin beyin organizasyonunu çarpıcı biçimde değiştirdiğini göstermiştir. Anahtar bulgular şu şekilde sıralanabilir:

Normalde bağımsız işleyen bölgelerde senkronizasyon: İlacın etkisiyle, normalde birbiriyle bağlantısı olmayan beyin bölgeleri oldukça senkronize bir beyin aktivitesi sergilemiştir.
Uzun mesafeli bağlantıların kurulması: Bu durum, ilacın beynin normalde kurmayacağı uzun mesafeli bağlantıları tetiklediğini göstermiştir — yani hiperbağlantı yalnızca komşu bölgeler arasında değil, beynin uzak uçları arasında da söz konusudur.
Olağan ağ mimarisinin geçici olarak bozulması: Psilosibin, beynin normal iletişim ağlarını tamamen bozmakta ve onun yerine alışılmadık bir bağlantı mimarisi inşa etmektedir.
Geri dönüşlülük: Kritik önemde bir bulgu da şudur: İlacın etkisi geçtikten sonra beyin aktivitesi normal hâline dönmüştür. Söz konusu olan kalıcı bir yapısal değişiklik değil; kontrollü ve geri alınabilir bir fonksiyonel yeniden örgütlenmedir.

Bu bulgu setinin en ilgi çekici yönü, algı düzeyindeki deneyimle ağ düzeyindeki verinin paralel gitmesidir: Nesneler arasındaki sınırların algıda erimesi, beyinde birbirinden ayrı işleyen bölgelerin sınırlarının geçici olarak bulanıklaşmasıyla eş zamanlı yaşanmaktadır.

Araştırmacıların makalede değindiği bir başka olgu, sinestezi (duyum ikiliği) olgusudur. Sinestezi, bir duyu uyaranının beyinde her zaman başka bir duyusal deneyimle eşleşmesi hâlidir. Expert’in verdiği örneklerle:

Sinestezi yaşayan bazı insanlar, bir müzik duyduklarında bazı renkleri beraberinde görebilir;
Kimileri de “3” sayısını her zaman sarı olarak görebilir.

Araştırmanın bulguları, psilosibinin beyinde sinesteziye benzer bir durum oluşturabildiğini göstermektedir: Bir duyuya ait uyaranın, normalde o duyudan sorumlu olmayan bölgelerde de karşılık bulması. Hiperbağlantı bulgusuyla sinestezi benzerliği tesadüfi değildir; duyular arası eşleşmelerin nöral temeli, tam da “konuşmayan” bölgeler arasındaki bu geçici iletişim hatları olabilir. Bu bağlantı, ilacın ürettiği deneyimlerin doğasını anlamak için kuramsal bir köprü işlevi görmektedir.

Bu araştırmanın en güçlü motivasyon kaynaklarından biri, psilosibinin depresyon tedavisindeki potansiyelidir. Önceki çalışmalar, insanların yalnızca bir kez psilosibin kullandıktan sonra bile daha mutlu olduklarını göstermişti. Ancak bir ilacın kliniğe girebilmesi için etki yaratması yetmez; etkinin mekanizmasının bilinmesi gerekir. Expert bu noktayı şöyle özetlemektedir:

“Önceki çalışmalar insanların sadece bir kez psilosibin kullandıktan sonra bile daha mutlu olduklarını gösteriyordu. Fakat bilim insanları psilosibini depresyon tedavisinde kullanmadan önce ilacın beyni nasıl etkilediğinin daha net bir resmini görmeliydiler.”

2014 çalışması, tam da bu “net resmin” bir parçasını sunmaktadır: Duygu durumunu iyileştirici etkisi bildirilen bir maddenin, beyin ağlarında nasıl bir yeniden yapılanma tetiklediğinin fMRI temelli haritası. Bu harita, gelecekte kontrollü klinik kullanım hedefleyen psikiyatri araştırmacılarına mekanistik bir referans çerçevesi sağlamaktadır.

Akademik titizlik, bulguların gücünü olduğu kadar sınırlarını da kayda geçirmeyi gerektirir:

Küçük örneklem: 15 gönüllülük örneklem, keşfedici araştırmalar için yeterli olmakla birlikte, istatistiksel genellenebilirlik açısından sınırlıdır.
Seçilmiş örneklem: Katılımcıların yalnızca olumlu deneyimli kullanıcılar arasından seçilmesi, paniği önlemek gibi meşru bir gerekçeye dayanmakla birlikte, örneklemi deneyime en “uyumlu” bireylere daraltmakta ve olumsuz tepki verebilecek profilleri dışarıda bırakmaktadır.
Akut etki odağı: Beyin aktivitesinin ilaç etkisi sona erdikten sonra normale dönmesi, bulguların geçici fonksiyonel değişimlere işaret ettiğini göstermekte; uzun vadeli nöral etkilerin ise ayrı çalışmalarla izlenmesi gerektiğini düşündürmektedir.

Bu sınırlılıklar, araştırmanın değerini azaltmaktan çok, izleyecek çalışmalara yön verecek niteliktedir.

Araştırmanın kazanımları klinik hedeflerle sınırlı değildir. Expert, bulguların benlik bilincinin nasıl oluştuğu gibi zihinle ilgili daha büyük soruların cevaplanmasına da yardım edebileceğini belirtmektedir. Beynin olağan iletişim örgüsünün geçici olarak bozulabilmesi, o örgünün sağlam hâlinde ne yaptığının tersinden anlaşılmasına imkân tanımaktadır — bilinç araştırmalarında klasik bir yöntembilimsel strateji.

Araştırmada yer almayan, King’s College London’dan psikofarmakolog Mitul Mehta, bu çalışmanın bilince dair katkısını şu sözlerle çerçevelendirmektedir:

“Etrafımızdaki dünya ile uyumlu deneyimler yaşamayı nasıl başardığımıza ve bunu neyin bozduğunu anlamamıza yönelik soruları bu ve benzer araştırmalarla ele almaya başlayabileceğiz.”

Mehta’nın vurguladığı soru çifti, araştırmanın kavramsal gücünü özetler: Psilosibin bir yanda normal işleyişi (dünya ile tutarlı deneyim üretimi), öte yanda o işleyişin bozulmasını (hyperbağlantılı, sınır tanımayan bir deneyim kurgusu) aynı deneysel düzlemde karşılaştırma imkânı sunmaktadır. Bir fizikçinin ağ matematiğiyle haritaladığı bu geçici beyin mimarisi, nöroloji, psikiyatri ve bilinç felsefesinin kesişim noktasında, hem bir tedavi umudunun hem de zihin biliminin en köklü sorularının ortak deney alanı olarak karşımıza çıkmaktadır.

Temel Literatür:

Öncül fMRI araştırması — Psilosibinin gündüz düşü benzeri işleyişi teşviki ve beyin aktivitesinde azalma bulgusu.

Petri, G., Expert, P., ve ark. (2014). Journal of the Royal Society Interface, 11(101) — Psilosibin sonrası beyin fonksiyonel ağlarının bağlantı haritalaması.

İlgili Yazılar

Mağara İnsanları da Dahil Olmak Üzere Koku Duyumuz Nasıl Evrimleşti?

Yasal olmayan bir hediye: Çocuklar için kenevir otu

Bilime Göre Birisinin Yalan Söyleyip Söylemediğini Anlamanın En İyi Yolu

Günde En Az 2 Litre Su İçmemiz Gerekir Mi?