Kanalis servisis uteri

9. Ekim 2016 · arztchen

Bkz: Canalis → Latince kökenli bu terim, genel anlamda “kanal” ya da “geçit” demektir. Canalis cervicis uteri ifadesindeki “canalis”, burada servikal kanalın teknik adıdır.
Bkz: Cervicis (Serviks) → “Serviks”, Latince “boyun” anlamına gelir ve vücutta çeşitli boyun benzeri dar yapılar için kullanılır. “Serviks uteri” ise rahim boynunu ifade eder.
Bkz: Uteri (Uterus) → “Uterus” Latince kökenli olup, rahim anlamına gelir. “Uteri” hali, genitif (iyelik) formudur ve “rahme ait” anlamını taşır. Dolayısıyla canalis cervicis uteri ifadesi, “rahmin boynuna ait kanal” olarak çevrilebilir.

Rahim boynu kanalı, tıbbi literatürde canalis cervicis uteri olarak adlandırılır ve serviks uteri ya da halk arasında bilinen adıyla rahim boynunun içinden geçen, silindirik şekilli, dar bir geçittir. Bu kanal, uterus (rahim) ile vajina arasında bir bağlantı görevi görür. Anatomik olarak hem üst hem de alt genital traktusun kesişim bölgesini temsil eder ve birçok fizyolojik, patolojik ve klinik açıdan önem arz eder.

Rahim boynu kanalı, serviksin iç yapısında yer alır ve iki açıklıkla sınırlıdır:

Ostium internum uteri (İç rahim ağzı): Rahim boşluğunu (cavitas uteri) rahim boynu kanalına bağlayan açıklıktır. Uterusun endometriyumla kaplı boşluğu bu noktadan başlar.
Ostium externum uteri (Dış rahim ağzı): Servikal kanalın vajinaya açıldığı alt uçta yer alır. Muayene sırasında spekulum ile gözlemlenebilen açıklıktır.

Bu kanalın duvarları, yoğun bir şekilde mukoza kıvrımları ile doludur. Bu kıvrımlar, özellikle plicae palmatae (palmiye yaprağı benzeri kıvrımlar) olarak adlandırılır ve mukus üretiminde önemli rol oynar. Epitel örtüsü genellikle silindirik (kolumnar) epitelden oluşur, fakat dış rahim ağzına yaklaştıkça çok katlı yassı epitel ile değişebilir. Bu epitel geçiş bölgesi (transformation zone) özellikle servikal displazi ve servikal kanser gibi lezyonların gelişme bölgesidir.

Adet Döngüsü Süresince Rolü: Rahim boynu kanalı, menstrual döngünün farklı evrelerinde değişken yoğunlukta ve kıvamda servikal mukus üretir. Bu mukus, ovulasyon döneminde spermin uterusa geçişini kolaylaştırırken, luteal fazda daha visköz hale gelerek enfeksiyonlara karşı koruyucu bariyer oluşturur.
Gebelik ve Doğum: Gebelik boyunca servikal kanal mukus tıkaç (mucus plug) ile kapatılır ve bu, uterusu dış patojenlerden korur. Doğum sırasında ise kanal, hormonal ve mekanik etkilerle genişleyerek doğum kanalının bir parçası haline gelir.

Servikal Stenoz: Kanalın doğuştan ya da kazanılmış nedenlerle daralmasıdır; infertilite, dismenore veya menstrual akışın engellenmesi gibi sorunlara yol açabilir.
Servikal Erozyon ve Enfeksiyonlar: Özellikle epitel geçiş bölgeleri enfeksiyonlara yatkındır. Servikal mukus salgısı ve mikrobiyal flora dengesizlikleri bu kanalda patolojik değişikliklere neden olabilir.
Pap Smear Testi ve Kolposkopi: Rahim boynu kanalının epiteli, erken evre servikal lezyonların teşhisinde incelenen başlıca bölgedir.
Suni Döllenme (IUI) veya Embriyo Transferi (IVF): Bu prosedürlerde rahim boynu kanalından geçerek uterus boşluğuna ulaşmak gerekir; bu nedenle servikal kanalın açıklığı ve doğruluğu büyük önem taşır.

Rahim boynu kanalının epitel yapısı, serviksin iki bölgesine göre farklılık gösterir:

Endoserviks (kanalın iç yüzeyi):
- Tek katlı prizmatik (kolumnar) mukoza ile döşelidir.
- Bu hücreler servikal mukus salgılar. Mukusun bileşimi hormonlara bağlı olarak değişir:
  - Östrojen → mukusu akışkan ve geçirgen kılar.
  - Progesteron → mukusu visköz ve spermlere karşı geçirimsiz hale getirir.
- Mukoza üzerinde palmiye yaprağına benzeyen kıvrımlar bulunur: plicae palmatae.
Ektoserviks (vajinaya açılan dış bölge):
- Çok katlı yassı non-keratinize epitel ile döşelidir.
- Bu bölge, vajinal pH etkisi altında kalır.
- Kolumnar ve yassı epitelin karşılaştığı alan, transformasyon zonu (zona transformationis) olarak adlandırılır. Bu alan, servikal intraepitelyal neoplazi (CIN) gelişimi açısından yüksek risklidir.

Yoğun bağ dokusu içerir; kollajen ve elastik liflerce zengindir.
Fibromusküler yapıdadır, ancak uterus korpusuna kıyasla daha az düz kas içerir.
Stroma içinde kan damarları, lenfatik damarlar ve salgı bezleri (endoservikal glandlar) bulunur.
Sempatik ve parasempatik sinir lifleri bulunur, doğumda ağrı iletiminde rol oynar.

Rahim boynu ve servikal kanalın embriyolojik kökeni, paramezonefrik (Müller) kanalların gelişimine dayanır:

1. embriyonik haftada ortaya çıkar.
Kadınlarda uterus, fallop tüpleri, rahim boynu ve üst vajinanın gelişiminde rol alır.
İki Müller kanalı orta hatta birleşir → bu birleşimden uterus korpusu ve serviks gelişir.
Kanalın alt bölgesinden canalis cervicis uteri şekillenir.

İki kanalın orta hatta birleşimi sonrası iç duvarlar rezorbe olur → tek bir boşluk (rahim boşluğu ve servikal kanal) meydana gelir.
Rezorpsiyon bozuklukları çeşitli konjenital anomalilere neden olur (bkz. patolojik varyantlar).

Servikal agenezi:
- Rahim boynu ve dolayısıyla servikal kanal tamamen yoktur.
- Primer amenore, infertilite ve menstrüel kanın dışarı atılamaması gibi sorunlara yol açar.
- Embriyonik Müller kanalı gelişiminde ciddi bozukluk sonucu oluşur.
Servikal atrezia:
- Servikal kanal gelişmiş ancak açıklığı kapalıdır.
- Hidrometra, hematometra ve şiddetli pelvik ağrı görülebilir.
Septum servicis uteri:
- Kanalın rezorpsiyonunda kısmi başarısızlık → servikal kanal boyunca bir septum oluşur.
- Genellikle uterus septus veya subseptus ile birlikte görülür.

Servikal stenoz:
- Kanalın darlığı veya tıkanıklığıdır.
- Sebepler: travma (doğum, cerrahi), radyoterapi, menopozal atrofi.
- Semptomlar: infertilite, dismenore, amenore, hematometra.
Servikal ektopi (ektropion):
- Kolumnar epitelin dış servikse doğru taşmasıdır.
- Genellikle genç kadınlarda veya gebelikte görülür, fizyolojik olabilir.
- Vajinal akıntı veya postkoital kanama yapabilir.
Servikal polipler:
- Endoservikal mukozadan kaynaklanan benign proliferasyonlardır.
- Genellikle mukusla kaplıdır ve sarkık yapıdadır.
- Kanama veya akıntıya neden olabilir.
Servikal neoplazi:
- Servikal kanal ve transformasyon zonunda gelişen displastik veya malign lezyonlardır.
- HPV (özellikle tip 16 ve 18) enfeksiyonu ile yakından ilişkilidir.
- CIN → servikal intraepitelyal neoplazi olarak adlandırılan prekanseröz evreleri kapsar.
- Erken teşhis Pap smear ve HPV testi ile mümkündür.

Keşif

“Rahim boynu kanalı” (Latince: canalis cervicis uteri) olarak bilinen yapının keşfi, modern anlamda anatomik bir “keşif tarihi” ile değil, kadın genital anatomisinin sistematik olarak tanımlanmasının tarihsel süreciyle ilişkilidir. Bu yapı, özellikle Rönesans dönemi itibarıyla gelişen kadavra diseksiyonları ve mikroskobik anatominin ilerlemesiyle birlikte ayrıntılı biçimde tanımlanmıştır.

1. Antik Çağ

Hipokrat (MÖ 5. yüzyıl) ve Galen (MS 2. yüzyıl) gibi antik hekimler kadın genital sisteminden genel olarak bahsetmişlerdir, ancak serviksin bir kanal içerdiği bilgisi açık şekilde mevcut değildir.
Anatomik gözlemler sınırlıydı, çünkü kadavra disseksiyonu hem etik hem de dini nedenlerle yaygın değildi.

2. Orta Çağ

Tıp skolastikleşmiş ve klasik metinlerin (özellikle Galen’in eserlerinin) tekrarları hâline gelmişti. Yeni anatomik keşifler neredeyse hiç yapılmadı.
Kadın üreme sistemine dair bilgiler çoğunlukla spekülatifti.

3. Rönesans Dönemi (15.–16. yüzyıl)

Andreas Vesalius (1514–1564), De humani corporis fabrica (1543) adlı eserinde insan anatomisini detaylı biçimde açıklamış ve uterusun yapısını daha ayrıntılı göstermiştir.
Ancak serviksin iç yapısının (kanalın varlığı, kıvrımları ve mukus bezleri) anlaşılması daha sonra, mikroskobik anatominin gelişmesiyle mümkün olmuştur.

4. 17.–18. Yüzyıl: Mikroskobik Dönemin Başlangıcı

Marcello Malpighi ve Antonie van Leeuwenhoek gibi bilim insanları, mikroskobun gelişmesiyle uterus mukozası ve servikal bez yapıları hakkında ilk gözlemleri yapmışlardır.
Servikal kanalın glandüler yapısı ve epitel çeşitliliği ilk kez bu dönemde tanımlanmıştır.

5. 19. Yüzyıl: Modern Jinekolojinin Doğuşu

Carl von Rokitansky ve Rudolf Virchow gibi patologlar, servikal kanalın histolojisi ve patolojisi üzerinde çalışmışlardır.
Servikal mukusun hormonal kontrolü, transformasyon zonu ve epitel metaplazileri gibi kavramlar bu dönemde şekillenmiştir.
1. yüzyılın ortalarında spekulum kullanımının yaygınlaşmasıyla dış serviks gözlemlenebilir hâle gelmiş, klinik jinekoloji gelişmiştir.

İleri Okuma

Vesalius, A. (1543). De Humani Corporis Fabrica Libri Septem. Basel: Johannes Oporinus.
Malpighi, M. (1661). De Pulmonibus. Bologna: Societas Typographica.
Leeuwenhoek, A. (1677). Observationes D. Antonii Lewenhoeck de Natis e Semine Genitali Animalculis. Philosophical Transactions of the Royal Society, 12, 1040–1043.
Virchow, R. (1858). Die Cellularpathologie in ihrer Begründung auf physiologische und pathologische Gewebelehre. Berlin: August Hirschwald.
Rokitansky, C. (1875). Handbuch der pathologischen Anatomie (3. Auflage). Wien: Wilhelm Braumüller.
Williams, J. W. (1917). Obstetrics: A Textbook for the Use of Students and Practitioners. New York: D. Appleton and Company.
Pundel, H. (1963). The transformation zone of the uterine cervix: A morphological and functional review. Acta Cytologica, 7(3), 141–149.
Nicol, A. (1989). Microscopic Anatomy of the Human Cervix. In: P. M. S. O’Brien (Ed.), The Cervix (pp. 3–24). London: Springer.
Kurman, R. J., & Solomon, D. (1994). The Bethesda System for Reporting Cervical/Vaginal Cytologic Diagnoses. New York: Springer-Verlag.
Moore, K. L., Persaud, T. V. N., & Torchia, M. G. (2013). Before We Are Born: Essentials of Embryology and Birth Defects (8th ed.). Philadelphia: Elsevier Saunders.
Standring, S. (Ed.). (2020). Gray’s Anatomy: The Anatomical Basis of Clinical Practice (42nd ed.). London: Elsevier.

1. Antik Çağ

2. Orta Çağ

3. Rönesans Dönemi (15.–16. yüzyıl)

4. 17.–18. Yüzyıl: Mikroskobik Dönemin Başlangıcı

5. 19. Yüzyıl: Modern Jinekolojinin Doğuşu

İlgili Yazılar

Gonadal disgenezi

Sosyal Yumurtalık Dondurma

Ayna sendromu

Folikül ponksiyonu