yunancada(n); süt.
Galaktore
Tanım ve Giriş
Galaktore, emzirme ya da gebelik süreciyle ilişkili olmaksızın meme ucundan kendiliğinden süt benzeri bir sıvının gelmesidir. Sıklıkla kadınlarda görülmekle birlikte, nadiren erkeklerde de ortaya çıkabilir. Bu durum, bir semptom olarak fizyolojik olabileceği gibi çeşitli endokrin, farmakolojik ya da neoplastik bozuklukların belirtisi de olabilir.
Bkz: Galakt-o-re (Yunanca galaktos = süt + rhoe = akma)
Fizyolojik Arka Plan
Anne sütü üretimi temel olarak hipofiz bezinin ön lobundan (adenohipofiz) salgılanan prolaktin hormonu aracılığıyla düzenlenir. Prolaktin, süt bezlerindeki alveol hücrelerini stimüle ederek laktasyonu başlatır ve sürdürür. Ayrıca, hipotalamus tarafından salgılanan dopamin, prolaktin salınımı üzerinde inhibe edici bir etki gösterir (prolaktin inhibiting factor). Emzirme sırasında meme ucunun mekanik stimülasyonu (emme refleksi) hipotalamo-hipofizer aksı aktive eder, dopamin salınımı baskılanır ve sonuçta prolaktin düzeyi artar.
Normalde, galaktore sadece gebelik ve postpartum laktasyon dönemlerinde fizyolojik bir yanıt olarak ortaya çıkar. Ancak bu süreçlerin dışında gelişen galaktore, genellikle altta yatan patolojik bir durumun göstergesidir.
Patofizyoloji
Emzirme dönemi dışında görülen galaktore, genellikle hiperprolaktinemi ile ilişkilidir. Prolaktin düzeyinin artışı farklı etiyolojik nedenlerle meydana gelebilir:
1. Endokrin ve Nörolojik Nedenler
- Hipofiz Adenomu (Prolaktinoma): Hipofiz bezinde prolaktin salgılayan iyi huylu tümörler. Kadınlarda en sık görülen hipofiz tümörüdür.
- Hipotalamik Lezyonlar: Dopamin sentez ve iletimini bozan yapısal lezyonlar.
- Primer Hipotiroidi: TSH’nın artmasıyla birlikte TRH (tirotropin releasing hormon) düzeyinin artışı, aynı zamanda prolaktin sekresyonunu da stimüle eder.
- Kronik böbrek yetmezliği: Prolaktin metabolizmasının bozulması nedeniyle serum düzeyinde artışa neden olabilir.
2. Meme Bezi Hastalıkları
- Mastit: Enfeksiyona bağlı duktal inflamasyon, galaktore benzeri akıntıya neden olabilir.
- Meme Kanalı Papillomu: Meme kanallarında iyi huylu papiller lezyonlar; çoğunlukla tek taraflı, spontan meme başı akıntısı ile kendini gösterir.
- Meme Karsinomu: Nadir de olsa duktal karsinomlar meme başı akıntısına neden olabilir; genellikle kanlıdır ancak nadiren süt benzeri olabilir.
3. Farmakolojik Etkenler
Bazı ilaçlar dopaminin etkisini bloke ederek veya direkt olarak hipotalamo-hipofizer aksı etkileyerek prolaktin düzeyinde artışa neden olabilir:
- Antiemetikler: Özellikle metoklopramid (dopamin antagonistidir)
- Antipsikotikler: Risperidon, haloperidol gibi tipik ve atipik nöroleptikler
- Antidepresanlar: SSRI’lar ve TCA’lar (örneğin sertralin, amitriptilin)
- Östrojen içeren ilaçlar ve oral kontraseptifler
Klinik Değerlendirme ve Teşhis Süreci
Anamnez ve Fizik Muayene
- Tıbbi öykü: Semptomun süresi, akıntının bir ya da iki taraflı oluşu, akıntının rengi ve kıvamı, adet düzeni, gebelik olasılığı ve kullanılan ilaçlar detaylıca sorgulanmalıdır.
- Fizik muayene: Meme başı sıkılarak akıntının karakteri gözlemlenir. Memede kitle ya da inflamasyon bulguları araştırılır. Ek olarak, hipofiz tümörünü düşündürecek görme alanı defektleri, baş ağrısı gibi bulgular sorgulanmalıdır.
Laboratuvar Testleri
- Serum Prolaktin: Temel belirteçtir. Hiperprolaktinemi tespitinde tanıya yön verir.
- Cinsiyet hormonları: Östrojen, progesteron ve LH/FSH düzeyleri değerlendirilir.
- Tiroid Fonksiyon Testleri: TSH, T3, T4 düzeyleri; hipotiroidi dışlanmalıdır.
- Gebelik testi (β-hCG): Özellikle doğurganlık çağındaki kadınlarda dışlanmalıdır.
Görüntüleme Yöntemleri
- Meme Ultrasonografisi: Özellikle genç ve dense meme dokusuna sahip kadınlarda tercih edilir.
- Mamografi: 40 yaş üstü hastalarda önerilir; malignite taramasında kullanılır.
- Manyetik Rezonans Görüntüleme (MRI):
- Hipofiz MRI’sı: Prolaktinoma ya da diğer hipofizer lezyonların tespiti için.
- Meme MRI’sı: Şüpheli meme kitlelerinin ayrıntılı değerlendirilmesinde.
Spesifik Tanısal Araçlar
- Galaktografi: Meme kanallarının kontrastlı radyolojik görüntülenmesidir; intraduktal lezyonların lokalizasyonu ve değerlendirilmesi için kullanılır.
- Sitolojik İnceleme: Salgının mikroskobik analizi; malign hücre varlığı araştırılır.
- Duktal Lavaj: Kanalların irrigasyonu sonrası elde edilen sıvının sitolojik analizi.
- Duktoskopi: Meme kanallarının endoskopik olarak incelenmesi; papillom ya da kitle varlığının doğrudan gözlenmesini sağlar.
Keşif
Antik Dönem
- Hipokrat (MÖ 460–370): Kadın hastalıkları ve meme patolojileri üzerine yazılarında, emzirmeyen kadınlarda meme salgısından bahsetmiştir. Bu, galaktorenin ilk tanımlamalarından biri olarak kabul edilebilir.
- Galen (MS 129–216): Meme bezlerini “sütten” sorumlu bir organ olarak tanımlamış ve memedeki anormal akıntıları fizyolojik ve patolojik süreçlerle ilişkilendirmiştir. Galen’in bu gözlemleri, daha sonra Avrupa tıbbında uzun süre etkili olmuştur.
Orta Çağ ve İslam Tıbbı
- İbn Sina (Avicenna, MS 980–1037): El-Kanun fi’t-Tıbb adlı eserinde galaktore benzeri durumları, hormonal denge bozuklukları (o dönemin anlayışıyla “mizacın değişimi”) ile ilişkilendirmiştir.
17.–18. Yüzyıl: Anatomik ve Fizyolojik İncelemeler
- Marcello Malpighi (1628–1694): Meme bezlerinin mikroskobik yapısını inceleyerek süt üretimiyle ilgili anatomik bağlantılara dikkat çekmiştir.
- Albrecht von Haller (1708–1777): Meme fizyolojisini açıklarken, meme başı akıntısının fizyolojik olmayan durumlarını da tartışmış ve galaktorenin semptomatik bir belirti olabileceğini belirtmiştir.
19. Yüzyıl: Klinik Tıp ve Endokrinolojinin Doğuşu
- Claude Bernard (1813–1878): İç salgı bezlerinin sistemik etkilerini tanımlayan ilklerden biri olmuş, hipofiz ve hipotalamus ilişkisine zemin hazırlamıştır.
- Paul Langerhans (1847–1888): Hipofiz bezi üzerine histolojik çalışmalar yapmıştır.
- Galaktorenin bu dönemde histerik ya da sinirsel temelli olduğu varsayımı yaygındı. Ancak bu anlayış, endokrinolojik araştırmalarla zamanla terk edilmiştir.
20. Yüzyıl: Hormonların Keşfi ve Modern Endokrinoloji
- 1928: Prolaktin ilk kez biyolojik olarak tanımlanmıştır. İsviçreli araştırmacılar Oscar Riddle ve arkadaşları, prolaktin hormonunu kuşlarda kuluçka davranışlarıyla ilişkilendirerek izole etmişlerdir.
→ Riddle, O., Bates, R. W., & Dykshorn, S. W. (1933). The preparation and the properties of prolactin. - 1930’lar–1950’ler: Prolaktin hormonunun memelerde süt üretimini uyaran etkisi insanlarda da gösterilmiştir.
- 1950–1970: Hipofiz adenomlarıyla galaktore arasındaki ilişki ilk kez sistematik olarak gösterilmiş, prolaktin düzeylerinin ölçülebilir hale gelmesiyle galaktoreyi açıklayan hiperprolaktinemi kavramı netlik kazanmıştır.
- 1970’ler: Dopaminin prolaktin sekresyonunu inhibe ettiği keşfedilmiştir (dopamin = prolaktin inhibiting factor).
21. Yüzyıl: Moleküler ve Görüntüleme Yöntemleri
- MR görüntüleme tekniklerinin gelişimiyle hipofiz mikroadenomları detaylı biçimde saptanabilir hale gelmiş ve galaktorenin tanısal doğruluğu artmıştır.
İleri Okuma
- Friesen, H. G. (1972). Prolactin and lactogenesis. Clinics in Endocrinology and Metabolism, 1(2), 283–300.
- Besser, G. M., & Thorner, M. O. (1974). Hyperprolactinaemia. Clinical Endocrinology, 3(3), 239–265.
- Schlechte, J. A. (2003). Prolactinoma. New England Journal of Medicine, 349(21), 2035–2041.
- Melmed, S. (2011). Pathogenesis and diagnosis of hyperprolactinemic disorders. New England Journal of Medicine, 365(20), 1931–1941.
- Gillam, M. P., Molitch, M. E., Lombardi, G., & Colao, A. (2006). Advances in the treatment of prolactinomas. Endocrine Reviews, 27(5), 485–534.
Menarş
arkhḗ
Sinonim: arche, -arş.
Ana Hint-Avrupa dilindeki *h₂ergʰ- (“başlamak, hükmetmek, emir vermek”) kelimesi Antik Yunancada ἄρχω (árkhō, “başlarım”) diye ifade edilmiştir. Bu fillimsiden ἀρχή (arkhḗ) ismi türemiştir. Antik Yunancadaki anlamları:
- Başlıyor, köken,
- Egemenlik, hakimiyet, otorite.
Menopoz
-poz
Orta Fransızcadaki pause kelimesinden türemiştir. Bu kelime de Latincedeki pausa kelimesinden, o da Antik Yunancadaki παῦσις (paûsis, [paúein‘ın fiil hali]) kelimesinden türemiştir. Kelime anlamı sonlandırmak, bitmektir.
Dismenore
Sorunlu âdet kanamaları için kullanılan genel başlıktır. (Bkz; Dis–menore)
Genel bakış. Adet krampları (dismenore) karnın alt kısmında zonklayıcı veya kramplı ağrılardır. Birçok kadın adet dönemlerinden hemen önce ve adet dönemleri sırasında adet krampları yaşar.
Dismenorenin nedeni nedir?
Dismenoreye ne sebep olur?
Primer dismenoresi olan kadınlarda, vücuttaki kimyasal bir dengesizlik nedeniyle rahimde anormal kasılmalar olur. Örneğin, kimyasal prostaglandin rahim kasılmalarını kontrol eder. İkincil dismenore, çoğunlukla endometriozis olmak üzere diğer tıbbi durumlardan kaynaklanır.
2 tip dismenore nedir?
İki tür dismenore vardır: birincil ve ikincil. Birincil dismenore, tekrar tekrar gelen (tekrarlayan) ve başka hastalıklara bağlı olmayan yaygın adet kramplarının adıdır. Ağrı genellikle adet görmeden bir veya iki gün önce veya kanama başladığında başlar.
Dismenore stresten mi kaynaklanır?
Depresyon, stres ve anksiyete gibi psikolojik bozukluklar dismenore ve menstrüel bozukluklarla ilişkili önemli faktörler olarak bildirilmektedir. Depresyon, anksiyete ve stres gibi psikolojik bozuklukların dismenore ile çift yönlü bir ilişkisi olabilir.
Dismenore ne kadar sürer?
Menstrüasyon ile ilişkili ağrı dismenore olarak adlandırılır. Adet gören kadınların yarısından fazlası her ay 1 ila 2 gün boyunca bir miktar ağrı çeker. Genellikle ağrı hafiftir. Ancak bazı kadınlarda ağrı o kadar şiddetlidir ki ayda birkaç gün normal aktivitelerini yapmalarına engel olur.
Dismenore nasıl tedavi edilir?
Yaşam tarzı ve ev ilaçları
- Düzenli egzersiz yapın. Seks de dahil olmak üzere fiziksel aktivite, bazı kadınlar için adet kramplarını hafifletmeye yardımcı olur.
- Isı kullanın. Sıcak bir banyoya girmek veya karnınızın alt kısmında bir ısıtma yastığı, sıcak su şişesi veya ısı bandı kullanmak adet kramplarını hafifletebilir.
- Diyet takviyelerini deneyin. …
- Stresi azaltın.
Amenore
Aylık kanamanın gerçekleşmemesi, olmamasıdır. (Bkz; A–menore)
Etiyoloji
- Fizyolojik olarak, amenore ilk adet döneminin başlangıcından (menarş) 15 yaşına kadar, hamilelikte, emzirme sırasında ve menopoz başlangıcından sonradır.
- Bir döngü anormalliği olarak amenore, bir bozukluğun varlığını gösterebilir. Fizyolojik açıklamalar hariç tutulduktan sonra, amenore çeşitli nedenleri olan bir semptom olarak kabul edilmelidir. Bunlar:
- Kromozomal anormallik: Ullrich-Turner sendromu, Swyer sendromu, Mayer-von-Rokitansky-Küster-Hauser sendromu
- Cinsel organların malformasyonları: cinsel organların agenezi veya hipoplazisi, cinsel organların ayrılması, Asherman sendromu
- Endokrin bozukluğu: yumurtalık yetmezliği, hipofiz yetmezliği, hipotalamus veya hipofiz neoplazisi, adrenogenital sendrom (testiküler feminizasyon), PCO sendromu
- Fonksiyonel bozukluk: aşırı egzersiz / rekabet, spor, yetersiz beslenme (anoreksiya), psikolojik stres, stres
Anovulatuar amenore
- Anovulatuar amenorenin en yaygın nedenleri hipotalamik-hipofiz-yumurtalık ekseninin bozulmasını içerir. Böylece, nedenleri arasında
- Hipotalamik disfonksiyon (özellikle fonksiyonel hipotalamik anovülasyon)
- Hipofiz fonksiyon bozukluğu
- Primer yumurtalık yetersizliği (erken yumurtalık yetmezliği)
- Androjen fazlalığına neden olan endokrin bozuklukları (özellikle polikistik over sendromu)
- Anovulatuar amenore genellikle sekonderdir ancak yumurtlama hiç başlamazsa, örneğin genetik bir bozukluk nedeniyle birincil olabilir. Yumurtlama hiç başlamazsa, ergenlik ve ikincil cinsel özelliklerin gelişimi anormaldir. Y kromozomu veren genetik bozukluklar, yumurtalık germ hücre kanseri riskini artırır.
Amenorenin ana nedeni nedir?
Amenore, adet dönemlerinin olmamasıdır. En yaygın nedeni, duygusal stres, aşırı kilo kaybı, aşırı egzersiz veya bazı üreme bozukluklarından kaynaklanabilen hormon bozulmasıdır.
Amenorenin 3 nedeni nedir?
Primer amenorenin yaygın nedenleri şunlardır:
- Yumurtalıklarda (yumurtaları tutan kadın cinsiyet organları) kromozomal veya genetik sorun.
- Hipotalamus veya hipofiz bezi ile ilgili sorunlardan kaynaklanan hormonal sorunlar.
- Üreme sisteminin eksik parçaları gibi üreme organlarıyla ilgili yapısal sorunlar.
Stres amenoreye neden olur mu?
“Stres altındayken vücudunuz kortizol üretir. Vücudunuzun stresi nasıl tolere ettiğine bağlı olarak, kortizol gecikmiş veya hafif adet dönemlerine veya hiç adet görmemeye (amenore) yol açabilir” diyor Dr. Kollikonda. “Stres devam ederse, uzun süre adet görmeyebilirsiniz.”
Kadın sporcularda amenore neden olur?
Amenore, adet dönemlerinin olmamasıdır. Elit sporcu olan veya düzenli olarak aşırı egzersiz yapan kadınlar atletik amenore geliştirme riski altındadır. Bunun nedenleri arasında düşük vücut yağı seviyeleri ve egzersize bağlı hormonların adet döngüsü üzerindeki etkileri olduğu düşünülmektedir.
Hangi hormon amenoreye neden oluyor?
Bu durum, beyinde vücut süreçlerini düzenleyen bir bez olan hipotalamus, adet döngüsünü başlatan hormon olan gonadotropin salgılatıcı hormonu (GnRH) salgılamayı yavaşlattığında veya durdurduğunda ortaya çıkar.
Amenoreniz varsa ne olur?
Amenore, aylık adet dönemlerinizi kaçırdığınızda meydana gelir. Amenore, adet kanamasının olmamasıdır. Hamilelik sırasında veya menopozdan sonra adet görmemek normaldir. Ancak diğer zamanlarda adet görmüyorsanız, bu durum altta yatan tıbbi bir sorunun belirtisi olabilir.
Amenore ciddi bir durum mudur?
Amenore bir hastalık değildir, ancak başka bir durumun belirtisi olabilir. Birincil amenore, bir kız 16 yaşına kadar ilk adetini görmediğinde ortaya çıkar. İkincil amenore, düzenli adet gördükten sonra üçten fazla adet döngüsü yaşamayan kadınları tanımlar.
Amenore ile hamile kalabilir miyim?
Birincil amenore, adet dönemlerinizin hiç başlamadığı anlamına gelir. İkincil amenore, adet görmeniz ve ardından, özellikle 3 aydan uzun bir süre boyunca adet görmemeniz anlamına gelir. Adet görmeseniz bile yine de hamile kalabilirsiniz.
Amenore kilo alımına neden olur mu?
Amenore tanımı “en az üç ardışık adet döngüsünün olmamasını” içerir. Amenore ile ilişkili özellikler şunlardır: beklenen kilonun %15 altında kilo kaybı, kilo alma veya şişmanlama konusunda yoğun korku ve çarpıtılmış vücut imajı (örneğin, zayıflamış olsa bile şişman hissettiğini iddia etme).
Ne kadar süre adet görmeyebilirsiniz?
Çoğu kadın her 28 günde bir adet görür, ancak bundan biraz daha kısa veya daha uzun bir döngüye sahip olmak yaygındır (21 ila 40 gün arasında). Bazı kadınlar her zaman düzenli bir adet döngüsüne sahip değildir. Adet dönemleri erken veya geç olabilir ve ne kadar sürdüğü ve ne kadar ağır olduğu her seferinde değişebilir.
Amenore sonrası adet dönemimi nasıl geri kazanabilirim?
Stres, düzensiz beslenme, düşük kilolu olma ve çok fazla egzersiz hipotalamik amenorenin ana nedenleridir. Yeterince beslenmek, hafif egzersizler yapmak ve stresinizi yönetmek adet döneminizi geri kazanmanıza ve sağlık komplikasyonları riskinizi azaltmanıza yardımcı olabilir.
Adet görmeden yumurtlayabilir miyim?
Yumurtlama ve adet dönemleri doğal olarak birlikte gerçekleşirken, adet görmeden de yumurtlamak mümkündür. Bu durum genellikle düzensiz adet gören kadınlarda görülür. Tersine, yumurtlama olmadan aylık kanama yaşamak mümkündür. Ancak bu kanama normal bir dönem değildir ve anovulatuar döngüden kaynaklanır.
Amenore yumurtlama olmadığı anlamına mı gelir?
“Bir kadın adet görmüyorsa, düzenli olarak yumurtlamıyor demektir ve bunun nedenini öğrenmek önemlidir.” Mitchell S., amenorenin osteoporoz da dahil olmak üzere kemik kaybına yol açabileceğini söylüyor.
Kansız regl olabilir misiniz?
Kansız adet görmek mümkün müdür?
Mümkündür, ancak nadirdir. Yumurtlayabilir ve adet görmeyebilirsiniz ve yumurtlamadan da adet görebilirsiniz, diyor Dr. Bhuyan.
Adet dönemimden 2 gün sonra hamile kalabilir miyim?
Evet, ancak bu pek olası değildir. Doğum kontrol yöntemi kullanmadan seks yaparsanız, adet döngünüz sırasında herhangi bir zamanda, hatta adet döneminiz sırasında veya hemen sonrasında bile gebe kalabilirsiniz (hamile kalabilirsiniz).
Teşhis
Doktorlar amenore için nasıl test yaparlar?
Kan örneğinin laboratuvarda incelenmesi, durumla ilişkili olabilecek hormonal dengesizliklerin anlaşılmasına yardımcı olabileceğinden amenore tanısında faydalıdır. Kan testleri izlemede yardımcı olabilir: Tiroid fonksiyonu: tiroid uyarıcı hormon (TSH) seviyesine bağlı olarak
Tedavi
Amenore tedavi edilebilir mi?
Bazı durumlarda, doğum kontrol hapları veya diğer hormon tedavileri adet döngülerinizi yeniden başlatabilir. Tiroid veya hipofiz bozukluklarının neden olduğu amenore ilaçlarla tedavi edilebilir. Soruna bir tümör veya yapısal tıkanıklık neden oluyorsa, ameliyat gerekebilir.