Dijital Aynanın Gölgesi: Facebook, Kıskançlık ve Ruh Sağlığı Üzerine Bir Keşif

18. Mart 2016 · arztchen

Sabah gözlerinizi açtığınızda telefona uzanan el, belki de günün ilk sosyal karşılaştırmasını da başlatmış oluyor. Peki o ekranın öbür ucunda süzülen hayatlar bizi neden bazen iyileştirir, bazen eritir?

Facebook’ta geçirilen uzun sürenin mental sağlığı olumsuz etkilediğine dair bulgular artık az çok bilinen bir şey. Ancak asıl mesele, nedenselliğin sisli arazisinde gizli: Facebook kullanımı insanları mutsuzlaştırıyor, yoksa mutsuz ve yalnız insanlar zaten sosyal medyada mı daha fazla vakit geçiriyor? Klasik metodolojik ikilem — korelasyon, nedensellik değildir.

Yeni kuşak araştırmalar bu kısır döngüyü kırıyor: Facebook’un duygu durumunu ve mental sağlığı gerçekten, kesin olarak etkilediği ortaya konuyor. Fakat kritik nüans şurada — etkinin olumlu mu yoksa olumsuz mu olacağı, büyük ölçüde kişinin arkadaş listesindeki insanlarla nasıl etkileşim kurduğuna dayanıyor. Soruyu “Facebook iyi mi, kötü mü?” biçiminden “kimde, hangi kullanım biçiminde, ne yapıyor?” biçimine taşımak, bizzat araştırmacıların öncülüğünde yaptığımız bir kavramsal kayma.

2015 Şubat ayında Computers in Human Behavior‘da yayımlanan ve 736 üniversite öğrencisi üzerinde yürütülen bir çalışma çarpıcı bir sonuç verdi: Facebook kıskançlığı uyandırdığında, depresyon semptomları artıyordu.

Yalnızca birkaç hafta sonra, Mart 2015’te aynı dergide yayımlanan bir başka çalışma tam tersini duyurdu: sosyal bağlılık ve destek arayan — ve nihayetinde bulduğunu hisseden — kullanıcıların depresyon belirtilerinin düşebildiği.

Yüzeysel bir bakışla bu bir çelişkidir. Aslında ise birbirini tamamlayan iki yüzü olan tek madalyon. Bu çalışmalar, bazı insanların neden kıskançlık deneyimlediğini, bazılarının neden deneyimlemediğini araştırmıyordu; ama ikisi de aynı önkabule işaret etti: belirleyici olan platform değil, platformun içinde kurulan ilişki deneyimidir.

University of Michigan ve University of Leuven araştırmacıları, 173 öğrencinin tutumlarını yakından izledi. Sonuç, Journal of Experimental Psychology: General‘da Nisan 2015’te yayımlandı ve son derece ayrıştırıcıydı:

Pasif kullanım — örneğin yalnızca içerik akışına bakmak — kıskançlık duygularını artırarak duygu durumunu düşürmeye sebep oluyordu. Aktif kullanım — paylaşım yapmak, yorum yazmak — ise hiç böyle bir etki üretmiyordu.

Peki mekanizma ne? Burada Festinger’in (1954) klasik sosyal karşılaştırma kuramı devreye giriyor. Pasif kaydırma, binlerce küçük yukarı doğru karşılaştırmanın kesintisiz bir pratiğidir. Akışta gördüğünüz şey başkalarının “normal hayatları” değildir; öne çıkan, süzülmüş, filtrelenmiş, best-of derlemesi anlardır. Vitrinle kendi sahnenizi kıyaslamak, yapısal olarak haksız bir yarıştır. Aktif kullanım ise bambaşka bir psikolojik zeminde durur: öz-yeterlik hissi, ifade ediliyor olma deneyimi ve karşılıklı bağ.

Etkileşimin “nasıl”ı kadar “kimle” yapıldığı da belirleyici. Kasım 2015’te Computers in Human Behavior‘da yayımlanan ilişkili iki deney, ilişki gücünün paylaşımlara verilen duygusal tepkilerdeki rolünü sınadı: 207 Amerikalı yetişkin ve 194 Alman üniversite öğrencisi.

Bulgu, insan ilişkilerinin sıcaklığına dair umut verici: İnsanlar yakın tanıdıklarının paylaşımlarını okurken negatif duygulardan çok pozitif duyguları daha çok hissediyor. Araştırmacılardan Ruoyun Lin, ilişkiler çok yakın olduğunda empatinin daha yaygın hale geldiğini, dolayısıyla kişinin yakın bir arkadaşının mutluluğunu “yakalamaya” daha yatkın olduğunu söylüyor — duygu bulaşıcılığının nadiren üzerinde durulan olumlu yüzü.

Yakın ilişkiler kıskançlığı da canlandırabilir elbette; fakat araştırmacılar bu kıskançlığın sevecen tipte olma eğiliminde olduğu bulgusuna ulaştı. Kıskançlık literatürünün iyi bilinen ayrımıyla (benign/malicious envy) tam uyumlu bir sonuç: iyi huylu kıskançlık ilham verir, hasedi andıran kötü huylu kıskançlık ise aşındırır. Yani yakın bir arkadaştan gelen iyi habere verilen tepki, genellikle samimi bir sevinçtir.

Bu bulguların sinoptik özeti, bilim insanlarının neredeyse şiirsel bir formüle sığışı: Facebook’un sizi nasıl hissettirdiğini kontrol etmenin yolu, ondan ne aldığınıza bağlı.

Eğer kendinizi başkalarıyla kıyaslamaya ya da kolayca kıskanmaya meyilli hissediyorsanız, iki pratik yol önünüzde duruyor: harcadığınız zamanı kısıtlamayı düşünmek ya da pasif bir izleyici yerine bilinçli bir aktif kullanıcı olmak. Platform ne zehir ne panzehir; daha çok, zaten var olan duygusal eğilimlerimizin yükselticisi — bir amfi.

Kıskançlıktan öfkeye geçelim. Bastırılmış öfkeyi salıvermek oldukça iyileştirici hissettirebilir — ve işte tam bu yüzden, teknoloji çağında birçoğumuzun interneti dert yandığımız ortama çevirmesi şaşırtıcı değil.

University of Wisconsin’den psikolog Ryan Martin’in topladığı veriler bu eğilimin boyutunu çiziyor: Twitter kullanıcılarının %46’sı gerginlikleriyle başa çıkmanın bir yolu olarak tweet atarken, %37’si attığı yorumun takipçileri tarafından görülmesini umuyor. 2013’te Cyberpsychology, Behavior and Social Networking‘de yayımlanan çalışmada ise bu “e-sinir” durumunun kısa vadede gerçekten rahatlatıcı hissettirebildiği görüldü: 24 katılımcının tamamı, öfkesini çevrimiçi boşalttıktan sonra rahatlamış ve sakinleşmiş hissettiğini bildirdi.

Öyle görünüyor ki ekran, bir tür dijital itiraf odası işlevi görüyor.

Ancak “her zaman” kelimesi burada kırılgan bir dayanaktır; dijital ortamda sıkıntılarını salıvermek her zaman rahatlatıcı değildir. Önceki çağlardan miras kalan katarsis hipotezi — öfkenin boşaltıldıkça söndüğü inancı — deneysel literatürde uzun süredir ciddi sorgulamaya tabi tutuluyor.

Öfke deneyimini, bunun nasıl sergilediğini ve yaşanan sonuçları ölçen bir ölçeğin doldurulduğu araştırmada ortaya çıkan tablo çarpıcı: Çevrimiçi öfke gösteren insanlar, ortalama bir insandan yalnızca daha sinirli değiller. Bu kişiler çevrimdışı hayatta da daha fazla öfke deneyimi yaşıyor — ayda ortalama bir fiziksel kavga ve iki ağız kavgası.

“Ateşli” yorumlar göndermenin insanları agresifleştirip agresifleştirmediği henüz net değil. Fakat araştırma ekibinin öngörüsü simetrik ve düşündürücü: Sosyal medya aracılığıyla olumsuz dışa vurumu artıranlar, hayatın diğer alanlarında da olumsuz ifadeler göstermeye meyilliler; benzer şekilde hayatın diğer alanlarında olumsuz dışa vurum gösterenler de sosyal medyada öyle davranıyorlar. Dijital ve gerçek hayat, birbirinden kopuk iki dünya değil; birbirini besleyen aynı duygusal ekosistemin iki kıyısı.

Akademik dürüstlük, bulgular kadar sınırlarına da sahip çıkmayı gerektirir. Bu araştırmaların önemli bölümü öz-bildirime dayanıyor; örneklem ağırlıklı olarak genç yetişkin ve öğrencilerden oluşuyor; kültürel genellenebilirlik sorusu her zaman açık duruyor (ABD–Almanya karşılaştırmaları bu açıdan bir güç, ama tek başına yeterli değil). Kıskançlık ve öfke gibi duyguların ölçümü, bağlamsal değişkenlere duyarlıdır. Yani bu bulgular, sosyal medyanın ruh sağlığı üzerindeki etkisinin bağlamdan bağımsız bir “doğa kanunu” olarak değil, belirli koşullarda yinelenen ve mekanizması giderek aydınlanan bir desen olarak okunmalı.

Bu keşif gezisinin sonunda haritaya bakalım: Facebook yalnızlaştırmıyor ya da iyileştirmiyor; Facebook, bizim onunla kurduğumuz ilişkinin bir yansımasını büyütüp geri veriyor. Pasif kaydıran, sürekli karşılaştırma yapmaya eğilimli bir zihin için akış bir kıskançlık arenasına dönüşür. Aktif bağ kuran, destek alıp veren bir kullanıcı için aynı ekran bir dayanışma ağıdır. Öfkesini zaten her ortamda dışa vuran biri için ekran bir megafondur; megafon, sesin niteliğini değiştirmez, yalnızca yükseltir.

Belki de sorulması gereken soru, teknolojinin iyiliği ya da kötülüğü değil, kendi bakışımızdır. Ayna, bize asla başka bir şey göstermez — bakışımızın kendisini gösterir. Dijital çağın gerçek olgunluğu, ekrana değil, ekrana bakan kişiye sahip çıkmakta yatıyor olabilir: zamanı bilinçli kısıtlamak, pasif tüketim yerine aktif bağlantıyı tercih etmek ve neyi yükselttiğini bilmeyen bir amfinin önünde durmamak.

Edson C. Tandoc Jr., Patrick Ferruccib, Margaret Duffy Facebook use, envy, and depression among college students: Is facebooking depressing? Computers in Human Behavior Volume 43, February 2015, Pages 139–146 doi:10.1016/j.chb.2014.10.053
Verduyn, Philippe; Lee, David Seungjae; Park, Jiyoung; Shablack, Holly; Orvell, Ariana; Bayer, Joseph; Ybarra, Oscar; Jonides, John; Kross, Ethan Passive Facebook usage undermines affective well-being: Experimental and longitudinal evidence. Journal of Experimental Psychology: General, Vol 144(2), Apr 2015, 480-488. http://dx.doi.org/10.1037/xge0000057
Ruoyun Lin, Sonja Utz The emotional responses of browsing Facebook: Happiness, envy, and the role of tie strength Computers in Human Behavior Volume 52, November 2015, Pages 29–38 doi:10.1016/j.chb.2015.04.064
Ryan C. Martin, PhD, Kelsey Ryan Coyier, BS, Leah M. VanSistine, BS, and Kelly L. Schroeder, BS Anger on the Internet: The Perceived Value of Rant-Sites CYBERPSYCHOLOGY, BEHAVIOR, AND SOCIAL NETWORKING Volume 16, Number 2, 2013 ª Mary Ann Liebert, Inc. DOI: 10.1089/cyber.2012.0130

İlgili Yazılar

Parasetamol İçeren İlaç Aldığınızda, Empati Yeteneğiniz Azalıyor Olabilir

Yara hakkında veri toplayabilen “akıllı dikiş” geliştirildi

Yılan zehri

Psikoz