Mutluluk, mutsuzluk ve yaşam süresi
İnsanlık tarihi boyunca mutluluk, sağlığın ve uzun yaşamın ayrılmaz bir parçası olarak görülmüştür. Antik Yunan düşüncesinde iyi yaşam, yalnızca bedensel sağlığın korunmasıyla değil, ruhsal dengenin sağlanmasıyla da ilişkilendirilmiş; Hipokratik tıp geleneğinde bedensel ve ruhsal durumun birbirinden bağımsız değerlendirilemeyeceği düşüncesi yerleşmiştir. Daha sonraki yüzyıllarda bu yaklaşım farklı biçimlerde gelişmiş, özellikle modern tıbbın ortaya çıkışıyla birlikte duyguların fizyolojik süreçler üzerindeki etkileri bilimsel araştırmaların konusu hâline gelmiştir.
Günümüzde stres, mutsuzluk, kaygı ve depresyonun insan sağlığını olumsuz etkilediği düşüncesi oldukça yaygındır. Nitekim kronik stresin nöroendokrin sistem, bağışıklık yanıtı ve kardiyovasküler işlevler üzerindeki etkileri çeşitli araştırmalarla ortaya konmuştur. Bununla birlikte önemli bir epidemiyolojik soru uzun süre tartışılmaya devam etmiştir: İnsanların mutsuz olması gerçekten daha erken ölmelerine neden oluyor mu, yoksa hastalık nedeniyle mutsuzlaşan insanların ölüm riskinin daha yüksek olması, mutluluk ile uzun yaşam arasında gerçekte var olmayan bir ilişki mi yaratıyor?
2016 yılında The Lancet dergisinde yayımlanan ve Birleşik Krallık’taki Million Women Study verilerini kullanan geniş kapsamlı bir araştırma, bu soruya ilişkin dikkat çekici sonuçlar ortaya koymuştur. Araştırmacılar, sağlık durumu ve yaşam tarzı gibi değişkenler hesaba katıldığında mutsuzluğun, stresin veya kişinin yaşamı üzerindeki kontrol hissinin azalmasının ölüm riskini bağımsız olarak artırdığına ilişkin güçlü bir kanıt bulunmadığını bildirmiştir.
Bu soruyu inceleyen en kapsamlı araştırmalardan biri, Bette Liu ve çalışma arkadaşlarının yürüttüğü prospektif kohort çalışmasıdır. Araştırma, Birleşik Krallık’ta 1996–2001 yılları arasında meme kanseri tarama programları aracılığıyla çalışmaya alınan yaklaşık 1,3 milyon kadının oluşturduğu Million Women Study kohortunun verilerine dayanmaktadır.
Araştırmanın ilgili analizinde 719.671 kadın değerlendirilmiştir. Katılımcıların ortanca yaşı 59’dur. Araştırmacılar, kadınların kendi sağlık durumlarını ve öznel iyilik hâllerini değerlendirmelerini istemiş; mutluluk, stres, yaşamları üzerindeki kontrol hissi ve rahatlama düzeyleri hakkında bilgi toplamıştır.
Mutluluk değerlendirmesinde kadınlardan ne sıklıkla mutlu hissettiklerini belirtmeleri istenmiştir. Katılımcıların %39’u zamanlarının çoğunda mutlu olduklarını, %44’ü genellikle mutlu olduklarını, %17’si ise yalnızca bazen, nadiren veya hiçbir zaman mutlu olmadıklarını bildirmiştir.
Araştırmanın temel amacı, mutsuzluğun ölüm riskiyle ilişkisini değerlendirirken mevcut sağlık sorunlarının ve yaşam tarzı özelliklerinin oluşturabileceği yanıltıcı etkileri mümkün olduğunca ortadan kaldırmaktı.
Bu nedenle araştırmacılar, başlangıç değerlendirmesi sırasında kalp hastalığı, inme, kronik obstrüktif akciğer hastalığı veya kanser öyküsü bulunan kadınları ana analiz dışında bırakmıştır. Ayrıca hipertansiyon, diyabet, astım, artrit, depresyon ve anksiyete tedavisi gibi sağlık değişkenlerini; sigara kullanımı, beden kitle indeksi, sosyoekonomik yoksunluk ve diğer yaşam tarzı özelliklerini istatistiksel modellerine dâhil etmişlerdir.
Kadınlar yaklaşık 10 yıl boyunca izlenmiş ve bu dönemde 31.531 katılımcı hayatını kaybetmiştir.
İlk değerlendirmelerde kötü sağlık durumu ile mutsuzluk arasında belirgin bir ilişki saptanmıştır. Sağlığını kötü olarak değerlendiren kadınların mutsuz, stresli, yaşamları üzerindeki kontrol hissi azalmış ve yeterince rahatlayamayan kişiler olduklarını bildirme olasılıkları daha yüksektir.
Bununla birlikte araştırmanın en dikkat çekici sonucu, sağlık durumu ve diğer potansiyel karıştırıcı değişkenler hesaba katıldığında ortaya çıkmıştır.
Mutsuz olduğunu bildiren kadınlarla zamanlarının çoğunda mutlu olduğunu bildiren kadınların ölüm oranları arasında anlamlı bir fark bulunmamıştır. Tüm nedenlere bağlı ölüm için düzeltilmiş risk oranı (adjusted mortality rate ratio) 0,98 olarak hesaplanmıştır. %95 güven aralığı 0,94–1,01’dir.
Başka bir ifadeyle mutsuz kadınların ölüm riski, mutlu kadınların ölüm riskinden istatistiksel olarak anlamlı ölçüde farklı değildir.
Benzer sonuçlar iskemik kalp hastalığına ve kansere bağlı ölümler açısından da elde edilmiştir. Ayrıca stres düzeyi, yaşam üzerindeki kontrol hissi ve rahatlama gibi diğer öznel iyilik hâli göstergeleri de bağımsız bir ölüm riskiyle ilişkilendirilememiştir.
Araştırmacılar bu sonuçları, mutluluğun veya mutsuzluğun orta yaşlı kadınlarda ölüm üzerinde doğrudan ve kayda değer bir etkisi bulunduğunu destekleyen güçlü bir kanıt olmadığı şeklinde yorumlamıştır.
Araştırmanın en önemli katkısı, mutluluk ile sağlık arasındaki ilişkinin yönünü yeniden değerlendirmesidir.
Geleneksel yaklaşımda mutsuzluk, stres ve olumsuz duygusal durumların hastalık gelişimini kolaylaştırdığı ve yaşam süresini kısalttığı düşünülür. Ancak Million Women Study sonuçları, gözlenen ilişkinin önemli bir bölümünün ters nedensellikle açıklanabileceğini göstermektedir.
Kronik hastalıklar kişinin yaşam kalitesini düşürebilir, sosyal ilişkilerini sınırlayabilir, günlük aktivitelerini zorlaştırabilir ve geleceğe yönelik beklentilerini olumsuz etkileyebilir. Dolayısıyla hasta insanların mutsuz olma olasılığı daha yüksektir.
Bunun yanında sigara kullanımı, fiziksel hareketsizlik, sosyoekonomik yoksunluk ve diğer sağlık davranışları hem mutsuzlukla hem de ölüm riskiyle ilişkili olabilir. Bu faktörler hesaba katılmadığında mutluluk ile uzun yaşam arasında gerçekte bulunmayan veya olduğundan daha güçlü görünen bir ilişki ortaya çıkabilir.
Araştırmanın yazarlarından Bette Liu, bulguların temel mesajını hastalığın insanları mutsuz edebileceği, ancak mutsuzluğun tek başına insanları hasta ettiği veya yaşam sürelerini kısalttığı sonucuna varılamayacağı şeklinde açıklamıştır.
Oxford Üniversitesi’nden Richard Peto da bu ayrımın önemini vurgulamıştır. Ona göre hasta insanların sağlıklı insanlara kıyasla mutsuz olmaya daha yatkın olması, mutluluğun kendisinin yaşam süresini uzattığını kanıtlamaz.
Million Women Study sonuçlarının yayımlandığı dönemde dikkat çeken bir başka araştırma, mutluluk ve sağlık arasındaki ilişkiye farklı bir perspektiften yaklaşmıştır.
Yale Üniversitesi’nden Becca R. Levy ve çalışma arkadaşlarının Psychology and Aging dergisinde yayımlanan araştırması, yaşlanmaya ilişkin olumsuz toplumsal inanışların Alzheimer hastalığıyla ilişkili beyin değişimleriyle bağlantısını incelemiştir.
Araştırmacılar, Baltimore Longitudinal Study of Aging kapsamında izlenen ve başlangıçta demans tanısı bulunmayan katılımcıların verilerinden yararlanmıştır. Katılımcıların yaşlanmaya ilişkin inanışları, beyin görüntüleme ve nöropatolojik değerlendirmelerinden yıllar önce kaydedilmiştir.
Araştırmada yaşlanmayı olumsuz algılayan kişilerin zaman içerisinde hipokampus hacminde daha hızlı azalma gösterdiği bildirilmiştir. Hipokampus, öğrenme ve bellek süreçlerinde önemli rol oynayan medial temporal lob yapılarından biridir.
Ayrıca beyin otopsisi yapılan katılımcılarda, yaşlanmaya ilişkin daha olumsuz inanışlar taşıyan kişilerde amiloid plak ve nörofibriler yumak birikiminin daha fazla olduğu gözlenmiştir. Bu iki patolojik oluşum, Alzheimer hastalığının karakteristik nöropatolojik özellikleri arasındadır.
Araştırmacılar, bulguların yaşlanmaya ilişkin toplumsal kalıp yargıların uzun vadeli biyolojik süreçlerle ilişkili olabileceğini düşündürdüğünü belirtmiştir.
Burada önemli bir ayrım bulunmaktadır: Levy ve arkadaşlarının araştırması genel mutsuzluğu veya günlük stresi değil, yaşlanmaya ilişkin içselleştirilmiş olumsuz toplumsal inanışları incelemiştir. Dolayısıyla iki araştırma birbirini doğrudan çürütmemektedir.
Dahası, söz konusu çalışma gözlemsel bir araştırmadır. Olumsuz yaşlanma inanışlarının Alzheimer patolojisine doğrudan neden olduğunu kanıtlamaz; yalnızca bu inanışlarla hastalıkla ilişkili biyobelirteçler arasında uzun dönemli bir ilişki ortaya koyar.
İlk bakışta Million Women Study ile Levy ve arkadaşlarının araştırması birbirine zıt sonuçlar ortaya koyuyor gibi görünebilir. Birinde mutsuzluk ve stresin ölüm riskini artırmadığı bildirilirken diğerinde olumsuz düşünce biçimlerinin Alzheimer hastalığıyla ilişkili beyin değişimleriyle bağlantılı olduğu gösterilmiştir.
Ancak araştırmaların değerlendirdiği değişkenler ve sonlanım noktaları birbirinden farklıdır.
Million Women Study, genel mutluluk, mutsuzluk, stres ve öznel iyilik hâlinin ölüm üzerindeki bağımsız etkisini incelemiştir. Levy ve arkadaşları ise yaşlanmaya ilişkin olumsuz toplumsal inanışların beyin yapısı ve Alzheimer hastalığıyla ilişkili nöropatolojik göstergelerle bağlantısını araştırmıştır.
Birinci araştırmanın temel sonlanım noktası mortalite, ikincisinin temel sonlanım noktaları ise hipokampus hacmindeki değişim ve Alzheimer hastalığıyla ilişkili patolojik birikimlerdir.
Ayrıca mutluluk, depresyon, anksiyete, kronik stres ve yaşlanmaya ilişkin olumsuz inanışlar birbirinin yerine kullanılabilecek kavramlar değildir. Her biri farklı psikolojik ve biyolojik süreçleri temsil eder.
Bu nedenle bir kişinin mutsuz olmasının tek başına ölüm riskini artırdığına ilişkin kanıt bulunmaması, psikolojik süreçlerin beyin sağlığı, nöroendokrin sistem veya bağışıklık işlevleri üzerinde hiçbir etkisi olmadığı anlamına gelmez.
Million Women Study’nin geniş örneklemi ve uzun takip süresi, araştırmanın en güçlü yönlerindendir. Bununla birlikte sonuçların yorumlanmasında bazı metodolojik sınırlılıklar göz önünde bulundurulmalıdır.
İlk olarak çalışma, orta yaşlı ve ileri yaşlı Birleşik Krallık kadınlarından oluşan bir kohorta dayanmaktadır. Bu nedenle sonuçların erkeklere, genç yetişkinlere veya farklı toplumsal ve kültürel gruplara doğrudan genellenmesi mümkün değildir.
İkinci olarak mutluluk, tek bir öz değerlendirme sorusuyla ölçülmüştür. Oysa öznel iyilik hâli çok boyutlu bir kavramdır. Yaşam doyumu, olumlu ve olumsuz duygulanım, psikolojik dayanıklılık ve anlam duygusu gibi farklı bileşenleri bulunmaktadır. Tek bir soruya verilen yanıt, bu bileşenlerin tamamını değerlendiremez.
Üçüncü olarak araştırmanın sonlanım noktası ölümdür. Mutluluğun yaşam kalitesi, günlük işlevsellik, psikolojik dayanıklılık, sosyal ilişkiler veya hastalıklarla yaşama kapasitesi üzerindeki olası etkileri bu sonuçlardan hareketle reddedilemez.
Son olarak istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki bulunmaması, her türlü nedensel etkinin kesin olarak bulunmadığını kanıtlamaz. Gözlemsel araştırmalar, ölçülmemiş karıştırıcı değişkenlerin ve ölçüm hatalarının etkisini tamamen ortadan kaldıramaz.
Dolayısıyla araştırmanın doğru yorumu, mutluluğun önemsiz olduğu değil; genel mutluluk düzeyinin, sağlık durumu ve diğer önemli değişkenlerden bağımsız olarak yaşam süresini uzattığına ilişkin ikna edici kanıt bulunmadığıdır.
Mutluluk ve sağlık arasındaki ilişki, ilk bakışta düşünüldüğünden çok daha karmaşıktır. Sağlıklı insanların daha mutlu olma eğiliminde olması, mutluluğun doğrudan daha uzun yaşamaya neden olduğunu göstermez. Aynı şekilde mutsuz insanların daha yüksek hastalık ve ölüm oranlarına sahip olduğunun gözlenmesi de mutsuzluğun bu sonuçların doğrudan nedeni olduğunu kanıtlamaz.
Million Women Study, bu ayrımı geniş bir örneklem ve uzun süreli takip aracılığıyla ortaya koymuştur. Araştırmanın sonuçlarına göre, sağlık durumu, yaşam tarzı ve sosyoekonomik özellikler hesaba katıldığında mutsuzluk, stres ve yaşam üzerindeki kontrol hissinin azalması ölüm riskinde bağımsız bir artışla ilişkili değildir.
Bu bulgular, psikolojik iyilik hâlinin sağlık açısından değersiz olduğu anlamına gelmez. Mutluluk; yaşam kalitesi, sosyal işlevsellik ve kişinin kendi yaşamını değerlendirme biçimi açısından önemini korumaktadır. Ancak uzun yaşamın belirleyicileri söz konusu olduğunda, duygusal durum ile hastalık arasındaki ilişkinin yönünü doğru değerlendirmek gerekir.
Belki de araştırmanın en önemli mesajı şudur: Sağlıklı olmak insanı mutlu edebilir; ancak mutlu olmak, tek başına daha uzun yaşayacağımızın garantisi değildir.
- Liu B, Floud S, Pirie K, Green J, Peto R, Beral V, et al. (2016). Does happiness itself directly affect mortality? The prospective UK Million Women Study. The Lancet, 387(10021), 874–881. DOI: 10.1016/S0140-6736(15)01087-9.
- Levy BR, Ferrucci L, Zonderman AB, Slade MD, Troncoso J, Resnick SM. (2016). A culture–brain link: Negative age stereotypes predict Alzheimer’s disease biomarkers. Psychology and Aging, 31(1), 82–88. DOI: 10.1037/pag0000062.
- de Souto Barreto P, Rolland Y. (2016). Happiness and unhappiness have no direct effect on mortality. The Lancet, 387(10021), 822–823. DOI: 10.1016/S0140-6736(15)01222-2.
Birincil araştırmalar:
