Olasılıksızlık Etkisi: Daha Fazla Bilgi, Riski Neden Daha Az Olası Hissettirebilir?

16. Ekim 2022 · arztchen

Günlük yaşamda bir riskin ne kadar büyük olduğunu değerlendirmek çoğu zaman yalnızca sayıları bilmekle ilgili değildir. Aynı olasılık, nasıl sunulduğuna bağlı olarak zihinde oldukça farklı bir tehdit duygusu oluşturabilir. Özellikle sağlık, salgın hastalıklar ve diğer belirsiz durumlarda insanların yalnızca riskin büyüklüğünü değil, o riske ilişkin bilgilerin nasıl yapılandırıldığını da dikkate aldığı görülmektedir.

California San Diego Üniversitesi araştırmacılarının yürüttüğü yeni bir dizi deney, bu olgunun dikkat çekici bir biçimini ortaya koymuştur: Bir olayın gerçekleşme olasılığı hakkında daha ayrıntılı bilgi vermek, bazı koşullarda insanların söz konusu olayı daha az olası olarak algılamasına yol açabilir. Araştırmacılar bu olguyu unlikelihood effect — Türkçede olasılıksızlık etkisi olarak adlandırılabilecek bir bilişsel etki — olarak tanımlamaktadır.

Bulgular, insanların olasılıkları değerlendirirken yalnızca matematiksel toplamlarla hareket etmediğini; olayın meydana gelmesine yol açabilecek alternatif yolların ve bu yolların ayrı ayrı olasılıklarının zihinsel değerlendirmeyi değiştirebildiğini göstermektedir.

COVID-19 salgını, belirsizlik ve risk kavramlarının yalnızca bilimsel veya istatistiksel meseleler olmadığını, aynı zamanda toplumsal davranışları şekillendiren iletişim sorunları olduğunu açık biçimde ortaya koymuştur. Bir hastalığın bulaşma ihtimali, ağır hastalık riski veya belirli bir komplikasyonun görülme olasılığı hakkında verilen bilgilerin nasıl algılandığı; bireylerin davranışlarını, kaygılarını ve sağlık kararlarını etkileyebilir.

Bu nedenle risk iletişiminin temel problemi yalnızca doğru sayıyı vermek değildir. Daha karmaşık soru şudur: Aynı matematiksel gerçek, farklı biçimlerde ifade edildiğinde insanların zihninde neden farklı bir risk duygusu oluşturur?

UC San Diego’da gerçekleştirilen araştırma bu soruya, olasılığın ayrıntılı biçimde parçalanmasının insanlarda oluşturduğu algısal değişimi inceleyerek yaklaşmaktadır.

Araştırmanın temel mantığını anlamak için basit bir örnek kullanılabilir.

Bir kişiye, belirli bir popülasyonun %27’sinin, Alzheimer hastalığıyla ilişkili olabilecek bir genin en az bir kopyasını taşıdığı söylendiğini düşünelim. Bu bilgi tek başına verildiğinde %27, kişinin zihninde oldukça belirgin bir risk kategorisi oluşturabilir.

Ancak aynı %27’lik oran daha ayrıntılı biçimde sunulduğunda tablo değişebilir:

%25’i genin yalnızca bir kopyasını taşımaktadır.
%2’si ise iki kopyasını taşımaktadır.
Toplamda genin en az bir kopyasını taşıyanların oranı yine %27’dir.

Matematiksel açıdan hiçbir şey değişmemiştir. %25 + %2 hâlâ %27’dir.

Bununla birlikte araştırmanın ortaya koyduğu psikolojik olgu, bu ayrıntılı sunumun kişinin öznel risk değerlendirmesini değiştirebilmesidir. İnsan, başlangıçta tek bir büyük oran olarak algıladığı riski, daha sonra birden fazla alt olasılığa ayrılmış bir dizi daha küçük olay olarak düşünmeye başlayabilir.

Dolayısıyla nesnel risk aynı kalırken, öznel tehdit algısı azalabilir.

Araştırmanın eş yazarı Uma R. Karmarkar bu bulguyu, bireysel olasılıkların öğrenilmesinin insanların risk hakkındaki düşünme biçimini değiştirebildiğini ve olayın gerçekleşeceğine ilişkin tahminlerini azaltabildiğini belirterek açıklamaktadır.

Araştırmanın dikkat çekici deneylerinden birinde Amazon Mechanical Turk aracılığıyla çalışmaya katılan 390 kişi üç gruba ayrılmıştır.

Katılımcıların tamamına başlangıçta aynı temel bilgi verilmiştir:

Her bir kişinin, yeni keşfedilmiş bakteriyel bir enfeksiyona neden olan bir pire tarafından ısırılma olasılığı %58’dir.

Bu noktada bütün katılımcılar aynı matematiksel bilgiye sahiptir. Fakat daha sonra gruplara farklı düzeylerde ayrıntı sunulur.

Bir gruba, söz konusu ısırıkların farklı pire türlerinden kaynaklanabileceği söylenir. Başka bir gruba ise pire türlerinin yanı sıra her bir pire türünün ısırığa katkıda bulunma olasılıkları da ayrıntılı biçimde gösterilir.

İlginç olan, ayrıntılı olasılık bilgisi verilen grubun başlangıçta bildirilen %58’lik riski daha düşük algılamasıdır.

Burada matematiksel bir çelişki bulunmamaktadır. Araştırmanın konusu da zaten matematiksel olasılığın değişmesi değildir. Değişen şey, olasılığın insan zihninde temsil edilme biçimidir.

Bir olayın toplam olasılığı tek bir sayı olarak sunulduğunda, zihin bu sayıyı doğrudan olayın kendisiyle ilişkilendirebilir.

Örneğin:

“Bu olayın gerçekleşme ihtimali %58.”

ifadesi, tek ve bütüncül bir tehdit oluşturur.

Buna karşılık aynı olayın birden fazla bağımsız veya alternatif kaynağa ayrılması, zihinsel olarak farklı bir yapı oluşturabilir:

“Birinci kaynak şu kadar olasılıkla, ikinci kaynak bu kadar olasılıkla, üçüncü kaynak ise başka bir olasılıkla bu olaya yol açıyor.”

Böylece kişinin dikkatinin bir bölümü artık toplam sonuçtan, onu meydana getiren daha küçük olasılıklara kayar.

Karmarkar ve çalışma arkadaşlarının yorumuna göre bu durum, insanların ayrıntılı olasılıkları bir araya getirerek toplam riski değerlendirmeleri yerine, her bir alt olasılığı ayrı ayrı zihinsel olarak değerlendirmelerine neden olabilir.

Sonuç paradoksaldır: Daha fazla bilgi, daha yüksek bir risk algısı yaratmak yerine daha düşük bir risk algısı oluşturabilir.

Araştırmacılar tarafından unlikelihood effect olarak adlandırılan olgu tam olarak bu noktada ortaya çıkmaktadır.

Olayın gerçekleşmesine ilişkin genel olasılık değişmemesine rağmen, olayın farklı nedenlere veya alt kategorilere ayrılması, her bir bileşenin daha küçük ve dolayısıyla daha az tehdit edici görünmesine neden olabilir.

Bu nedenle etkiyi şu şekilde özetlemek mümkündür:

Toplam olasılık sabit kalır → olasılık ayrıntılı alt bileşenlere ayrılır → her bir bileşen daha küçük görünür → olayın bütünü öznel olarak daha az olası algılanabilir.

Bu süreç, klasik anlamda matematiksel bir olasılık hatası değildir. Daha çok olasılık bilgisinin bilişsel olarak işlenme biçimindeki bir değişikliktir.

Araştırmanın önemli yönlerinden biri, etkinin yalnızca korkutucu veya olumsuz sonuçlarda görülüp görülmediğinin de sınanmış olmasıdır.

Araştırmacılar bu nedenle piyango kazanmak gibi olumlu sonuçları da deneysel çerçeveye dahil etmişlerdir.

Katılımcılara büyük ikramiyeyi kazanma olasılığı hakkında bilgi verilmiş; bazı katılımcılara ise bu genel olasılığa ek olarak kazanmanın belirli bir mekanizması hakkında ayrıntılı bilgi sunulmuştur. Örneğin, belirli bir vazodan belirli renkteki bir topun çekilmesi durumunda 50 dolar kazanılacağı gibi ek olasılık bilgileri verilmiştir.

Burada da benzer bir sonuç ortaya çıkmıştır: Ayrıntılı bilgi alan katılımcılar, olumlu sonucun gerçekleşme ihtimalini daha düşük algılamıştır.

Bu bulgu önemlidir; çünkü etkinin yalnızca korku veya sağlık kaygısı tarafından yönlendirilen bir savunma mekanizması olmadığını düşündürmektedir.

Başka bir ifadeyle insan zihni, olasılıkların ayrıntılı biçimde bölünmesine karşı benzer bir bilişsel tepkiyi hem olumsuz hem de olumlu sonuçlarda gösterebilir.

Bu araştırmanın en önemli kavramsal sonucu, nesnel risk ile öznel risk algısının birbirinden ayrılmasıdır.

Nesnel risk, belirli bir olayın istatistiksel olarak gerçekleşme olasılığıyla ilgilidir. Öznel risk ise kişinin bu olasılığı zihinsel olarak ne kadar büyük, yakın, tehdit edici veya önemli hissettiğiyle ilgilidir.

İki kişi aynı istatistiksel bilgiye sahip olabilir ancak aynı riski aynı şekilde algılamayabilir.

Örneğin %27’lik bir olasılık, tek başına sunulduğunda önemli bir risk gibi algılanabilir. Aynı %27’nin %25 ve %2 şeklinde ayrıştırılması ise kişide daha düşük bir aciliyet duygusu oluşturabilir.

Burada %27 ortadan kalkmamıştır. Değişen, bireyin %27’yi zihinsel olarak nasıl temsil ettiğidir.

Bu ayrım özellikle tıp açısından önemlidir. Çünkü klinik kararların ve halk sağlığı davranışlarının önemli bir bölümü yalnızca istatistiksel gerçeklere değil, insanların bu gerçekleri nasıl yorumladığına dayanır.

Bu sonuç, sağlık iletişimi açısından önemli bir paradoks yaratmaktadır.

Normal koşullarda daha ayrıntılı ve şeffaf bilgi vermenin insanların riskleri daha iyi anlamasını sağlayacağı düşünülebilir. Ancak bu çalışma, ayrıntının her zaman daha yüksek risk farkındalığı anlamına gelmeyebileceğini göstermektedir.

Bir sağlık otoritesi belirli bir komplikasyonun toplam riskini açıklamakla yetinmeyip bu riskin farklı nedenlere göre dağılımını da ayrıntılı biçimde açıklarsa, kişiler matematiksel olarak daha fazla bilgi edinmiş olsalar bile toplam riski zihinsel olarak daha düşük değerlendirebilirler.

Bu durum özellikle şu alanlarda önem taşıyabilir:

bulaşıcı hastalıkların risk iletişimi,
genetik hastalıklar,
kanser taramalarına ilişkin riskler,
ilaçların yan etki olasılıkları,
çevresel maruziyetler,
aşılama ve enfeksiyon riskleri,
genetik yatkınlıkların açıklanması,
epidemiyolojik istatistiklerin halka aktarılması.

Dolayısıyla etkili risk iletişiminin yalnızca “ne kadar bilgi verildiği” sorusuna değil, “bilginin zihinsel olarak nasıl yapılandırıldığı” sorusuna da yanıt vermesi gerekir.

Buradaki kritik nokta, ayrıntılı bilginin yanlış olduğu değildir.

Tam tersine, araştırmanın dikkat çekici yönlerinden biri, verilen bilgilerin doğru olmasına rağmen farklı bir psikolojik sonuç oluşturabilmesidir.

Bir risk %27 ise ve bunun %25’i bir alt kategoriye, %2’si başka bir alt kategoriye aitse, bu iki bilginin toplamı hâlâ %27’dir.

Dolayısıyla sorun yanlış bilgi değil; doğru bilginin bilişsel mimarisidir.

Bu nedenle risk iletişiminde “doğru bilgi vermek” ile “doğru risk algısı oluşturmak” birbirinden farklı hedefler olabilir.

Birinci hedef istatistiksel doğrulukla, ikinci hedef ise psikolojik ve davranışsal sonuçlarla ilgilidir.

Bulgular, Amerika Birleşik Devletleri genelinde yaşayan 1.500’den fazla katılımcıyla gerçekleştirilen bir düzineden fazla deneyde tekrarlanmıştır. Bu tekrarlar, gözlenen etkinin yalnızca tek bir deney düzenine özgü tesadüfi bir sonuç olmayabileceğini desteklemektedir.

Bununla birlikte, herhangi bir deneysel psikoloji bulgusunda olduğu gibi, etkinin gerçek yaşamın bütün risk iletişimi ortamlarında aynı büyüklükte ortaya çıkacağı varsayılmamalıdır. Gerçek hayattaki sağlık kararları; kişisel deneyimler, önceki bilgiler, güven duygusu, medya kullanımı, sağlık okuryazarlığı ve duygusal durum gibi çok sayıda değişken tarafından şekillendirilir.

Bu nedenle olasılıksızlık etkisi, insan risk algısının tek ve evrensel açıklaması olmaktan ziyade, olasılıkların parçalı biçimde sunulmasının algıyı sistematik olarak değiştirebileceğini gösteren bir bilişsel mekanizma olarak değerlendirilmelidir.

Risk iletişimindeki temel amaç yalnızca bilgi aktarmak değil, bireyin doğru bir karar verebilmesini sağlamaktır.

Bu nedenle politika yapıcıların ve sağlık kurumlarının bir risk hakkında iletişim kurarken yalnızca verilerin doğruluğunu değil, verilerin sunuluş biçiminin muhtemel bilişsel sonuçlarını da değerlendirmeleri gerekebilir.

Özellikle yüksek riskli durumlarda, ayrıntılı alt olasılıkların sunulmasının toplam riski olduğundan daha düşük hissettirme ihtimali göz önünde bulundurulmalıdır.

Karmarkar’ın vurguladığı temel nokta da budur: Risk iletişimi tasarlanırken verilen bilginin yalnızca ne kadar doğru olduğu değil, hangi davranışı teşvik etmek veya hangi davranışı önlemek amacıyla kullanıldığı dikkate alınmalıdır.

Bu bakış açısı, COVID-19 salgını sırasında olduğu gibi toplumun büyük bölümünün aynı anda risk değerlendirmesi yapmak zorunda kaldığı durumlarda özellikle önem kazanır.

İnsanlara daha fazla istatistik vermek her zaman daha doğru risk algısı yaratmayabilir. Bazen bilgi arttıkça, zihnin olasılıkları parçalama biçimi değişir; bunun sonucunda aynı matematiksel gerçek daha az tehdit edici, daha uzak veya daha az olası hissedilebilir.

The unlikelihood effect, bu nedenle yalnızca bir psikoloji bulgusu değil; epidemiyoloji, klinik tıp, genetik danışmanlık, halk sağlığı ve bilim iletişimi açısından da dikkate değer bir kavramdır.

Karmarkar, U. R., et al. “The unlikelihood effect: When knowing more creates the perception of less.” Journal of Experimental Psychology: General. DOI: 10.1037/xge0001306.

İlgili Yazılar

“Zor” Hastaların “Zora Düşme” Riski

Saç ve Sakal Kesmenin Daha Gür Çıkması: Bir Mitin Bilimsel Çöküşü

Gençlerde ve Yaşlılarda Beyin Dalgaları Farklılık Gösteriyor

Kanada Çin’e şişelenmiş temiz hava satmaya başladı